Kontinente

lurrezko masa handia

Kontinentea lurrezko masa handi bat da[1], zeinetan lurrazala banatua dagoen. Banaketa hau geografikoa da, baina irizpide historiko eta kulturalek ere parte hartzen dute. Horregatik, banaketa mota ugari dago, nahiz eta gurean ohikoena honakoa izan: Europa, Asia, Amerika, Afrika eta Ozeania[2]. Bost hauei Antartika gehitu ohi zaie. Beste batzuetan Amerika bi kontinentetan banatzen da: Ipar Amerika eta Hego Amerika. Bestetan, Europa eta Asia bakartzat jotzen dira: Eurasia[2].

Kontinenteak (5+1 eredua): Europa, Asia, Afrika, Amerika eta Ozeania, eta Antartika.

Uharte ozeanikoak, maiz, inguruko kontinente batekin taldekatzen dira, munduko lur lehor guztia eskualde geografikoetan banatzeko. Eskema honen arabera, Ozeano Bareko uharte eta lurralde gehienak Australiarekin batera Ozeania osatzen dute.

IzenakAldatu

Kontinente latinezko continente hitzetik dator, "elkar eduki" esan nahi duena, eta terra continente esapidetik dator, "lur jarraiak" edo. Hona hemen kontinenteen 6 izenak[2]:

  • Afrika: Antzinaro Klasikotik erabilia, erromatarrek Africa Terra «afrien lurra» (afer, afri, «kartagotar») deitzen zioten kontinenteko iparraldeko zatiari, Niloaren mendebaldera zeuden lurrei.
  • Amerika: latinezko America hitzetik, Ameriko Vespuzio esploratzailearen omenez, Martin Waldseemüller-ek proposatua[3]. Usadio batzuetan, Amerika pluraleko forman baliatuta erabiltzen da, euskaraz ere bai (Ameriketara joan zen...)[4].
  • Antartika, latinezko antarcticus hitzetik, antzinako grezieratik antarktikós, antí, «kontra», eta arktikósArtikoa»), azken hau árktoshartz») hitzetik eratorria[5]. Artikoa horrela izendatu zen Hartz Handia konstelazioaren aldeko hemisferioan dagoelako. Antartika, kontrako aldean dagoenez, anti-antartikoa da.
  • Asia, bai Asia izeneko ozeanide batetik datorkio, bai Assuwa izenetik, Anatolia mendebaldean izan zen estatu konfederatu batena, jatorri hitita duena.
  • Europa, greziar mitologiako Europa printzesa feniziarretik datorkio, agian grezierazko eurýs (εὐρύς, “zabal”) eta ṓps (ὤψ, “aurpegi”)[6].
  • Ozeania, latinezko oceanus hitzetik, eta hau grezierazko ōkeanós, “ozeano”a.

Kontinente-ereduakAldatu

 
Kontinente eredu desberdinak (koloredunak eta bizidunak)

Egia esan, ez dago kontinente kopurua finkatzeko modu bakarra, eta kultur eremu bakoitzaren araberakoa da bi lur eremu handik kontinente bat edo bi osatzen duten zehaztea, eta, zehazki, Europa eta Asiaren (Eurasia) eta Ipar Amerikaren eta Hego Amerikaren (Amerika) arteko mugak erabakitzea. Hauek dira eredu nagusiak:

  • 4 kontinente: batzuek iradokitzen dute[7][8][9] Europak, Afrikak eta Asiak Eurafrasia edo Afroeurasia izeneko kontinente bakarra osatu beharko luketela. Eredu hau kontinentearen definizio zorrotz batean oinarritzen da, non Suez eta Panamako kanalak bezalako muga artifizialak kontinente arteko benetako mugak ez diren.
  • 5 kontinente[10][2]: biztanleak dauden kontinenteak soilik hartzen ditu eredu honek[11], hau da, Antartika kontutan hartu gabe. Gurean erabilitako eredu hedatuena da, eta baita ere NBEak darabilena eta Olinpiar Jokoetako 5 eraztunetan irudikatutakoak[11].
  • 6 kontinente (eredu tradizionala): bost kontinentetako eredu tipikoari Antartika gehitu zaio.
  • 6 kontinente (eredu geologikoa): plaka tektoniko kontinentalekin harreman hurbila du, beraz, Europak eta Asiak Eurasia osatzen dute eta Amerika bi kontinentetan banatuta dago: Ipar Amerika eta Hego Amerika. Ekialdeko Europan, SESB ohiko herrialdetan eta Japonian gehien erabiltzen den eredua.
  • 7 kontinente: Europa eta Asia banatuak daude, eta halaber Ipar eta Hego Amerika. Ohiko eredua da herrialde anglosaxoi eta germanikoetan, eta Txinan.

EzaugarriakAldatu

HedaduraAldatu

Hona hemen 6 kontinenteen hedadura eta horien arteko mugak:

Azalera eta biztanleriaAldatu

Taula honetan 6 kontinenteko eredua ageri da, non Amerikak bat diren, Eurasia bi eta Ozeaniaren barnean Melanesia, Mikronesia eta Polinesia hartzen diren. Kontinenteen biztanleria ere ematen diren, Nazio Batuen Estatistika Dibisioak 2018an egindako kalkuluen arabera, NBEren geoeskeman oinarrituta, non Errusia osoa (Siberia barne) Europako zati den, baina Azerbaijan, Zipre, Georgia, Kazakhstan eta Turkia (Ekialdeko Trazia barne) Asiako zati diren.

Azalera eta biztanleria[12]
Kontinentea Azalera Biztanleria
km2 guztiaren
ehunekoa
2008ko
zenbatespena
guztiaren
ehunekoa
1 Asia 44.614.000 %29,8 4.600 milioi %60
2 Amerika 42.044.000 %28,1 1.000 milioi %14,2
3 Afrika 30.365.000 %20,3 1.300 milioi %17
4 Antartika 14.200.000 %9,5 0 %0
5 Europa 10.000.000 %6,7 750 milioi %9,8
6 Ozeania 8.510.900 %5,7 42 milioi %0,5

Kontinenteen azalera osoa 148.647.000 km2, edo gutxi gora-behera Lurraren azaleraren % 29 (Lurrak 510.065.600 km2).

 
Azalera eta biztanlerien konparaketak.
 
Biztanleriaren banaketa kontinenteka.

GeografiaAldatu

Hurrengo taulak tontor garaienak ematen ditu kontinenteka[13][14].

Kontinentea Estatua Tontor garaiena Altitudea (metrotan)
Asis Txina/Nepal Everest 8.849
Amerika Argentina Aconcagua 6.960
Afrika Tanzania Kilimanjaro 5.892
Europa Errusia Elbrus 5.642
Antartika Txileren aldarrikapena Vinson 4.897
Ozeania Indonesia Puncak Jaya 4.884

GeologiaAldatu

Geologoek "kontinente" terminoa ez dute erabiltzen geografoek bezala. Lur masa handiak identifikatu baino, geologoek beste irizpideak erabiltzen dituzte kontinenteak identifikatzeko. Geologoentzat, Lurraren gainazalean, modu sinplifikatuan, bi egitura ezberdin daude: lurrazal kontinentala, nagusiki granitoz eta antzeko arrokez osatua, eta lurrazal ozeanikoa, basaltoz eta gabroz osatua. Gainera, lurrazal kontinentalaren eta ozeanikoaren arteko muga itsaspean dagoenez, "plataforma kontinentala" deritzona kostaldetik zenbait kilometro haratago hedatzen da. Adibidez, azken Izotz Aroan (Würm glaziazioaren garaian, duela 20.000 urte), Mendebaldeko Europan, plataforma kontinentala gaur egungo kostaldetik dozenaka kilometrora hedatzen zen.

Kontinenteen jitoaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Kontinenteen jitoa» eta «Plaken tektonika»
 
Kontinenteen jitoa, Pangeatik hasita.

XX. mendearen hasieran, Alfred Wegener konturatu zen, kontinenteen kokapenagatik, Hego Amerikako ekialdeko kosta Afrikako mendebaldeko kostan sartzen zela. Berak baino lehenago beste batzuk ere ohartu ziren, baina besteek ez bezala, behaketa honetatik abiatuta kontinenteen jitoaren teoria iradoki zuen: superkontinente bat, Pangea izenekoa, Mesozoiko hasieran zatitu zen eta harrezkeroztik masa kontinentalak jitoan dabiltza lurrazalean.

 
Munduko plaka tektonikoen mapa.

XX. mendean zehar, geologoek onartu egin zuten kontinenteak Lurrazalean mugitzen zirela, denbora geologikoaren eskala batean. Prozesu honi "kontinenteen jitoa" deritzo, eta plaken tektonikei esker azaltzen da. Lurrazala zazpi plaka tektoniko handik (eta garrantzi gutxiagoko beste askok) osatzen dute. Hauek dira jitoan edo noraezean dabiltzanak, aldentzen eta elkartzen, gaur egun ezagutzen ditugun kontinenteak eratuz[15].

Ondorioz, beste kontinente batzuk egon ziren iragan geologikoan: paleokontinenteak. Zehaztu ahal izan denez, Lurraren historian, lurrazalean kontinente handi bakarra izan diren garaiak. Azkena Pangea izan zen, duela 180 milioi urte. Hurrengo "kontinente bakarra" 250 milioi urtetan agertuko ei da, Afrika, Eurasia eta Amerikaren arteko elkarketaren ondorioz, Pangea Proxima (edo Pangea Ultima) izenekoa[16].

Beste banaketakAldatu

SuperkontinenteakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Superkontinente»

Gaur egungo kontinenteez gain, kontinente terminoaren esanahiak iragan geologikokoak ere hartzen ditu. Superkontinenteak, hein handi batean, erregistro geologikoan kratoi bat edo nukleo kontinental bat baino gehiago osatzen duten lur-masak dira. Horien artean daude Laurasia, Gondwana, Vaalbara, Kenorland, Columbia, Rodinia eta Pangea. Denborarekin, superkontinente horiek zatitu egin ziren egungo kontinenteak osatuz.

AzpikontinenteakAldatu

Kontinenteetako zati batzuk azpikontinentetzat jotzen dira, bereziki kontinente nagusitik forma geografikoek bereizitako penintsula handiak. Adibide ezagunena Indiako azpikontinentea da[17]. Arabiar Penintsula, Hego Amerikako Hego Konoa eta Ipar Amerikako Alaska adibidetzat har daitezke[17].

Kasu hauetako askotan, "azpikontinenteak" kontinentearen plaka tektoniko ezberdinetan daude, terminologia geologikoki justifikatuz[18].

MikrokontinenteakAldatu

Uharte batzuk lurrazal kontinental atal batean daude, zeina kontinente nagusi batetik banatu eta aldendu den. Erlatiboki tamaina nahiko txikia dutenez, kontinentetzat hartzen ez badira ere, mikrokontinentetzat har daitezke. Madagaskar da adibide ohikoena, oro har Afrikako uhartetzat hartzen dena, baina bere bilakaera dibergenteak, ikuspegi biologiko batetik, "zortzigarren kontinentea" deritzona.

Kontinente urperatuakAldatu

Lurrazal kontinentaleko eskualde batzuk ozeanoak estaltzen ditu neurri handi batean eta kontinente urperatutzat jo daitezke. Adibide aipagarriak dira Zeelandia (Zelanda Berrian eta Kaledonia Berrian azaleratua) eta Kerguelen ordokia (ia erabat urperatua Indiako Ozeanoaren hegoaldean).

ErreferentziakAldatu

  1. «Kontinente». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-10-23)
  2. a b c d Kontinenteak, geografia izen nagusi batzuk eta herritarren izenak, Euskaltzaindiaren 51. araua (Noiz kontsultatua: 2021-10-23)
  3. (Frantsesez) Amérique. Encarta (Noiz kontsultatua: 2009-4-7).
  4. Kontinenteak, Euskara Batuaren Eskuliburua, Euskaltzaindia (noiz kontsultatua: 2021-10-3-)
  5. (Frantsesez) Étymologie. Logos & Mûthos (Noiz kontsultatua: 2009-4-29).
  6. (Frantsesez) Europe. Encarta (Noiz kontsultatua: 2009).
  7. "Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
  8. Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", pp. 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
  9. Los Cinco Continentes, Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
  10. Kontinenteak Hiru.com webgunean (noiz kontsultatua: 2021-10-24)
  11. a b The Olympic symbols. International Olympic Committee. 2002. Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre.
  12. (Ingelesez) World Population prospects – Population division. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (Noiz kontsultatua: 2009-11-Retrieved 9).
  13. (Ingelesez) The World Factbook, Field Listing - Elevation extremes. CIA 2008-5-15.
  14. (Frantsesez) Points culminants du monde. 2008-1-13 (Noiz kontsultatua: 2009).
  15. (Frantsesez) Les plaques océaniques et les plaques continentales. Geopedia jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009) (Noiz kontsultatua: 2009).
  16. (Frantsesez) La Pangée Ultime. Ciel des Hommes.
  17. a b (Ingelesez) Baldwin, James A.. (2014). «Continents» Encyclopedia of World Geography. R.W. McColl, 214–216 or. ISBN 978-0-8160-7229-3..
  18. (Ingelesez) Molnar. (2015). Plate Tectonics: A Very Short Introduction. OUP Oxford ISBN 978-0-19-104396-3..

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu