Portugesa[1][2][3] edo portugalera[1] (português edo língua portuguesa) hizkuntza erromantzea da, Latinetik eta, zehazkiago, galaikoportuges erromantzetik eratorria. Erdi Aroan galizieratik bereizia, Portugalgo Erresumako hizkuntza bihurtua eta Errenazimendu garaian estandarizatua, munduko hainbat lurraldetara zabaldu zuen Portugalgo inperioaren jarduerak. Hori dela-eta, gaur egun munduan 260.000.000 hiztunek baino gehiagok darabilte portugesa; bigarrena da, Latinetiko hizkuntzen artean, hiztun kopuruari dagokionez, gaztelaniaren ondoren eta frantsesaren aurretik[4].

Portugesa edo portugalera
português — português
Lusophoneworld.png
Datu orokorrak
Lurralde eremua

Portugal, Andorra, Angola, Holandarren Antillak, Brasil, Cabo Verde, Guyana Frantsesa,

Ginea Bissau, Guyana, India, Macau, Mozambike, Namibia, São Tomé eta Príncipe, Surinam, Ekialdeko Timor eta beste hainbat herrialdetan.
Hiztunak 260.945.470
Rankinga 5
Ofizialtasuna Angola, Brasil, Cabo Verde, Ekialdeko Timor, Ekuatore Ginea, Europar Batasuna, Ginea Bissau, Macau, Mozambike, Portugal, São Tomé eta Príncipe
Araugilea Academia Brasileira de Letras eta Academia das Ciências de Lisboa
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia subjektua aditza objektua eta hizkuntza fusionatzailea
Genero gramatikalak genero maskulinoa eta genero femeninoa
Alfabetoa Portuguese alphabet (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 pt
ISO 639-2 por
ISO 639-3 por
Ethnologue por
Glottolog port1283
Wikipedia pt

Portugalen ez ezik, munduko beste hainbat herrialdetan hitz egiten da portugesa; esaterako, Brasilen, Angolan, Mozanbiken, Cabo Verden, Sao Tome eta Principen, Indian edo Guyanan.

HistoriaAldatu

Portugesa hizkuntza erromantzea da eta, beraz, haren sustrai historikoak latinean topatu behar ditugu. Horrek antzinako erromatarrak Iberiar Penintsulara eta gaur egungo Portugaleko lurraldera iritsi zireneko garaira garamatza. Hori K.a. 218. urtean gertatu zen eta, mende batzuk geroago, erromatarrek penintsula hiru probintzia handitan banatu zutenean, egungo Portugalgo lurralde gehiena Lusitania izendatu zuten. Geroxeago, Diokleziano enperadoreak Gallaecia gisa izendatu zituen gelditzen zen Portugaleko lurralde zatia eta egungo Galizia. Garai horretan, portuges zaharra edo galaikoportugesa zen lurralde hartan garatu zen erromantzea, zeina portuges modernoaren oinarrian baitago[5].

Portugesak ez du, ordea, latinaren eragina soilik. Hortik aurrera, herri barbaroek eta mairuek Kristo ondorengo aurreneko mendeetan eginiko inbasioek ere eragina izan zuten galaikoportuges erromantzean. Zehazki, eragin lexiko nabarmena izan zuten hizkuntza germaniarrek eta arabieraren ondorio diren hainbat hitz eta leku-izen ere topa ditzakegu egungo portugesean.

Portuges zaharra edo galaikoportugesa Galiziako Erresumako hizkuntza zen. Kristo ondorengo aurreneko mendeetan, ordea, Iberiar Penintsulako beste lurralde batzuetan ere erabili izan zen, batez ere jarduera lirikorako. Aro liriko horretakoak dira, esaterako, Cantigas de Santa Maria kantak, ustez Gaztelako Alfontso X.a erregeak idatziak. Aldiz, portuges zaharra dokumentu ofizialetan topatzeko, XII. eta XIV. mendeetara arte itxaron beharra dago. Garaitsu horretan, gainera, Portugalgo Konderria Galiziatik bereizi zen eta horrek galaikoportugesaren batasuna pixkanaka hautsarazi zuen. Oinarri bera izanagatik, pixkanaka bi hizkuntza bilakatu ziren: gaztelaniaren gero eta eragin handiagoa zuen galiziera, eta portuges modernoa, Portugalgo Erresumaren eta haren inperioaren hizkuntza bilakatu zena.

Portugesa munduko hainbat bazterretara eraman zuen Portugalgo Erresumaren jarduera inperialistak, XVI. mendera bitarte. Horien artean daude Asiako, Amerikako eta Afrikako hainbat lurralde, Erresumaren jarduera ekonomiko kolonialistak eta misio katolikoak zirela-eta portugesa berenganatzera behartuak izan zirenak. Herrialde horien artean daude, esaterako, Brasil, Angola, Mozambike, Sao Tome eta Principe, Sri Lanka eta India[6]. Horietako batzuetan, oraindik badaude portugesa erabiltzen duten hiztun-komunitateak eta beste batzuetan, aldiz, oraindik hizkuntza ofiziala izaten jarraitzen du.

Portugesaren estandarizazioa eta aldaera modernoaren garapena Errenazimenduan hasten da. Garai hartan hasi ziren akademikoak eta idazleak portugesaren lexikoari ekarpenak egiten, latin klasikotik eta antzinako grezieratik hartutako maileguekin. 1536an, Fernão de Oliveira apaiz dominikarrak Grammatica da lingoagem portuguesa argitaratu zuen, portugesaren lehenbiziko gramatika. Lan horrek eta beste batzuek, eta oro har inprentaren garapenak, ahalbidetu zuten portugesaren bateratze-prozesua.

Hizkuntzaren sailkapenaAldatu

Portuges modernoa galaikoportuges hizkuntzatik eratortzen da. Lehen gramatika portugesa (Grammatica de Lingoagem portuguesa[7]), Fernando Olivera presbitero eta erretorikako irakaslearena, Lisboan argitaratu zen 1536an.

Erdi Aroko portugesak berebiziko garrantzia izan zuen penintsulan, XII.mende amaieratik XIV.mende erdialdera arte. Autore batzuen esanetan, 1400.urtean galaikoportugesak batasuna galdu zuen, lurraldea bi estatu ezberdinetan banatzearen ondorioz: Portugaleko erreinua eta Corona Leonesako alde galegoa.

Galizian, gaztelania izanik hizkuntza ofiziala, bigarren mailako hizkuntza zen portugesa, beraz, hizkuntzaren bertsio galegoak gaztelaniaren eragina jasan zuen. Hartara, autore batzuek hizkuntzaren bi bertsio banatu zirela defendatzen dute: galegoa eta portugesa.  Beraz, eztabaida dago galiziera eta portugesa bi hizkuntza bereizi ote diren ala hizkuntza beraren bi aldaera. Egun, aditu gehienek galaikoportugesaren bi aldaeratzat jotzen dituzte.

Beraz, honakoa litzateke hizkuntza honen sailkapena: Indoeuroparra>Italikoa>Erromantzeen taldekoa>Erromantzea>Italo-okzidentalak diren erromantzeak>Italo-okzidentala>Galo-iberikoa>erromantze-iberiarra>Ibero-okzidentala>galaikoportugesa.

Portugesaren lurralde eremuaAldatu

Portugesa Portugaleko, Brasileko, Sao Tome eta Príncipeko (% 95), Cabo Verdeko (% 95), Ginea Bissaueko (% 60) eta Angolako (% 75) biztanleen ama hizkuntza nagusia da[8]. Bestalde, Mozambikeko biztanleen erdiak hitz egiten du, Ekialdeko Timorreko herenak eta Makauko % 20k. Badaude beste lurralde batzuk, Goa, Daman eta Diu, Dadra eta Nagar Haveli bezalako Indiako portugues lurraldeak bezala, non portugesa ere hitz egiten den, nahiz eta honen erabilea orokorra ez den[9], eta Malasiako Malaka estatuan badaude komunitate batzuk oraindik lehen hizkuntza bezala erabiltzen dutenak.

Hortaz gain, badaude etorkin lusofono komunitate adierazgarriak beste estatu batzuetan, Andorran adibidez (11.229 lagun 2012an Andorrako Estatuko Estatistika Departamentuaren arabera, Andorrako biztanleen % 10 suposatzen duelarik), baina baita Bermuda[10], Kanada (237.000 pertsona 2016ko erroldaren arabera[11]), Frantzian (atzerritarren % 9,1[12]), Luxemburgon (% 15)[13], Namibian (% 4-5)[14], Paraguayen (636.000 pertsona)[15], Hegoafrikan (500.000 baino pixka bat gehiago)[16], Suitzan (196.000 biztanle 2008an)[17], Venezuelan (554.000 pertsona)[18] eta Estatu Batuetan (1.687.126 lusofono edo biztanlegoaren % 0,44)[19]. Era berean, espainiarren % 5,20k ere portugesa hitz egin dezakeela adierazi du.

Hizkuntza ofizialtasunaAldatu

Portugesa honako herrialdeetako hizkuntza ofiziala da: Angola, Brasil, Portugal, Sao Tome eta Principe, Mozambike, Cabo Verde,  Ginea Bissau eta Ekialdeko Timor. Aldi berean hizkuntza ofizialetako bat da Ekuatore Ginean (gaztelania eta frantsesarekin batera) eta Makauen (txinatarrarekin batera).

Portugesa ere hizkuntza ofiziala da honako nazioarteko erakundeetan: Europar Batasunean, Estatu Iberoamerikarren Erakundean, Estatu Amerikarren Erakundean, Mercosur-en, Hegoamerikar Nazioen Batasunean. Gainera, lanerako hizkuntza eta hizkuntza ofiziala da Afrikako Batasunean. Honez gain, Portugesezko Herrialdeen Komunitatea (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, CPLP) portugesa hizkuntza ofiziala duten zortzi estatu askeen arteko erakunde bat da.

Portugesa hizkuntza ofiziala duten herrialdeek berezitasun bat dute: ez daukate portugesa hizkuntza bezala duten beste inolako herrialderekin mugarik. Hau ez da gertatzen herrialde anglofono, frankofono, hispanofono, arabofono edo germanofonoekin. Portugalek kolonizatutako herrialdeak ez ziren banatu herrialde ezberdinetan kolonizazioaren ondoren, Espainiaren, Frantziaren edota ingelesen Afrikako koloniekin gertatu zen moduan.

Portugesa atzerriko hizkuntza bezala munduanAldatu

2008. urtetik aurrera, portugesa Uruguaiko eskoletan derrigorrezko bigarren hizkuntza bezala irakasten da[20], eta Argentinan 2009. urtetik[21][22]. Zambia, Kongo, Senegal, Namibia, Suazilandia, Boli Kosta eta Hegoafrikako eskoletako curriculumean ere azaltzen da[22]. Espainiako estatuaren kasuan, Extremadurako Juntak portugesa bigarren atzerriko hizkuntza bezala ikastea bultzatzen du, eta Andaluzian José Saramago programa jarri dute martxan, portugesa atzerriko bigarren hizkuntza bezala bigarren hezkuntzan bultzatzeko.

Honez gain, Instituto Camões-en datuen arabera, 160.000 pertsona daude portugesa atzerriko hizkuntza bezala ikasten dutenak munduan zehar[22], horietako 80.000k euren zentruetan egiten dutelarik[23]. British Council-aren ikerketa baten arabera[24], portugesa Erresuma Batuan “bizi-hizkuntza” bezala kontsideratua izan da hurrengo 20 urteetarako, eta gaur egun interneten gehien erabiltzen diren hizkuntzen artean bosgarren postuan dago[25]. Bestalde, Txinan goi mailako 28 eskola daude portugesa irakasten dutenak (1350 ikaslerekin), gehienak Portugalen kolonia ohia den Makau eskualdean, non portugesa Txina eta herrialde lusofonoen arteko merkataritza harremanak sustatzeko erabiltzen den[25]. Gauza bera gertatzen ari da Japonian, non 500.000 brasildar-japoniarrez osatutako komunitatea dagoen.

Portugesa atzerriko hizkuntza bezala munduan
Herrialdea Biztanle

kopurua[26]

Hezkuntza sisteman

derrigorrez irakatsia

Nork hitz egiten du?
Uruguay 3.400.000 Bai Gutxiengo nabarmen batek ama hizkuntza bezala
Argentina 45.500.000 Bai Gutxiengo batek bigarren hizkuntza bezala
Paraguai 7.200.000 Ez Gutxiengo nabarmen batek ama hizkuntza bezala
Venezuela 28.600.000 Bai Gutxiengo batek bigarren hizkuntza bezala
Hegoafrika 56.500.000 Ez Gutxiengo txiki batek ama hizkuntza bezala
Namibia 2.600.000 Ez Gutxiengo txiki batek ama hizkuntza bezala
Kongo 5.300.000 Ez Gutxiengo txiki batek bigarren hizkuntza bezala
Zambia 17.400.000 Ez Gutxiengo txiki batek bigarren hizkuntza bezala
Senegal 15.700.000 Ez Gutxiengo txiki batek bigarren hizkuntza bezala
Suazilandia 1.100.000 Ez Gutxiengo txiki batek bigarren hizkuntza bezala

DialektoakAldatu

Portugesak bi dialekto multzo nagusi ditu: portuges brasildarra eta portuges europarra.

  • Portuges europarra: Portuges europarra, Portugal kontinentalean eta Portugalgo uharte-eskualdeetan (Madeira eta Azoreak) hitz egiten diren hizkuntzei ematen zaien izendapena da.

Arrazoi historikoen ondorioz, Asia eta Afrikako dialektoek lotura estuagoa dute Portugalgo dialektoekin Brasilgoekin baino. Hala ere, ahoskerari dagokionez, zenbait kasutan, portuges brasildarraren aztarnak aurki daitezke. Horrez gain, portugesak bi idazkera estandar ditu eta ahozko aldaera ugari (askotan desberdintasun fonologiko eta lexiko garrantzitsuak dituztenak).

Brasilen erabiltzen den portugesaren idatzizko forma Brasilgo Letren Akademiak erregulatzen du, eta batzuetan portuges brasildar deitzen da (nahiz eta terminoak nagusiki Brasilen hitz egiten diren dialekto guztiei erreferentzia egiten dien). Portugalen, Lisboako Zientzien Akademiak arautzen du hizkuntza, eta bertako dialekto nazionala portuges europarra da. Idatziz jasotzen den aldaera hau ohikoa zen Afrika eta Asiako kolonia portugaldar ohietan, Cabo Verde, Mozambike, Angola, Ekialdeko Timor, Macao eta Goa kasu.

Eztabaida dago galiziera eta portugesa bi hizkuntza bereiz ote diren ala berberaren bi aldaera. Egun, aditu gehienek galego-portugesaren bi aldaeratzat jotzen dituzte; izan ere, Erdi Aroan hizkuntza batua izan zen, harik eta mendeak joan, mendeak etorri, bi aldaerak bereizi ziren arte.

LiteraturaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Portugesezko literatura» eta «Galizierazko literatura»

MusikaAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b Euskaltzaindia: Hiztegi Batua.
  2. Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
  3. Euskaltzaindiaren 53. araua: munduko estatuetako hizkuntza ofizialak.
  4. editor., Dios, Ángel Marcos de,. La lengua portuguesa.. ISBN 978-84-9012-466-6. PMC 905856997. Noiz kontsultatua: 2021-03-09.
  5. Procópio, Eliabe Dos Santos; Guevara Oliveira, Glyvory Evelyn. (2017-09-23). «CASTRO, Ivo. Historia de la Lengua Portuguesa. Traducción del portugués al español de Beatriz Peña Trujillo. Bogotá: Edición Instituto Caro y Cuervo. Imprenta Patriótica, 2013.» Entrepalavras 7 (1): 603. doi:10.22168/2237-6321.7.7.1.603-608. ISSN 2237-6321. Noiz kontsultatua: 2021-03-09.
  6. editor., Dios, Ángel Marcos de,. La lengua portuguesa.. ISBN 978-84-9012-466-6. PMC 905856997. Noiz kontsultatua: 2021-03-09.
  7. Duarte Bonini Mariguela, Adriana Duarte. (2007-07-07). «A grammatica da lingoagem portuguesa de Fernão de Oliveira: Marcas de linguagem nas teias da tradição e da ruptura» Revista da Anpoll 1 (23) doi:10.18309/anp.v1i23.103. ISSN 1982-7830. Noiz kontsultatua: 2021-03-07.
  8. (Gaztelaniaz) Idioma portugués. 2021-02-21 Noiz kontsultatua: 2021-03-06.
  9. (Ingelesez) «Ethnologue: Languages of the World» Ethnologue Noiz kontsultatua: 2021-03-06.
  10. «World InfoZone - Bermuda Information» www.worldinfozone.com Noiz kontsultatua: 2021-03-06.
  11. (Ingelesez) Linguistic diversity and multilingualism in Canadian homes. Statistics Canada.
  12. (Frantsesez) Répartition des étrangers par group de nationalités. Données annueles de 2006 à 2019. Insee.
  13. (Ingelesez) Special Eurobarometer 243. European Commission, 6 or..
  14. (Ingelesez) Portuguese to be introduced at schools. The Namibian (argitaratze data: 2011ko abuztuaren 15) https://www.namibian.com.na/83964/archive-read/Portuguese-to-be-introduced-in-schools.
  15. (Ingelesez) Paraguay. Ethnologue.
  16. (Portugesez) Pina, António. (2001). Porgueses na África do Sul. Janus.
  17. (Frantsesez) Office Federal de Migrations. (2010). Les Portugais en Suisse. Diffusion des publications fédérales..
  18. (Ingelesez) Venezuela. Ethnologue.
  19. Carvalho, Ana Maria (2010). «Portuguese in the USA». En Potowski, Kim, ed. Language Diversity in the USA (en inglés). Cambridge University Press. p. 346. ISBN 978-0-521-74533-8.
  20. (Portugesez) Governo uruguaio torna obrigatório ensino do português. LUSA Agência de notícias de Portugal (argitaratze data: 2007ko azaroak 9).
  21. (Gaztelaniaz) El portugués será materia obligatoria en la secundaria. Educar.com (argitaratze data: 2009ko urtarrilak 21).
  22. a b c (Portugesez) Português, uma língua espalhada pelo mundo. Folha de Portugal (argitaratze data: 2015ko apirilak 13).
  23. (Portugesez) Instituto Cervantes de Lisboa. .
  24. (Portugesez) Português será "idioma para o futuro" no Reino Unido. JN (argitaratze data: 2013ko azaroak 21).
  25. a b (Portugesez) Língua portuguesa: contrastes e balanços. Civerdúvidas da língua portuguesa (argitaratze data: 2014ko martxoak 7).
  26. «The World Factbook - The World Factbook» www.cia.gov Noiz kontsultatua: 2020ko datuen estimazioa.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.