Ireki menu nagusia


Afrika Lurreko kontinenteetatik hirugarrena da hedaduraz. Izan ere, 30.244.050 km2 ditu: Lurraren azalera osoaren % 6, eta lehorreko azaleraren % 20,3. 2013an 1,1 miliar biztanle zituelarik, han bizi da munduko gizakien % 15. Aljeria da Afrikako herrialderik handiena; eta Nigeria, jendetsuena.

Afrika
Africa (orthographic projection).svg
Azalera 30.221.532 km²
Biztanleria 1,1 miliar biztanle[1] (2013, 2.a)
Biztanle-dentsitatea 30,51 bizt./km²
Jentilizio afrikar
Herrialdeak 54
Dependentziak 8
Hizkuntzak arabiera, frantses, ingeles, swahili eta beste asko
Ordu-eremuak UTC-1-UTC+4
Hiri nagusiak Kairo, Lagos, Kinshasa, Khartum, Alexandria

Afrika inguratzen dute Mediterraneo itsasoak iparraldean, Ozeano Australak hegoaldean, Ozeano Atlantikoak mendebaldean eta Indiako Ozeanoak ekialdean.

Eduki-taula

EtimologiaAldatu

Antzinako erromatarrek Africa Terra «afrien lurra» (afer, afri, «kartagotar») deitzen zioten kontinenteko iparraldeko zatiari (gaur egun Tunisia deitzen diogunari). Afer izenaren jatorria, dirudienez, fenizierazko afarhautsa») hitza da; edo, beharbada, berbererazko ifri (plurala: ifran), «haitzuloa», haitzuloetako biztanleak aipagai izanik.

GeografiaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Afrikako geografia»
     
     
     
     
Egin klik detailea ikusteko

Wangari Maathai (1940-) ekintzaile keniarra 2004an bihurtu zen Bakearen Nobel saria lortzen Afrikako lehen emakumea, ingurugiroaren aldeko lanagatik.

MendiakAldatu

  1. Kilimanjaro (Tanzania): 5.880 m.
  2. Kenya (Kenya): 5.184 m.
  3. Stanley (Uganda/Kongoko Errepublika Demokratikoa): 5.065 m.
  4. Ras Dashen (Etiopia): 4.543 m.
  5. Meru (Tanzania): 4.558 m.
  6. Karisimbi (Ruanda/Kongoko Errepublika Demokratikoa): 4.507 m.
  7. Elgon (Uganda/Kenya): 4.321 m.
  8. Toubkal (Maroko): 4.167 m.
  9. Kamerun (Kamerun): 4.095 m.
  10. Satima (Kenya): 4.001 m.

IbaiakAldatu

  1. Nilo: 6.500 km.
  2. Kongo: 4.800 km.
  3. Niger: 4.200 km.
  4. Zambezi: 3.200 km.

LakuakAldatu

  1. Victoria (Kenya/Tanzania/Uganda): 69.485 km2.
  2. Tanganyika (Tanzania/Kongoko Errepublika Demokratikoa/Burundi/Zambia): 32.893 km2.
  3. Malawi (Tanzania/Malawi/Mozambike): 30.044 km2.
  4. Turkana (Kenya): 6.405 km2.
  5. Albert (Uganda/Kongoko Errepublika Demokratikoa): 5.299 km2.
  6. Kioga (Uganda): 4.403 km2.

HistoriaAldatu

 
Antzinako estatuak.

Afrika gizakiaren sorlekua dela dirudi.

Kontinentearen zatirik handienetan ez zuen inolako estaturik izan, baizik eta tribu eta erreinu anitz, Egipto edo Kartago izan ezik.

Erromatar Inperioak Afrikako iparraldea bildu zuen bere manpean. Gero, VII/VII. mendeetan, musulmanen konkistak zabaldu ziren eskualde horretan.

Erdi Aroan Sahel eskualdean Ghanako Inperioa, Maliko Inperioa eta Songhai Inperioa zeuden, eta Afrikako ekialdean Etiopiakoa

XIV. mendean portugaldarrak Afrikako kostaldeetan zabaldu ziren; gero beste europarrak heldu ziren hara; baina zoritxarrez etekin handienak eman zituen merkatua esklabuena zen. Mendetan milioka gizon-emakume harrapatu eta lan egitera behartu zituzten munduan zehar, gaur egun esklabo-merkataritza deritzonean.

 
1913an eremu kolonialak: morea portugaldarra, purpura espainarra, urdin iluna frantsesa, urdin argia alemaniarra, berdea italiarra, gorrixka ingelesa, horia belgiarra

XIX. mendean Europako estatu inperialak kolonizatze-lasterketa batean hasi ziren eta kontinentearen zatirik handiena hartu zuten, Afrikako Banaketa izeneko prozesuan, eta estatu kolonial berriak sortu. Egoera horrek 1950eko hamarkadaren amaiera arte iraun zuen.

Orduz geroztik (batez ere 1960tik) estatu horiek guztiek independentzia eskuratu zuten, Mendebaldeko Sahara izan ezik, eta, gaur egun, 53 estatu dauzka. Gehienek kolonizatze-prozesuan sortutako mugak dituzte eta hori etengabeko arazoen iturria izan da. 2001ean Afrikar Batasuna sortu zuten.

KulturaAldatu

MusikaAldatu

LiteraturaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Afrikar literatura»

Afrikar literaturan bi garai desberdindu ohi dira, Europako koloniak ezarri aurrekoa eta hauek desagertu ondorengoa. Idazle garaikideen artean, Nobel saridunak ditugu Doris Lessing (1919-2013), Nadine Gordimer (1923-), Wole Soyinka (1934-) eta John Maxwell Coetzee (1940-), baina aipatzekoak dira baita ere Nagib Mahfuz (1911-2006, "Mirarien kalezuloa"), Agostinho Neto poeta (1922-1979), Chinua Achebe (1930-2013, "Things Fall Apart") eta Mia Couto (1955-, "Terra Sonâmbula") beste batzuen artean.

Euskal literaturanAldatu

Afrika azken urteotan euskarazko liburu baztuen kokaleku nagusia izan da. Besteak beste, Juanjo Olasagarrek "Mandelaren Afrika" (1998) lanean Hegoafrikako azken urteotako islada jaso zuen. Jon Arretxek ere, bestela, kontinente honetan kokatu ditu "Tubabu" (1994), "Hakuna Matata" (2000), "Zazpi kolore" (2000) eta "Griot" (2004) liburuak, osoki edo partzialki. Eta azkenik "Afrika Express" (Urtzi Urrutikoetxea, 2008) eta "Zazpi etxe Frantzian" (Bernardo Atxaga, 2009) ezin ditugu aipatu barik utzi.

Afrikako estatuakAldatu

 

Herrialdeak:   Aljeria ·   Egipto ·   Libia ·   Maroko ·   Mauritania ·   Sudan ·   Hego Sudan ·   Tunisia
Dependentziak eta bestelako lurraldeak:   Azoreak ·   Kanariak ·   Melilla ·   Madeira ·   Mendebaldeko Sahara ·   Ceuta

 

Herrialdeak:   Benin ·   Boli Kosta ·   Burkina Faso ·   Cabo Verde ·   Ekuatore Ginea ·   Gabon ·   Gambia ·   Ghana ·   Ginea ·   Ginea-Bissau ·   Kamerun ·   Kongoko Errepublika ·   Liberia ·   Mali ·   Niger ·   Nigeria ·   Sao Tome eta Principe ·   Senegal ·   Sierra Leona ·   Togo

 

Herrialdeak:   Afrika Erdiko Errepublika ·   Burundi ·   Kongoko Errepublika Demokratikoa ·   Ruanda ·   Txad

 

Herrialdeak:   Djibuti ·   Eritrea ·   Etiopia ·   Kenya ·   Seychelleak ·   Somalia ·   Tanzania ·   Uganda
Dependentziak eta bestelako lurraldeak:   Indiako Ozeanoko Britainiar Lurraldea

 

Herrialdeak:   Angola ·   Botswana ·   Hegoafrika ·   Komoreak ·   Lesotho ·   Madagaskar ·   Malawi ·   Maurizio ·   Mozambike ·   Namibia ·   Swazilandia ·   Zambia ·   Zimbabwe
Dependentziak eta bestelako lurraldeak:   Mayotte ·   Réunion ·   Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha

DemografiaAldatu

Herrialderik populatuenakAldatu

  1. Nigeria: 129.934.911 biztanle (141 bizt./km2).
  2. Egipto: 70.712.345 biztanle (71 bizt./km2).
  3. Etiopia: 67.673.031 biztanle (60 bizt./km2).
  4. Kongoko Errepublika Demokratikoa: 55.225.478 biztanle (24 bizt./km2).
  5. Hegoafrika: 43.647.658 biztanle (36 bizt./km2).
  6. Tanzania: 37.187.939 biztanle (39 bizt./km2).
  7. Sudan: 37.090.298 biztanle (15 bizt./km2).
  8. Aljeria: 32.277.942 biztanle (14 bizt./km2).
  9. Maroko: 31.167.783 biztanle (70 bizt./km2).
  10. Kenia: 31.138.735 biztanle (53 bizt./km2).

Hiririk handienakAldatu

  1. Lagos (Nigeria): 8.029.200 biztanle.
  2. Kairo (Egipto): 7.764.700 biztanle.
  3. Kinshasa (Kongoko Errepublika Demokratikoa): 6.301.100 biztanle.
  4. Alexandria (Egipto): 3.806.300 biztanle.
  5. Casablanca (Maroko): 3.344.300 biztanle.
  6. Abidjan (Boli Kosta): 3.310.500 biztanle.
  7. Kano (Nigeria): 3.248.700 biztanle.
  8. Ibadan (Nigeria): 3.078.400 biztanle.
  9. Lurmutur Hiria (Hegoafrika): 2.686.000 biztanle.
  10. Addis Abeba (Etiopia): 2.638.500 biztanle.

EtnografiaAldatu

EkonomiaAldatu

Meatzaritzari dagokionez, Hegoafrikak ditu munduko erreserba handienetakoak urre eta diamantezkoak. Bestela, hainbat herrialde aberatsak dira aluminio, burdin, platino eta titanioa ustiatuz.

KirolakAldatu

AtletismoaAldatu

Kontinenteak atleta nabarmenak eman ditu, mundu eta olinpiar mailan txapeldunak izan direnak eta hainbat marka utzi dituztenak. Paul Koech, Catherine Ndereba, Nancy Lagat, Brimin Kipruto eta Samuel Wanjiru kenyarrak, Haile Gebrselassie, Abebe Bikila eta Kenenisa Bekele etiopiarrak eta Saïd Aouita eta Hicham El Guerrouj marokoarrak aipatzekoak dira besteak beste.

FutbolaAldatu

Futbola talde-kirolik nagusia da Afrikan. Bertako jokalari askok arrakasta lortu dute Europako txapelketetan, hala nola Samuel Eto'o, Didier Drogba, Claude Makelele edo Pierre Webo.

Kontinente mailan, Afrikako Nazioen Kopa da txapelketa nagusia. Egiptok 7 aldiz, Kamerunek 5, Ghanak 4 eta Nigeriak 3 bider irabazi dituzte (2017 arte).

ErrugbiaAldatu

Hegoafrikako errugbi selekzioa munduko talde onenen artean dugu, izan ere birritan irabazi du Munduko Errugbi Txapelketa. Bestela, Afrikako Errugbi Kopan nabarmendu dena Namibiako errugbi selekzioa izan da, Hegoafrikaren gainetik.

Afrikar nabarmenak historian zeharAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Afrika  

BibliografiaAldatu

  • Diop, Cheikh Anta L'Afrique noire précoloniale (1987), Presence Africaine argitaletxea


  1. (Ingelesez) [1]