Brontze Aroa

historiaurreko garaia

Brontze Aroa, K.a. 3500tik K.a 700 urtera arte iraun zuen historiaurreko garaia da, Kobre Aroaren eta Burdin Aroaren tartekoa. Bi aro hauekin batera osatzen duen aroa Metal Aroa garaia izenez da ezaguna.

Historiaurreko aroak
Pleistozenoa

Paleolitoa

Behe Paleolitoa
Olduvai kultura
Acheulear kultura
Erdi Paleolitoa
Mousteriar kultura
Goi Paleolitoa
Châtelperroniar kultura
Aurignac kultura
Gravettiar kultura
Solutre kultura
Madeleine kultura
Holozenoa
Mesolitoa eta Epipaleolitoa
Aziliar kultura
Kebarar kultura
Natufiar kultura
Neolitoa
Halafiar kultura
Hassun kultura
Ubaid kultura
Uruk kultura
Kalkolitoa
Kurgan kultura
Brontze Aroa
Behe Brontze Aroa
Erdi Brontze Aroa
Goi Brontze Aroa
Burdin Aroa
Hallstatt kultura
La Tene kultura

Metal Aroan, gizakiek metal desberdinak manipulatzen ikasi zuten, bizi kalitatea hobetzeko tresnak sortu ahal izateko. Aro honetan, brontzearen metalurgia garatu zuten, kobrea eta eztainuaren aleazioaren emaitza.

Epe honetako ezaugarri orokorra hazkunde demografikoa da. Gainera, ezarian-ezarian nomadismoa alde batera uzten joan zen, sedentarismoaren mesedetan. Ehorzketa kobazuloetan zein trikuharrietan (batzuk lehenago eginak) egiten zen. Tokirik garatuenetan, zibilizazioaren lehenengo aztarnak agertu ziren hirietan, besteak beste, lehendabiziko idazketa sistemekin.

Brontze Aroko etapakAldatu

Brontze aroaren garapena zonalde eta herrialdearen arabera desberdin eman zen. Hala ere, orokorrean hiru etapa bereizten dira; Aintzinako brontzea aroa, tarteko brontzea aroa eta azken brontze aroa.[1][2]

Antzinako Brontze AroaAldatu

Aintzinako edo lehen Brontze aroa, K.a. 3500 urtetik K.a. 2000 urtera arte iraun zuen. Garai hartan sortu ziren lehen brontze-armak, nekazaritzaren garapena bultzatzen lagundu zutenak. Gainera abeltzaintza agertu zen, eta arrantzan eta ehizan aritu ziren lehen populazio primitiboak. Hauek erabiltzen hasi ziren tresna gehienak brontzekoak izan ziren, nahiz eta beste motatako metalak ere erabiltzen zituzten, esaterako, kobrea edo eztainua.

Lehen zibilizazioak sortu ziren heinean lehen tribu-gatazkak gertatu ziren, batez ere materiala eta janariaren ondorioz sortutakoak.[3]

Tarteko Brontze AroaAldatu

Tarteko Brontze aroa, K.a. 2000 urtetik K.a.1200 urtera arte iraun zuen gutxi gora behera. Tarte honetan brontzearen nagusitasunaren hasiera eman zen, bai armamenturako, bai tresna eta apaingarrietarako metala egunerokotasunaren parte bilakatzen. Nomadak izatetik asentamenduetara pasa ziren, eta gizarte askoz egonkorragoak eta antolatuagoak sortu zituzten. Hiri handiagoak sortzen hasi ziren, eta, horrekin merkataritza areagotu egin zen, batez ere elikagai eta metalezko materialekin.

Tribuen arteko gerrak edo gatazkak geroz eta gehiago gertatzen ziren, harri eta makilen bitartez egiten zituzten eta eraikitzen zituzten ezpatekin eta armarriekin babesten ziren.

Azken Brontze AroaAldatu

Azken Brontze aroa, K.a. 1200 urtetik K.a. 700 urtera arte iraun zuen. Garai honetan gizarte-egitura konplexuagoa garatu zen, familia batzuek beren lanei esker eta, batez ere, brontzezko eta urrezko objektu berriei esker lortutako aberastasunagatik sortuta. Noblezia kontzeptua agertu egin zen eta gizartearen arteko desberdintasunak geroz eta nabariagoak izaten hasi ziren. Gizartearen arteko zatiketa hau gatazka belikoak areagotu egin zituen eta askoz bortitzagoak eta gatazkatsuagoak bilakatu ziren.

Tarte hau Burdin Arorako trantsizio-aldia izan zen, kultura-eraldaketa handia izan baitzen: idazketa-sistemak sortu ziren, botere-sinbolo gisa hilobiak sortu ziren, gizarte-estatusa bereizi zen eta harresiz babestutako gune garaietan kokalekuak eraiki ziren.[4]

 
Brontze aroaren etapan denbora lerroa

KrisiaAldatu

Brontze Aroa K.a. 700 urtearen inguruan amaitu zen, baino ez dago argi zein izan zen amaitzearen benetako arrazoia. Zibilizazio nagusiak; hala nola, Grezia Mizenastarra, Antzinako Egipto, Turkiako Inperio Hitita eta Ekialde Ertainean, Afrikako iparraldean eta Europa mediterraneoan bizi ziren herriak, oso denbora gutxian erori ziren.[5]

Gertakari honen arrazoia azaltzeko teoria desberin asko daude. Alde batetik, Egiptoko agintariak bortxatu zituzten jarduera inbaditzaileetan, piratikoetan eta migrazioetan izan lezake jatorria, baina aditu batzuen arabera, eraso horiek gosete edo klima-aldaketak eragindako lehorteei erantzuna baino ez lirateke izango.

Bestetik, lurrikarak, sumendien erupzioak edo tsunamiak ere ez dira faktore guztiz erabakigarriak, brontze aroaren amaiera eta zibilizazio guzti hauen erorketak baieztatzeko. Fenomeno bakar batek azal dezakelako gertatu ziren kalteak hiri edo eskualde jakin batean ematea, baina ez mediterraneo eta mendebaldeko Asian osoan gertatzea, hauek guztiz desagertaraztea eragiten.

Aldiz, garrantzi gehien ematen zaion teoriari, indarkeria militarrarena da. Brontze Aroaren amaieran Asiriar Inperioaren goraldia nabaria izan zen, potentzia handien kontura hedatu zena, hala nola Hititen kontura. Horiek, botere hegemoniko berri bati aurre egiteaz gain, beste herri eta tribu batzuei ere aurre egin behar izan zieten, haien ahultze etengabeaz baliatzen.

Hortaz, Brontze Aroaren amaierak ez du arrazoi zehatz batek ematen, denbora gutxiko tartean gertatutako gertakari desberdinek ekarri zuten aro honen krisia.

KokapenaAldatu

Brontze Aroa eta Burdin Aroko teknologiak denbora garai berean hedatu ziren. Harrizko lanabesak erabiltzen zituzten herrialdeak ez ziren existitzen Brontze Aroan, baina Burdin Aroaren etorrerarekin, bertako lanabesen erabilierak gora egin zuen. Honen adibide garbia da Japonia. Japonian, burdinazko artikuluak eta brontzezkoak ia denbora berean hedatu ziren, Yayoi garaian. Hala ere, brontzezko artikuluak errito-ontzietan erabiltzen zirela uste da eta Burdin Aroan garatu ziren, beraz, ez zegoen halakorik Brontze Aroan. Afrikaren hegoaldean, Saharako basamortuan, ez zen Brontze Arorik izan eta kobrearen erabilera bitxien fabrikaziora mugatzen zen, burdinazko artikuluak iritsi aurretik.[6]

 
Brontze Aroa Europan

EuropaAldatu

Lehen etapaAldatu

K.a. III.milurtekoaren erdialdean, Egeo itsasoaren eremuan, aurreko aroaren (Kalkolitoa edo Kobrearen Aroa) jarraipena antzematen da. Lehenago existitzen ziren kokalekuak hasi ziren okupatzen, kostaldeko muinoetan eta altxatze harritxuetan. Baina biztanleriaren hazkunde demografikoaren ondorioz, herri berriak hasi ziren sortzen, horietako asko bastioi eta gotorleku sendoekin.

Egeoaren azterketa ongi bereizitako baina elkarren artean erlazionatuta dauden hiru eremutan banatu izan da:

Kalkolitoan truke sareak zeuden eta Egeoaren garapen osoari ireki zion bidea. Ontzigintzarako teknikak  hobetu ziren eta horri esker, kargen-ahalmena eta bidaiatzeko autonomia handitu zen.  Hobekuntza hauen ondorioz, baliabide eskasak zituzten uharteak kolonizatu zituzten, hala, Enporia sortuz.  K.a. 2500-2400 urteen inguruan, leku horietako askok suntsipenak jasan zituzten suteen ondorioz, eta bakarrik Kretako establezimenduek lortu zuten aurreko konplexutasun-mailari eustea. [7][8]

 
Lehen Brontze Aroko Daga

Brontze-aroaren hasierako garaian, brontze gutxi erabiltzen zen, eta kobrearen metalurgia zen nagusi oraindik. Nekazaritza eta abeltzaintza ziren bertako oinarri ekonomiko nagusienak, eta hauen produkzioak gora egin zuen, goldea eta gurdiaren erabilerarekin soberakinak handituz. Merkataritzaren gehiengoa, kostaldean eta ibaibideetan ibiltzen ziren kanoen bidez egiten zen, Europa iparraldeko eskualdeak, Mediterraneokoekin erlazionatuz.[9]  Establezimenduak bi motatakoak izaten ziren, bere kokaleku geografikoaren araberakoak:

  • Ekialdean eta hegoaldean, estrategikoki kokatutako habitatak zeuden, horietako asko defentsa-sistemekin sendoekin.
  • Mendebaldean, oso herrixka txikiak zeuden, defentsarik gabekoak.

Europa erdialdean, brontzea K.a.1800-1600 urte artean sartu zen. Bertan, bi kultur-korronte nagusi nabarmentzen dira: Otomanoa eta Aunjetiza.

Aunjetizeko taldeek, gaur egungo Txekiar Errepublika litzatekena, egungo mapako Alemania erdi-hegoaldea eta Poloniako mendebaldea hartzen zituzten. Beraien ekonomia, zaldien, txerrien, eta zerealen hazkuntzan oinarritzen zen.  Kobre, eztainu eta urre-meategiak ustiatzen zituzten eta harreman komertzial zabalak ezarri zituzten: Baltikotik Grezia mikenikoraino eta britaniar uhartetaraino. Munoien gainean kokatutako herrixketan bizi ziren, egurrezko latesiz inguratuta. Ehorzketak, hobi eta zistetan egiten ziren, baita tindaketa edo tumuluetan ere.

Otomaniko taldeak, Balkanetan, Hungarian eta Eslovakian garatu ziren. Bertako herrixkek, gotorleku handiak zituzten.  Mugikortasun handiko taldeak ziren, zaldiaren eta orgaren erabileraren ondorioz. Hileta errituei dagokienean, berriz, hasiera batean, banakako ehorzketak egiten zituzten, tumuluen azpian.

Europa atlantikoa tradizioz, mineral ugariko eremua izan da. Wessex-en eta tumulu armorikanoen kulturaren kronokulturak nabarmendu izan dira.

Wessex-eko taldeak (K.a. 2000-1400) izan ziren Ingalaterraren erdialdeko eta hegoaldeko kultura arkeologiko nagusienak, eta hauek, harreman estua izan zuten gaur egungo Benelux-eko beste batzuekin eta Tumulu armonikanokoekin, horietako 16 Rin erdialdeko kanpaniforme taldeko prototipokoak izanik.[10] Wessex I (K.a. 2000-1650) Stonehengeko azken faseen eraikuntzari eta erabilerari lotuta dago, baita hengeen eraikuntzetako askori ere. Hauek, neolitikotik elementu mugatzailetzat hartu izan dira. Hasieran, hildakoak tumuluen azpian lurperatzen zituzten, baina bigarren fasean (K.a.1650-1400) errausketak egiten hasi ziren, askotan hatu edo puska aberatsekin. Baltikoko anbarra, Bretainiako urrea eta Alemaniako bitxiak inportatzen zituzten, baita Grezia mizeniarreko ezpata eta abalorioak ere. Merkataritza sare zabal hauek, monumentu handiak eraikitzeko gaitasuna eta hiletetako bitxi edo elementuek, garai horretako gizarte antolaketa hierarkizatua eta boteretsuak zeudela adierazten digute.

Tumulu armorikanoen kultura, aurrekoari oso lotua, Britainia Frantsesean garatu zen. Establezimenduak, kostatik distantzia batera zeuden. Etxeko tresnak, funtsean, silexezkoak eta harri leunduzkoak ziren. Hilobiak berriz, banakakoak ziren, ehorzketen bidez egiten zirenak eta elkarrengandik isolatuak zeuden. Nahiz eta gehiengoa nahiko sinplea zen, bitxi oso bereziak zituztenetako bat baino gehiago aurkitu da.

Bigarren etapaAldatu

Brontzea kobreari gailentzen hasi zitzaion eta geroz eta apaingarri, arma eta tresna gehiago egiten hasi ziren. Metala eguneroko jarduerekin zegoen lotuta.

Brontze ertainean, zibilizazio minostarrak izugarrizko garapena izan zuen, eta bere momenturik gorena bizi izan zuen. Aro hau, Kretan Minostar ertainean eta Neopalazialean gertatzen da (K.a.1700-1400) . Benetako talasokrazia bat sortu zen, Egeoa, Ekialde Hurbila eta Egipto osoan merkataritza-harremanak eta trukeak areagotuz, non ondorioz Acrotiriren (Santorini) bezalako koloniak sortu ziren. Egiptoarren eraginpeko jatorrizko idazkera piktografikoa A lineala izenez deitu zuten, hau, ez da indoeuroparra eta deszifratu gabea dago. K.a.1450. urtearen inguruan Kretarren kokalekuak suntsitu eta utzi egin ziren;  berriz okupatu zirenean, ezaugarri mikenikoekin egin zuten.[9]

Europa erdialdean, erdialdeko brontzeak K.a.1600-1200 bitartean hartzen du eskualde hau eta tumuluen kulturarekin identifikatzen da, tumuluen azpian egiten diren banakako ehorzketekin. Hauek, ia beti ehorztekoak izaten ziren, baina badira errausketa bidez egiten ziren batzuk ere, non estratifikazio sozial handia adierazten zuten. Ehorzketa-ohitura hau, Rin-etik Mendebaldeko Karpatoetaraino eta Alpeetatik Itsaso Baltikora zabaldu zen, eta Uneticeko aurreko taldeen eremua hartu zuen, gutxi gorabehera. Talde horien oinordekoak dira.[8]

 
Tumuluen kulturako bigarren etapako arma tipikoak

Hondeatutako kokalekuak ez dira oso ugariak, egurrez eta material galkorrez eginda zeudelako eta, beraz, ez da ia ezer kontserbatu. Ez ziren oso handiak eta bai zona altuko defentsa naturaletan zein lautadetan egoten kokatzen ziren. Batzuetan, lehenak egurrezko eta lurreko harresiz inguratuta zeuden, hobi batekin edo gehiagorekin, eta etxebizitzak oinplano angeluzuzenekoa edo trapezoidala izaten ziren. Tumuluek oinplano biribila edo obalatua zuten, eta kanpotik harriz inguratuta zeuden. Arreoak argi eta garbi bereizita zeuden sexuen arabera, armak gizonezkoentzat, eta apaingarriak emakumeentzat, ia beti brontzez eginak. Hilobiratzeetan animalia-hezurren hondakinak pilatzen ziren maiz, baita ehorzketa bikoitzak ere.

Europa iparraldean berriz, anbararen ustiapenari esker, Neolitotik zeuden merkataritza-sareen bidez kobrea eta eztainua lortu ziren. Tokiko galdaketa-lantegi batzuk daude, eta tumuluen taldeen hileta-eraginak jaso zituzten: hilobiak tumuluak dira, nekropolietan multzoketa, batzuetan, komunikabide naturaletan kokatuak. Hilobietako arreoak aberatsak dira eta horietan armak dira nagusi.

Mediterraneo erdiadean, kultura Italikoan hain zuzen ere, Terramaretako kultura eta Apeninikoa nabarmendu zitezkeen.

Lehenengoa, gaur-egun Italiako iparraldean kokatzen den eremuan garatu zen, K.a.1500-1100 bitartean. Etxolak, lurrean altxaturiko zutabeen gainean egin zituzten. Artzainak eta nekazariak ziren eta bertako metalurgia txikia ere bazuten. Hildakoak, berriz, herrilurretan lurperatzen zituzten.

Bigarrena, geografikoki erdialdean kokatzen da, K.a.1350-1150 urte bitartean. Beraien ekonomia nekazaritzan eta abeltzaintza trasmantean oinarritzen zen. Zeramika motibo geometrikoekin eta zehatzekin grabatzen zuten. Horrez gain, Egeoarekin harremanak zituzten.

Europa Atlantikoan, arreoak aurreko garaietakoak baino pobreagoak ziren. Frantzian, ekoizpen metalurgikoa txikia zen eta gehien egiten zituzten lanabesak aizkorak ziren. Britaniar uharteek harreman estua izan zuten kontinentearekin, bertan, hileta-errituak errausketa bidez egiten ziren, material urriekin.

Azken etapaAldatu

Azken brontzea, K.a. 1300 eta 800-700 urteen arten garatu zen gutxi gorabehera, eta bi gertaera nagusi izan ziren:

  • Erabat historikoak diren gizarteen eta mendebaldeko mediterraneoko historiaurreko komunitateen arteko lehen harreman zuzenak sortu ziren.
  • Hilketa-portaeren eraldaketari dagokionean, hilotzak erraustu eta hilotzak nekropoli handietan (kutxa-zelaietan) gordetzen ziren.[9] Ohitura hori Erdialdeko Europatik kontinente osora hedatu zen eta aztergai dugun aro honetatik haratago joan zen Burdinaren I. aroan zehar. Aurreko aldiko gorabeheretan atzematen ziren desberdintasun sozial handiak desagertu egin ziren, hala, eskaintza normalizatuagoak eta homogeneoagoak sortu ziren.[11]
  • Itsasoko Herrien etorrerak eragindako kataklismoaren ondorioz, Brontze Berriaren amaieran, ekialdeko Mediterraneoak aldaketak izan zituen, eta horrek eragina izan zuen Inperioetan, Estatuetan, erresumetan eta hirietan, Erdialdeko Mediterraneotik Goi Mesopotamiara, eta aldi berean, Filisteoak, Arameoak, Israelgo asentamendua, eta abar bezalako herriak agertu ziren.[12]

Azken Brontzea Grezia kontinentalean (Heladiko berria) eta Egeo osoan mizenastar zibilizazioak izandako gorakadari dagokio, eta K.a.1400tik aurrera, Kreta uhartea kontrolatzera iritsi ziren. (zibilizazio minoikoa)

Mikenikoak, sustrai indoeuroparrak eta protogrekoak zituztenak, izaera belikokoak ziren, eta muinoen gaineko gotorleku gotortuetan bizi ziren, goialdean jauregi bat, megarona, administrazio-zentro gisa eta nekazaritzako soberakinen (Micenas, Atenas, Tirinto, etab.) birbanatzaile gisa funtzionatzen zuena. Nekazaritza eta abeltzaintzako ekonomia zuten, zerealetan eta obiaprinoetan oinarritua. Buztinezko oholtxoetan idazten zuten, Lineal B izeneko hizkuntza batean, zeina dagoeneko deszifratuta eta greko arkaiko gisa identifikatuta baitago. Gerlari onenak banakako hilobietan lurperatzen ziren hasieran, ondorren tholoi ikusgarrietan, bitxi aberatsekin.[9]

Metal preziatu ugari ditzuten bitxi horiek, elite ez oso ugariaz hitz egiten digute, eskuetan aberastasuna metatzen zuten eta klase nagusia zen. Mizenastarren gizartea oso hierarkizatuta zegoen, eta burujabeen, aristokraziaren, langileen eta artisauen hilobietan bereizketa argia zegoen. Zeramikak kolore gorri edo beltzeko pintura distiratsua du hondo argien gainean.

K.a.1200. urtearen inguruan, gizartea bat-batean desagertu egin zen, eta horrekin batera idazketa-arrasto guztiak, eskualde osoa Aro Iluna delakoan sartuz. Baina ez dago hausturarik; izan ere, ondorengo garai arkaiko eta klasikoarekin kultura-jarraitutasun argia ematen da. Iliada eta Odisea bezalako dokumentuetan oinarrituta, eta horien argudioek K.a. II. milurtekoko mundu mikenikora igortzen dute zuzenean.[9]

Europa erdialdean, K.a. XIII. mendetik aurrera, errausketaren hileta-ohitura zabaltzen hasi zen, eta, horren ondorioz, errautsak zeramikazko kutxa berezi batzuetan pilatu ziren. Kutxa horiek lurrean egindako zuloetan lurperatzen ziren, eta nekropoli zabalak eratzen zituzten. Ezaugarri hauek, hautestontzien eremuetako taldeetan izan ziren ohikoak, Danubio eta Baltikotik, ekialdetik, Ipar Itsasoraino eta Iberiar penintsularen ipar-ekialderaino hedatu ziren mendebaldean. Baina talde horiek ez zuten kultura-erakunde homogeneorik osatu, baizik eta moda bat bereganatu, kasu askotan aurreko estrategia ekonomiko eta sozialei eutsiz.[9]

Banaketa-eremu nagusian herrixketan bizi ziren, defentsa artifizial edo naturalekin; batzuetan, biekin. Etxeak gehienbat zurez eta lokatzez egiten ziren, forma angeluzuzenekoa eta trapezoidalekoa. Errauste erritua izan zen ohikoena, baina beste aldaera batzuk ere izan ziren:

  • Lurrean zulatutako zuloa, bertanhautestontzia uzten zutena
  • Kutxarik gabe, zuzenean zuloan
  • Harri zirkuluz, zistaz eta abarrez estalitako kutxak
  • Tumulu lauak hobiaren inguruan
  • Hobi handiak
 
Brontzezko stand 3

Ehortzitako gorputzen jalkipena eta orientazioa ere askotarikoa zen. Arreoak oso soilak eta homogeneoak ziren aurreko eta ondorengo garaiekin alderatuta, zeramikak edo metalak, gehienez ere sei unitate hartzen zituztenak. Batzuetan, kutxa bat edo gehiago hobiz mugatuta egoten ziren, eta erritualtzat jotzen diren oinplano zirkularreko edo lau angeluko esparruak sortzen zituzten. Ugariak izan aurkitu diren harrizko errotak, brontzezko azuelak eta hoceak, baita zenbait aletegi ere. Lanbideen ugaritzea nabarmentzen da eta artisautzako espezializazioa hautematen da. Merkataritzari dagokionez, merkataritza-harremanak areagotu eta garraioak hobetu ziren, gurdia eta zaldia tiro-animalia gisa erabiliz. Gatzarekin merkaturatzen hasi ziren eta beira ekoizten hasi ziren. Zeramikak eta urregintzak gorakada handia izan zuten, eta metalurgia-zentroak ere ugaritu egin ziren.[13]

Europa iparraldean, eskualde hori Montelius taldeekin identifikatu da, aurreko joeren jarraitzaileekin. Herrixkak, batzuetan, defentsa errazeko eremuetan kokatzen ziren, buztinezko edo egurrezko etxeek osatuak, oinplano obal edo angeluzuzenarekin. Ehorzketak nekropoli handietan biltzen ziren, errausketa errituak orokortuz. Urrezko edalontziak eta bestelako objektuak aurkitu dira.

Europa atlantikoa, hautestontzien soroen eragina areagotu egin zen arren, batez ere armetan, eskualdeen arteko desberdintasunak eta zenbait fenizia-eragin hauteman dira. Ekonomia nekazaritzakoa zen eta zaldiek bi eginkizun zituzten: izen oneko elementuak eta tiro-animaliak.

Mediterraneo erdialdean, Italiar penintsularen hegoaldean merkataritza garrantzitsua egon zen Greziarekin eta penintsularen iparraldearekin. Errausketako nekropoliak daude, banakako errausketak dituztenak. Kokalekuak harresien bidez gotortutako leku garaietan kokatzen ziren. Zeramika eskuz egina zegoen.

BeherakadaAldatu

K.a.1200. urtearen inguruan, Mizenasko gizartea kolapsatu egin zen; sutearen ondoren, gotorleku gehienak bertan behera utzi eta idazketa erabat desagertuz (B lineala). Ekialdeko Mediterraneo osoan ezegonkortasun orokortuaren aztarnak daude, garai hartako kultura historikoen idatzizko agirietan agertzen direnak. Hitita Inperioa bat-batean erori zen K.a.1180 inguruan, eta bere hiriburua, Hattusa, erabat suntsitu zuten. Garai batean loratzen ari zen Ugarit baztertu egin zuten, eta eraso armatuak izan ziren Feniziako kostaldean, Israelen (filisteoen aldetik) eta Egipton, non itsasoko herri deritzenak baztertu ziren.

Bien bitartean, Babiloniako gerrak, Asiriaren eta Elamen aurka, kasita dinastia desegitea eragin zuen K.a.1154. urtean; hamarkada batzuk geroago, Elam berriro desagertu zen historiatik, Susaren hiriburua arpilatu ondoren.K.a.1050 inguruan, Asiriak ere bat egin zuen isiltasunean mende bat baino gehiagoz. Azken testigantza urriek mugako kakalardo amaigabeei buruz hitz egiten dute, eta erregeak arameoen eta mosjien migrazio masiboei eusten saiatzen ziren.

Gertaeren berri, iturri batetik abiatuta baino ez dira ezagutzen, hala nola Ugariteko Gutunak eta "itsasoko herriei" buruzko Egiptoko kontakizunak. K.a. 1050. urtea iraganik, idatziak desagertu egin ziren, eta K.a. 1050. urtetik 934. urtera bitarteko aldi guztiari garai iluna deritzogu. Baina kolapso hori berriro definitu beharko litzateke, garai ilun bat, funtsean, elite sozialak monumentu eta dokumentu idatziak ekoizteari uzten dion aldia baita.

AfrikaAldatu

Antzinako Egipton brontzea Protodinastia garaian hasi zen erabiltzen, K.a. 3150. urtean. Hala ere, ez zen harria ordezkatzera iritsi sekula tresnak sortzeko orduan, izan ere, material falta handia zuten. Berandugao, K.a. 3100. urte inguruan, goi-Egipto eta behe-Egipto bateratu egin ziren, Tinita Aroari hasiera emanez. Egiptoko hiriburua aldatu egin zen, Nejen izatetik (goi-Egipto) Menfis izatera igaro zen. Horrez gain, aro honetan hasi ziren lehen sinboloak eta mekanismo administratiboak sortzen.

Magrebak europar Brontze Aroko hainbat talde kulturaletatik eraginak jasan zituen. Horren adibide da Marokon egindako edalontzi kanpaniformearekin erlazionatutako aurkikuntza. Hala ere, eskualde horrek ez zuen bere metalurgia propiorik garatu Feniziar kolonizazioa gertatu arte (K.a. 1100).

Sahara hegoaldean, aurrez aipatu bezala, bizi eredu neolitikoak jarraitzen zituzten, Niger ibaian metalurgia garatzen hasi zen arte, beraz, ez zuten kobre arorik eta brontze arorik igaro. Hala uste zen behintzat Nigeriako 1959ko indusketa arkeologikoen aurretik. Bertan, brontzezko hainbat elementu aurkitu zituzten, argizari galduaren teknika erabiliz gauzatuak gehienak: lepokoak, kraneoak eta leopardoen figurak, eskarifikatutako aurpegiak…  Indusketa hauen arduraduna Thurstan Shaw arkeologo ingelesa izan zen K.o. IX. eta X. mendeetan.[14]

AsiaAldatu

Ekialde HurbilaAldatu

Antzinako Ekialde Hurbileko hiriak zituzten ostatu milaka pertsonek Brontze Aroan zehar: Ur, Kish, Isin, Larsa eta Nippur Brontze Aroaren erdialdean eta Babilonia, Calah eta Assur Brontze Aro amaieran. Akadiar Inperioa (K.a. 2335-2154 K.a. 53), eskualdeko botere nagusi bihurtu zen, eta, porrota ondoren, sumertarrek, berpizkunde bat izan zuten neo-sumertar inperioarekin.

 
Messopotamiaren mapa

MessopotamiaAldatu

Brontze Aroa K.a 3500. urtean hasi zen Mesopotamian eta Kasita garaiarekin (K.a. 1500 - K.a. 1155) amaitu zen. Nahiz eta herrialde gehienetan Brontze Aroa hirutan banatzen den, Mesopotamiaren kasuan ohikoagoa da ezaugarri historikoen eta artistikoen araberako banaketa egitea.[15]

Gaur egungo Iran, Siria eta Turkia ziren garaiko Mesopotamia eta Tigris eta Eufrates ibaiek mugatzen zuten herrialdea. Bertan hasi ziren nekazaritzaren garapenaren hastapenak, baita gizarteak osatzen ere. K.a 5000. eta 3500. urte bitartean, gizarte horiek munduko lehenengo zibilizazio garatuak izan ziren eta garapen honek Mesopotamiako Brontze Aroarekin bat egin zuen. Berrikuntzez gain, gerra eta gatazka garaia ere izan zen.

Brontzea ezinbestekoa izan zen zibilizazio honen sorrerarako, garai hartan erabilitako elementuak zirela eta. Lehenik eta behin, armak iritsi ziren. Brontzezko armak oso gogorrak eta iraunkorrak ziren kobrezkoekin alderatuz eta armada mesopotamiarrak brontzezko geziak, ezpatak, babesleak eta lantzak erabiltzen zituen. [16]

Tresnez gain, Mesopotamia Brontze Aroko herrialde garrantzitsu bilakatu zuten beste berrikuntza batzuk ere izan ziren. Brontzezko lanabesak, batez ere goldea, kobrez eta harriz egindako lanabesak baino fidagarriagoak ziren eta hauek, lehenengo nekazariei haien lurren ustiaketa egokiago bat egiteko aukera ematen zieten: lur gogorra desegiteko, ureztapen egokiagorako, emankortasun gehiagorako.[17]

Ekialde UrrunaAldatu

 
Txinera - Katez estalitako ardo-edalontzia - Walters 542167 - A B piezak Fronte

Ikertzaileak ez ziren ados jartzen Txinako datazioaren inguruan. Brontzearen aleazioa Elitou garaian zehar agertu zen eta ikertzaile batzuek, Shang dinastiarekin lotzen dute hau, K.a. 2000. urte inguruan. Beste ikertzaile batzuk, aldiz, Xia dinastiaren parte zela ziurtasuna zuten. Hala ere, brontzearen erabilerak garrantzi handia lortu zuen kultura txinatarrean eta beste eremu batzuetan ez bezala, kanpo-eraginetatik urrun mantendu ziren, hasierako teknikak eta haiek berrikuntzak mantenduz.

Gaur egungo Thailandian (Ban Chiangen), K.a. 2100ean datatutako brontzezko lehergailuak aurkitu dira. Koreako penintsulan brontzea K.a. 1000 inguruan agertu zen. Mantxuriako kulturen eraginez, tipologia eta estiloetan ezaugarri espezifikoak hartzea lortu zuen arren, batez ere artefaktu erritualetan. Dong Son kulturako brontzezko danborrak ere aurkitu dira, Ibai Gorriaren deltaren inguruan sortuak, Vietnamgo iparraldea eta Txinako hegoaldea hartzen dituena.

Japonian brontzea eta burdina aldi berean sartu ziren, Jomon aroaren amaieran. Ezagutza metalurgikoak Koreatik iritsi ziren, eta erramientak (burdinazkoak) eta tresna erritual edo zeremonialak (brontzezkoak) egiteko balio izan zuten.[18]

AmerikaAldatu

Amerikan Brontze Aroaren inguruko egiaztapen gutxi aurkitu dira. Zonalde batzuetan hainbat aztarna aurkitu zituzten, baina beste kontineentekin alderatuta oso gutxi.

Hego Amerikako Moche zibilizazioak brontzea urtzeko modu independiente bat aurkitu zuten. Brontzea urtzeko teknologia oso erabilia izan zen Inka zibilizazioen garaian , eskulturak edota tresnak egiteko.  Beranduago, Mexiko mendebaldean brontzea urtzeko teknika berri bat garatu zen eta honek harreman estua izan zuen andetar kulturarekin. Horrez gain, Argentinako ipar-mendebaldean ere teknologia berriak garatu ziren brontzeari dagokionean, baina aurrez aipatutako Mexikoko aurrerapenekiko independienteki.[19]

EkonomiaAldatu

Brontze Aroko herrien oinarri ekonomiko nagusia nekazaritza eta abeltzaintza ziren, non ustiapen eredu berriak sortu ziren, modu honetan hedatuago bihurtuz. Testuinguru ekonomiko, komertzial eta tekniko horrek sorkuntza artistikoa bultzatu zuen.

Brontze Aroa, herrien aberastasunaren gehikuntza nabarmenagatik eta merkataritza elkartrukeagatik ezaugarritu zen. Hala ere, gerra edo konkista gertaera garrantzitsuak ere izan ziren, non brontzearen erabileraren berri zuten herriek, borroketan abantaila zuten.

Idazkeraren eta matematikaren agerpena garapen ekonomiko eta komertzial garrantzitsuaren ebidentzia dira, kontabilitatearen zentzu halako bat eskatzen baitzuen, idazketaren balizko iturburuak.

Kobre-, urre- eta eztainu-hobiak zituzten eskualdeak funtsezko ekoizpen-zentro bihurtu ziren, eta asko aberastu ziren metala eta armamentua kontrolatzen zuten gizarte-taldeak. Eskualde horiek batez ere Karpatoen sakonunean, Transilvanian, Bohemian, Bretainian, Britainia Handiko hego-ekialdeko lautadetan eta Irlandan kontzentratuko dira.

Hala ere, Brontze Aroan herri berriak eta migrazio handiak agertu ziren, eta horiek nabarmen aldatu zuten Europako eta Ekialde Ertaineko kultura- eta merkataritza-egoera, batez ere Ekialdeko Mediterraneoan. Zibilizazio osoen eta antzinako inperio boteretsuen erorketak azken brontzearen krisi garrantzitsu bat ekarri zuen.[20]

GizarteaAldatu

 
02016 0050 Otomani Füzesabony txabolak, K.a. 1650 inguru.

Brontze Aroko etapa desberdinek garapen intelektuala eta soziala ekarri zituen. Hauek ziren garai honen ezaugarri nagusiak:

  • Hileta-errituak: Brontze Aroan hileta-errituak oso ohikoak ziren. Aro honen hasieran ehorzketak antolakuntzarik gabe egiten ziren, hobi komunetan. Aroaren erdialdean, aldiz, leku espezifikoetan egiten hasi ziren ehorzketa hauek eta aroaren amaieran, errausketak egiten hasi ziren.
  • Zibilizazioen sorrera: Aro hau gertatu zen bitartean, gizarteak herrialde espezifikotan banatzen hasi ziren, bizi modu nomada alde batera utziz.
  • Gizarte kokapena: Brontze Aroan estatus soziala gerlariek zuzentzen zuten, hauek  boterea eta nagusitasuna zutelako. Artisauak eta burdin langileak ere estatus handiko pertsonak ziren, garaiko metalezko tresnak eratzen zituztenak zirelako.
  • Arkitektura: Nahiz eta eraikuntzen gehiengoak sinpleak, lokatzez, arrokaz eta egurrez eginda izan, ondo estrukturatutako herrixkak ziren. Bertan, harresi sendoak egiten zituzten eta hauek defentsa tresna gisa erabiltzen zituzten, herri handiagoetatik babesteko asmoz.[21][22]

IdazkeraAldatu

Idazketa, Brontze Aroko kultura ezberdin batzuetan sortu zen; Egiptoko hieroglifikoek, Sumeriako eta Txinako ideogramak, Sumeriako kuneiformeak edo Kretako A linealak errealitate bihurtu zuten estatu hasiberrien idatzizko komunikazioa.

Idazkera kuneiformeAldatu

 
Idazketa kuneiforme

Kuneiforme idazketa-sistemaren oinarria jatorrizkoa ondasunak irudikatzeko erabiltzen zen buztin-fitxen sistema batetik dator. Sistema horri idazkera piktografikoa gehitu zitzaion, kontatu nahi zena adierazteko estilete zorrotza erabiliz. Estilete biribilduarekin eta estilete zorrotzarekin egindako idazkera K.a. 2700-2500 urtearen inguruan, ziri itxurako estiletearegatik ordezkatua izan zen.

Azkenean, idazketa kuneiformea helburu orokorreko idazketa-sistema bihurtu zen logogramentzat, silabentzat eta zenbakientzat. K.a. XVI. mendetik aurrera, idazketa hori hizkuntza akadikora egokitu zen eta geroago beste hizkuntza batzuetara, hala nola hurritara eta hititara.

Sistema honen antzeko beste idazkera batzuk ugaritikoa eta antzinako persierra dira.

      Erabilera: Zeinu kuneiformeak falka bidez idazten ziren, ia beti buztinezko oholtxoen gainean, gero liburutegi primitibo batzuetan gordetzen ziren, zehazki antolatuak, etorkizuneko idazlanak ikasteko balio zutenak. Liburutegi horiek hiri bakoitzeko eskolakoak ziren, edo batzuetan bilduma partikularretakoak.

Egiptoar HeroglifikoakAldatu

Idazkera oso garrantzitsua izan zen Estatu Egiptoarraren kohesioari eusteko. Alfabetizazioa eliteko pertsonen eskuran zegoen soilik. Idazten jakitea jatorri apaleko edozein egiptoarren nahia zen.

Sistema hieroglifikoa ikasteko zaila izan zen, halaber mendeetan zehar, are gehiago korapilatu zen zeinu hieroglifikoen kopurua handitu zenean.[19]

KulturaAldatu

Brontzea izan zen elementu nagusia merkataritzan, armagintzan, apaingarrietan eta abarretan. Metalurgia-zentro nagusietan sortutako berrikuntza teknikoak Europa osora zabaldu ziren, eta ondasunak eta ideiak trukatzeko sareak eta merkataritza indartu.

  • Antzinako Brontzea: galdategia eta mailuketa erabili ziren metalaren lanerako. Hala ere, garai honen amaieran, molde bibalbioak erabiltzen hasi ziren, euren erabilera, Brontze Ertainean hedatuz.
  • Brontze ertaina: Brontze Ertainean, K.a. 2000 eta K.a. 1.200 bitartean, Europan brontzearen erabilera hedatu zen. Tokiko industriak hobetu eta handitu ziren, eta Tumuluen kultura ere zabaldu zen Erdialdeko Europan.
  • Azken Brontzea: gutxi gora-behera, K.a. 1200 eta K.a. 700 bitartean garatu zen. Gizarte ezberdinen arteko harreman zuzena eragin zuten migrazio mugimendu handiengatik eta hileta portaeran gorpuak erraustearekin eta "hautetsontzien zelaia" bezala ezagutzen diren nekropoli erraldoietan uztearekin nabarmendu zen.
     
    Caergwrleko katilua

Azken Brontzean, biztanle gehienak nekazaritzarako eta ganadua hazteko erabiltzen ziren, eta truke-sare sendoak ezartzen ziren erkidegoen artean. K.a. 1100etik aurrera, hiriak gotortzeko joera sortu zen. Europak ekoizpen-sektoreen eraldaketa jasan zuen, eta aldaketa nabarmenak eragin zituen gizarte-egituran, hierarkizazio handiagoarekin, eta gizabanako gutxi batzuek osatutako klase menderatzaile bat agertu zen.

Historialari batzuek Azkeneko Brontzeko gizarte horiei erlijiotasuna egozten diete, eguzkiaren gurtzak definitua. Zirkulu erradiatuak, gurpilak, gurdiak, diskoak, konoa edo urrezko objektuak kono-forman, zirkuluz betetako dekorazioarekin, etab. horiek guztiak sinesmen horien isla izan daitezke. Gurtza-objektutzat hartu dira, halaber, estatua antropomorfoak, bai gizonezkoenak (adar-kaskoa duen gerlaria eta Graevensvaengeko aizkora), bai emakumezkoenak (Faardal). Irudi horiek belaunikatuta daude, eta oinarrian euskarri bat dute erritu-gurdietan finkatzeko.[23][24]

Iberiar PenintsulaAldatu

 
Brontze Aroa Iberiar penintsulan

Antzinako Brontzea eta Tarteakoan, Iberiar Penintsulan hainbat kultura garatu ziren, eskualdeen aniztasun eta heterogeneotasun handia erakutsiz. Kultura nagusiak hauek izan ziren: Kultura Argarika (Almeria, Murtzia, Granada, Jaen eta Alacant), Valentziako brontzea, Mantxako brontzea (Ciudad Real, Albacete, Toledo eta Cuenca), Cogotas kultura (Meseta iparra eta penintsulako erdialdea), Ipar-Mendebaldeko brontzea, etab.

Azken Brontzean, aldaketa kultural bat gertatu zen Iberiar Penintsulan, kanpo-eraginek eta jarduera metalurgikoaren bilakaerak bultzatuta, Europako arma-motak hartzean ikus daitezkeen bezala, adibidez: ezpata pistiliformeak, karpa-mihia, kakahuete-lantza muturrak… Antzinako eta Tarteko Brontzearen aniztasuna eta heterogeneotasuna oinordetuta, Iberiar Penintsulan kultura desberdinak garatuko ziren, batez ere hego-mendebaldea (Andaluzia mendebaldea, Extremadura eta Aleman portugesa), Cogotasen kultura (Meseta iparraldea), Iberiar penintsulako ipar-ekialdean Urnetako Zelaien kultura, eta azkenik Atlantikoaren eragina izango duten ipar-mendebaldea eta kantauriarra.

Penintsulako ipar-mendebaldeko labar-arteari dagokionez, Peña Tú (Llanes, Asturias) idolo-estela aparta nabarmentzen da. Harrizko bloke bat da, non, pintura eta grabatuaren bidez, antropomorfo bat irudikatu zen ezpata batekin eta giza irudi oso eskematikoekin batera.[23]

Argariar kulturaAldatu

 
Ehorzketa tina batean, Kultura Argarikaren bigarren faseko ohiko ehorzketa, Tarteko Brontzean, Espainiaren hegoaldean.

Kultura argarikoa Iberiar Penintsulako kulturarik garrantzitsuena izan zen, eta hondar arkeologiko ugari kontserbatu dira kontserbazio egoera bikainean. Asentamentuak sarbide zaileko eremuetan ezarri ziren, eta batzuek gotorlekuak ere zituzten. Ehorzketak, zistetan, tinatxetan edo kobatxetan egiten ziren, oinplano karratuko eta harriz eta adobez eraikitako etxebizitzen zorupean.

Kultura arkeologiko hau XIX. mendearen amaieran aurkitu eta definitu zuten Siret anaiek. Iritsi edo gotortutako guneetan kokatutako asentamenduak, harriz eta adobez eraikitako oinplano karratuko etxeak, etxeen zoruaren azpian lurperatzeak, uniformetasun material argia, arma militarren ugaritasuna eta estratifikazio sozial progresiboa, ditu ezaugarriz.

K.a III. milurtekoaren erdialdetik K.a. II. milurtekora, bat-batean desagertu zen.

Brontze Aroa Euskal HerrianAldatu

 
Brontze Aroko Euskal herrian aurkitutako aztarnen mapa

Brontze aroan ordura arte zeuden herrixkak handitu eta askoz ere indartsuagoak bilakatu ziren. Ibai-gainetan kokatzen ziren hauek, baina hala ere, kobazuloak erabiltzen jarraitu zuten, bi kokapenak uztartuz. Joera hau Burdin Aroan garatu zen arren, garai honetako aztarna gehienak kobazuloetan topatu dira gaur egun arte.[25]

Ekonomiari dagokionean, ekoizpena zen iturri nagusia. Harrapariaren ekarpena %10 inguruan kokatu zen eta honek aparteko elikagaiak eskuratzeko aukerak ematen zizkien herritarrei. Gurpila eta gurdia bezalako asmakuntzak berrikuntza lagungarriak izan ziren, batez ere nekazaritzan zihardutenentzat. Pisu handiak lekualdatzeko tresna bikainak ziren eta honi esker, ekonomikoki irabazi handiagoak lortu zitzaketen, azkarrago lan egiteko aukera baitzeukaten. Ongarrien erabilpena ere garrantzitsua izan da Euskal Herriko Brontze Aroko nekazaritza, izan ere, produktuen kalitatean hobekuntza nabarmena gertatu zen eta hala, etekin gehiago ateratzeko erraztasun handiagoa zuten.

Metalgintzan, aldiz, brontzea nahasketa metodo gisa erabili zen, gero eta tresna konplexuagoak lortzeko asmoz. Aurreko garaietan Euskal Herrian izandako teknika tradizionalek jarraipena izan zuten aro honetan ere (erredukzioa batez ere, mearen eta metalaren arteko bereizketarako), baina hala ere, zeramikaren, harlandutako tresnen eta suharriarekin egindako gezi-punten erabilera oso ohikoak ziren. Hau, topatutako aztarnak kontuan hartuta jakin da. Euskal Herrian, oso erabilia zen kobrea Brontze Aroaren aurretik eta brontzearen etorrerak ez zuen kobrearen bazterketarik eragin. Hala ere, aurrez egiten ziren tresnak berrituak izan ziren.[26][27] Oraindik ehorzketa-haitzuloek bere horretan diraute, baita tumuluek ere. Azken Brontzean, Ebro ibaiaren inguruan ohitura berriak garatzen hasi ziren eta pixkanaka Euskal Herri osoan zabaltzen. Ohitura hauetariko batzuk, indoeuropar izaera zutela esan ohi da. Orduan iritsi ziren hileta-erritu berriak, hau da, erretzea eta erraustea, eta hauek, izugarri edatu ziren euskaldunen artean. Euskal Herriko Brontze Aroan izandako errituen inguruan ez da informazio handirik topatu gaur egun arte. [28]

AztarnakAldatu

Monte Aguilar: (Bardeak, Nafarroa) Bardeetan topatu zen herrixka hau, Euskal Herriko Erdi Brontze Arotik ezagutzen dugun gutxietariko bat da. J. Sesmak indusi zuen 90eko hamarkadako lehenengo urteetan.

Los Husos: (Bilar, Araba) J.M Apellaniz (1967-1971) eta J. Fernandez Erasok (2000tik aurrera) indusitako leku klasikoa. Apellanizek aztarnategi sinboliko edo eredugarri bezala sartu zuen Los Husos bere doktoretza-tesian.

La Hoya: (Biasteri, Araba) Herrixka honen lehenengo mailetan Erdi eta Azken Brontze Aroko mailak aurkitu ziren. Burdin Aroko beste hainbat herrixkatan gertatzen den antzera, asentamenduan jarraipena ikusten da, eta ondoren, I. eta II. Burdin Aroko maila oso aberatsak ditugu.

ErreferentziakAldatu

  1. «Edad de Bronce: resumen, características, etapas y civilizaciones» www.caracteristicas.co (Noiz kontsultatua: 2021-05-26).
  2. (Gaztelaniaz) «Edad del Bronce: Etapas y características destacadas» okdiario.com 2021-02-24 (Noiz kontsultatua: 2021-05-26).
  3. (Gaztelaniaz) «EDAD DE BRONCE | Qué es, desarrollo, características y sociedad» Historiando 2018-07-02 (Noiz kontsultatua: 2021-05-26).
  4. (Gaztelaniaz) «El colapso de la Edad del Bronce: una catástrofe similar a la caída del Imperio romano» El Español 2020-11-03 (Noiz kontsultatua: 2021-05-26).
  5. (Gaztelaniaz) «¿Qué fue la Edad del Bronce?» Patrimonio Inteligente 2017-12-23 (Noiz kontsultatua: 2021-05-26).
  6. (Gaztelaniaz) «¿Qué fue la Edad del Bronce?» Patrimonio Inteligente 2017-12-23 (Noiz kontsultatua: 2021-05-26).
  7. Txantiloi:Gaztelera Fortes Marco, Irene. (2012). El complejo cultural de la Edad de los Metales en Europa. Análisis a través de los testimonios de objetos del Bronce Final hasta la Segunda Edad del Hierro.. Universitat Jaume I ISBN 1139-5486..
  8. a b Txantiloi:Gaztelera González Marcén, Paloma; Lull, Vicente; Risch, Robert. (1992). Arkeología de Eurpoa, 2250-1200 A.C Una introducción a la "Edad del Bronce". Sintesis ISBN 84-7738-138-3..
  9. a b c d e f (Gaztelaniaz) Fullola, Josep Mª; Nadal, Jordi. (2005). Introducción a la prehistoria. La evolución de la cultura humana.. UOC ISBN 84-9788-153-2..
  10. (Inglesez)The Armorican Tumuli of the Early Bronze Age, A Estatistic Analysis for Calling the Two Series-into Question, Mareva Gabillot.
  11. Txantiloi:Gaztalania Prehistoria del mundo (primera edición). Barcelona: Sello editorial ISBN 978-84-937381-5-0..
  12. (Gaztelaniaz) Largacha, Antonio Pérez. (2003-01-01). «El Mediterráneo Oriental ante la llegada de los Pueblos del Mar» Gerión. Revista de Historia Antigua 21 (1): 27–49. ISSN 1988-3080. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
  13. (Gaztelaniaz) Blasco, Mª Concepción. (1993). El bronce final. Síntesis ISBN 84-7738-195-X..
  14. Txantiloi:Gaztelera Fullola, Josep Mª;; Nadal, Jordi. (2005). Introducción a la prehistoria. La evolución de la cultura humana. UOC ISBN 84-9788-153-2..
  15. (Gaztelaniaz) Edad del Bronce. 2021-05-03 (Noiz kontsultatua: 2021-05-27).
  16. (Gaztelaniaz) Edad del Bronce. 2021-05-03 (Noiz kontsultatua: 2021-05-27).
  17. Txantiloi:Gazteleraz Lara Peinado, Federico. (1994). Historias del Viejo Mundo, nº 5. El nacimiento de la civilización. Historia 16. Cultura y publicaciones ISBN ISBN 84-7679-100-3..
  18. (Ingelesez) Higham, Charles. (1996-06-13). The Bronze Age of Southeast Asia. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-56505-9. (Noiz kontsultatua: 2021-05-27).
  19. a b Txantiloi:Gaztelera Eiroa, Jorge Juan. (1996). La Prehistoria. La Edad de los Metales. Ediciones Akal ISBN 84-7600-981-X..
  20. (Gaztelaniaz) «Edad del Bronce - Información, etapas, economía, características» concepto.de (Noiz kontsultatua: 2021-05-27).
  21. (Gaztelaniaz) «EDAD DE BRONCE | Qué es, desarrollo, características y sociedad» Historiando 2018-07-02 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
  22. (Ingelesez) Kristiansen,, Kristian; Larsson, Thomas B.. (2005). The Rise of Bronze Age Society: Travels, Transmissions and Transformations. Cambridge University Press ISBN 0-521-84363-4..
  23. a b (Gaztelaniaz) lostonsite. (2014-02-10). «EDAD DE BRONCE» Lost on art (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
  24. (Ingelesez) «Arqueología, hidrogeología y medio ambiente en la - ProQuest» www.proquest.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
  25. Agrega hezkuntza. Historiaurrea Euskal Herrian.
  26. Brontze Aroa – Infogunea. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
  27. Brontze eta Burdin Aroak Euskal Herrian. 2020-12-17 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
  28. Olaetxea Elosegi, Carlos. UZTARO, 1 (1991). Metal Aroak Euskal Herrian. Eneolito, Brontze eta Burdin aroa.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu