Urre

79 zenbaki atomikoa duen elementu kimikoa

Urrea elementu kimiko bat da, Au ikurra (Aurum, latinezko izena) eta 79 zenbaki atomikoa dituena. Bere forma puruan, metal distiratsua da, kolore hori gorrixka, trinko, leun, xaflakorra eta harikorra duena. Kimikoki, urrea trantsizioko metal bat eta 11. taldeko elementu bat da. Erreaktibotasunik txikiena duen elementu kimikoetako bat da, eta solidoa da baldintza estandarretan. Urrea, sarri, oinarrizko forma librean (natiboa) agertzen da, pipitak edo aleak bezala, arroketan, meatan eta alubioi-deposituetan. Soluzio solidoen serie batean du zilar elementu puruarekin (elektrum bezala ezaguna), eta, era berean, kobrearekin eta paladioarekin aleazio naturalak sortzen ditu. Mineraletan agertzean ez da hain ohikoa, urrezko konposatu bezala, sarri telurioarekin.

Urrea
Gold-crystals.jpg

79

PlatinoaUrreaMerkurioa
   
 
79
Au
 
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakia Urrea, Au, 79
Serie kimikoa Trantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala 11, 6, d
Masa atomikoa 196,96655 g/mol
Konfigurazio elektronikoa Xe 4f14 5d10 6s1
Elektroiak orbitaleko 2, 8, 18, 32, 18, 1
Propietate fisikoak
Egoera solido
Dentsitatea (0 °C, 101,325 kPa) 19300 g/L
Urtze-puntua 1337,33 K
(1064,18 °C, 1947,52 °F)
Irakite-puntua 3129 K
(2856 °C, 5173 °F)
Urtze-entalpia 12,55 kJ·mol−1
Irakite-entalpia 324 kJ·mol−1
Bero espezifikoa (25 °C) 25,418 J·mol−1·K−1

Lurrun-presioa

P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k
T/K 1646 1814 2021 2281 2620 3078
Propietate atomikoak
Kristal-egitura kubikoa
Oxidazio-zenbakia(k) 3, 1
Elektronegatibotasuna 2,54 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala 1.a: 890,1 kJ/mol
2.a: 1980 kJ/mol
Erradio atomikoa (batezbestekoa) 135 pm
Erradio atomikoa (kalkulatua) 174 pm
Erradio kobalentea 144 pm
Van der Waalsen erradioa 166 pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa (300 K) 318
Soinuaren abiadura (298,15 K) 317,5 m/s
Isotopo egonkorrenak

Urrearen isotopoak

iso UN Sd-P D DE (MeV) DP
195Hg Sintetikoa 186,10 u ε 0,227 195Pt
196Hg Sintetikoa 6,183 u ε 1,510 196Pt
β 0,686 196Hg
197Hg %100 Au egonkorra da 118 neutroirekin
198Hg Sintetikoa 2,69517 u β 1,372 198Hg
199Hg Sintetikoa 3,169 u β 0,492 199Hg

Urrea, azido gehienekiko erresistentea da, errege uretan disolbatzen den arren (azido nitriko eta azido klorhidriko nahasketa bat), anioi tetrakloroaurato disolbagarri bat eratzen duena. Urrea disolbaezina da azido nitrikoan, zilarra eta metal arruntak disolbatzen dituena, urrea fintzeko eta objektu metalikoetan urrea dagoela baieztatzeko denbora luzez erabili izan den propietatea, azido proba terminoa sortzen duena. Urrea zianuro-disoluzio alkalinoetan ere disolbatzen da, meatzaritzan eta galbanoplastian erabiltzen direnak. Urrea merkurioan disolbatzen da, amalgama aleazioak eratuz, baina hau ez da erreakzio kimiko bat.

Urrea nahiko elementu erlatiboki arraroa da[1][2], metal preziatua, historian zehar txanponak, bitxiak eta beste objektu batzuk egiteko erabili dena. Iraganean, sarri, urre patroi bat aplikatzen zen moneta politika bezala, baina urrezko txanponak, zirkulazioan zegoen txanpon bezala egiteari utzi zitzaion 1930eko hamarkadan, eta munduko urre patroia, diru fiduziario sistema batengatik ordezkatu zen 1971ren ondoren.

2019an 197.576 tona urre daude azaleratuta. Hau da, alde bakoitza 21,7 metro neurtzen duen kubo bat[3]. Ekoitzitako urre berriaren munduko kontsumoa %50 ingurukoa da bitxigintzan, %40 inbertsioetan eta %10 industrian[4]. Xaflakortasun handia, harikortasuna, korrosioarekiko eta gainerako erreakzio kimiko gehienekiko erresistentzia eta urrearen elektrizitatearen eroankortasuna direla eta, korrosioarekiko erresistenteak diren konektore elektrikoetan etengabe erabili da mota guztietako gailu konputarizatuetan (industria-erabilera nagusia). Infragorriengatik babesteko, koloretako beirak ekoizteko, urre orriak egiteko eta hortzak zaharberritzeko ere erabiltzen da urrea. Zenbait urre gatz antiinflamatorio gisa erabiltzen dira medikuntzan. 2017an, munduko urre ekoizlerik handiena Txina izan zen, 440 tona urteko[5].

Ezaugarri fisiko-kimikoakAldatu

Metal astuna da, 19,3 gr/cm3-ko dentsitatea du, eta den metalik harikor eta xaflakorrena da, hainbesteraino non mikrometro bateko xafletan ere bana daitekeen. 1.063 °C-an urtzen da, eta 2.600 °C-an lurruntzen. Urak eta aireak ez diote erasotzen, ezta azidoek ere; bai ordea, oxidatzaile indartsuek, gai halogenoek esate baterako. Beroaren eta elektrizitatearen eroale ona da urrea. Aqua regia-k erasotzen du osagarri duen kloroarengatik eta merkuriotan disolbatzen da.

Kimikoki, urrea trantsizio-metal tribalente eta unibalentea da. Ez du erreakzionatzen konposatu kimiko askorekin, baina kloroak, fluorrak, aqua regia-k eta zianuroak eraso egiten diote. Urrea ez da disolbatzen azido nitrikotan (zilarra eta metal basikoak bai); hain zuzen, ezaugarri horixe da urrea birfintzeko teknika baten oinarria. Azido nitrikoa urrearen presentzia baieztatzeko erabili izan da, eta lagunartean erabiltzen den "azidoaren testa" terminoa, zerbaitek benetako balioa daukala adierazteko erabiltzen dena, hortik dator.

Izadian maizenik hondarrarekin nahasturik edo zainetan agertzen da. Arazketa eta amalgamazio bidez lortzen da, eta elektrolisiaren bidez garbitzen.

Ekonomia eta aplikazioakAldatu

Urre xafla meheak erabiltzen dira halaber hainbat gauza urre kolorez apaintzeko (koadroen markoak eta liburuen azalak, esaterako). Elektrolisiaren bidez beste metalei urre kolorea emateko ere erabiltzen da, eta baita, besteak beste, osagai elektronikoak egiteko, zeramikagintzan, eta, 198 isotopo erradioaktiboa badu, minbiziaren kontra. Urrea garbia dela esaten da 24 kilate dituenean. Bitxigintzan erabiltzen diren aleazioek 10/24, 14/24 eta 18/24 erlazioa izaten dute urre pisutan. Munduko urre ekoizle nagusiak Hegoafrika, Errusia, Kanada, Estatu Batuak, Japonia eta Australia dira.

Antzinatik erabili izan da urrea txanponak egiteko. Erdi Aroan urre eskasia zela eta, zilarra nagusitu zen mendebalean, nahiz eta XVIII. mendean zilarrarekin batera erabili izan zen (bimetalismoa). XIX. mendearen azken urteetan eta XX. mendearen aurreneko urteetan urre meategi berriak aurkitu ziren Kalifornian, Australian, Hegoafrikan, Alaskan eta Transvaalen, besteak beste.

Urre-patroiaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Urre-patroi»

Urre-patroia edo Gold standard izenekoa Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren bertan behera utzi zen. 1929. urtean izan zen krisiaren ondorioz izan ziren prezioen beherakaden ondoren, urrearen balioa areagotu egin zen, eta haren ekoizpena asko handitu zen. Estatu Batuak bilakatu ziren urre erosle nagusiak; hala, 1934. urtean 35 dolarretan finkatu zuten urre-ontza bakoitzeko prezioa, eta prezio hartan edozein urre kopuru erosteko edo saltzeko konpromisoa hartu zuen. 1971. urtetik aurrera urrearen eta dolarraren trukagarritasuna bertan behera utzi zen, eta 1974. urtean, lehen petrolio krisia izan zenean alegia, urrearen prezioa ontzako 200 dolarrera igo zen. Gaur egun banku zentralen erreserba aktibo nagusienetakoa da, eta batik bat Zurich eta Londresko merkatuetan salerosten da.

EsaerakAldatu

  • Urruneko eltzea urrez, etxera orduko lurrez .

Ikus, gaineraAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. The monetary history of gold : a documentary history, 1660-1999. Routledge 2016 ISBN 978-1-315-47613-1 PMC 954007025 . Noiz kontsultatua: 2020-09-26.
  2. Pearce, Susan.. (2017). Museums, objects, and collections : a cultural study. Smithsonian Books ISBN 978-1-58834-517-2 PMC 1001504850 . Noiz kontsultatua: 2020-09-26.
  3. (Ingelesez) «How much gold has been mined?» World Gold Council . Noiz kontsultatua: 2020-09-26.
  4. (Ingelesez) «Gold Mining Boom Increasing Mercury Pollution Risk» OilPrice.com . Noiz kontsultatua: 2020-09-26.
  5. «Gold Statistics and Information» www.usgs.gov . Noiz kontsultatua: 2020-09-26.

Kanpo estekakAldatu