Erromatar Inperioa

Erromatar errepublika ondorengo garaia (K. a. 27- K.o 395 mendebaldeko inperioarentzat eta 1453 ekialdeko inperioarentzat)

Erromatar Inperioa[2] (latinez: Imperium Romanum; antzinako grezieraz: Βασιλεία τῶν ῬωμαίωνBasileía tôn Rhōmaíōn) Erromatar Inperioa Antzinako Erromako errepublikaren ondorengo aldia izan zen. Estatu gisa, Mediterraneo itsasoaren inguruko lurralde-ustiapen handiak sartzen ziren Europan, Ipar Afrikan eta Mendebaldeko Asian, enperadore baten gobernupean. Zesar Augusto lehen enperadore gisa boterea eskuratu zuenetik III. mendeko anarkia militarrari, Italia bere probintzietako metropoli gisa zuen Printzerria izan zen, Erromako hiriarekin hiriburu bakar gisa. Ondoren, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren eta Ekialdeko Erromatar Inperioaren kontrola partekatu zuten hainbat enperadorek gobernatu zuten Inperioa. Erromak bi aldeen kapital nominala izaten jarraitu zuen 476. urtera arte, ikur inperiala Konstantinoplara bidali zutenean, Ravenna mendebaldeko hiriburua barbaro germaniarrek harrapatu ondoren. Kristautasuna 380an Erromatar Inperioko estatu-eliza gisa hartzeak eta Mendebaldeko Erromatar Inperioa germaniar erregeen menpe erortzeak, hitzarmenez, antzinate klasikoaren amaiera eta Erdi Aroaren hasiera markatzen dute. Gertaera horien ondorioz, Ekialdeko Erromatar Inperioaren pixkanakako helenizazioarekin batera, historialariek Erdi Aroko Erromatar Inperioa bereizten dute, ekialdeko probintzietan mantentzen zena, Bizantziar Inperioa izenarekin.

Erromatar Inperioa
K.a. 27 – 476/1453[Oharra 1]
Autokrazia
Erromatar Inperioko bandera

Erromatar Inperioko armarria

Goiburua
Senatus Populusque Romanus (SPQR)
Roman Empire (orthographic projection).svg
Erromatar Inperioaren kokapena
Geografia
HiriburuaErroma
Biztanleria88.000.000 (117)
Azalera5.000.000 (117[1]) km²
Kultura
Hizkuntza(k)Latina
Historia
Zesar Augusto enperadore bihurtzen daK.a. 27
Ezeztatua1453
Aurrekoa
Vexilloid of the Roman Empire.svgErromatar Errepublika
Ondorengoak
Bizantziar InperioaFlag of Palaeologus Emperor - Libro del conosçimiento de todos los rregnos.svg
Mendebaldeko Erromatar InperioaLabarum.svg

Erromatar Inperioaren aurreko Estatua, Erromatar Errepublika, larriki ezegonkortu zen gerra zibiletan eta gatazka politikoetan. K.a. I. mendearen erdialdean, Julio Zesar diktadore betiereko izendatu zuten, eta gero K.a. 44an erail zuten. Gerra zibilek eta proskripzioek aurrera jarraitu zuten, eta, azkenean, Zesar Augustok Marko Antonio eta Cleopatrari irabazi zien K.a. 31n Aktiumgo guduan. Hurrengo urtean, Zesar Augustok Egiptoko Erresuma Ptolemaotarra konkistatu zuen, eta amaiera eman zion Alexandro Handiaren K.a. IV. mendeko konkistekin hasitako garai helenistikoari. Zesar Augustoren boterea erasoezin bihurtu zen, eta Erromako Senatuak botere orokorra eta Augusto titulu berria eman zizkion, lehen enperadore erromatar bihurtuz. Lurralde erromatar handiak probintzia senatorial eta inperialetan antolatu ziren, Italian izan ezik, zeinek metropoli gisa funtzionatzen jarraitu zuen.

Erromatar Inperioaren lehen bi mendeetan, aurrekaririk gabeko egonkortasun eta oparotasun aldi bat izan zen, Pax Romana izenekoa. Erroma Trajanoren erregealdian (AD 98–117) iritsi zen lurralde hedadurarik handiena; Komodoren erregealdiarekin batera, zailtasunak eta gainbehera hasi zirn (177–192). III. mendean, Inperioak bere existentzia arriskuan jarri zuen krisi bat jasan zuen, Galietako Inperioa eta Palmirako Inperioa erromatar estatutik banandu baitziren, eta bizitza laburreko enperadore batzuk, sarritan legioetakoak, izan ziren Inperioaren buru. Aurelianoren azpian bateratu zen berriro ere (270–275). Egonkortzeko, Dioklezianok bi gorte inperial ezarri zituen Ekialde Grekoan eta Mendebalde Latinoan 286an; kristauak botere-posizioetara iritsi ziren IV. mendean, Milango Ediktuaren ondoren, 313. urtean. Handik gutxira, Migrazioen Garaiak Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbehera ekarri zuen, herri germaniarren eta Atilaren Hunoen inbasio handiekin. 476an Ravenna heruliar germaniarretara erori eta Romulo Augustok Odoakroren aurrean etsi zuenean, Mendebaldeko Erromatar Inperioa kolapsatu egin zen azkenean; Zenon ekialdeko enperadore erromatarrak formalki indargabetu zuen 480an. Ekialdeko Erromatar Inperioak beste milurteko batez iraun zuen, harik eta Konstantinopla 1453an Mehmed II.aren mendeko turkiar otomanoen eskuetan erori zen arte.

Erromako Inperioaren hedadura eta iraupen handia dela eta, Erromako instituzioek eta kulturak eragin sakona eta iraunkorra izan zuten gobernatzen zuen lurraldean hizkuntzaren, erlijioaren, artearen, arkitekturaren, literaturaren, filosofiaren, zuzenbidearen eta gobernu-formen garapenean. Erromatarren latinezko hizkuntzak Erdi Aroko eta Aro Modernoko hizkuntza erromantzeetarantz eboluzionatu zuen, eta Erdi Aroko grekoa, berriz, Ekialdeko Erromatar Inperioko hizkuntza bihurtu zen. Inperioak kristautasuna hartu zuenean, erdi aroko kristau herriaren bidea sortu zen. Arte erromatar eta grekoak eragin handia izan zuen Italiako Errenazimentuan. Erromako tradizio arkitektonikoa arkitektura erromanikoaren, errenazentistaren eta neoklasikoaren oinarri izan zen, eta eragin handia izan zuen arkitektura islamikoan ere. Erdi Aroko Europan zientzia eta teknologia grekoa eta erromatarra berraurkitzeak (zientzia islamikoaren oinarria ere izan zen) Errenazimentu Zientifikoa eta Iraultza Zientifikoa ekarri zituen. Zuzenbide erromatarraren corpusak munduko lege-sistema moderno askotan ditu ondorengoak, hala nola Frantziako Kode Napoleonikoan; Erromako erakunde errepublikanoek, berriz, ondare iraunkorra utzi dute, eta eragina izan dute Erdi Aroko hiri-estatu italiarretan, lehen Estatu Batuetan eta beste errepublika demokratiko moderno batzuetan.

HistoriaAldatu

Erromatarren hedapena K.a. VI. mendean hasi zen, errepublika sortu eta gutxira. Hala ere, K.a. III. mendera arte ez zen Erroma probintzien anexioarekin hasi, hau da, italiar penintsulatik kanpoko lurraldeekin. Une horretan, eta bere lurralde hedadura handiena lortu baino lau mende lehenago, Erroma eta bere domeinuak jada "inperio" bat ziren, bere gobernu sistema errepublika batena izaten jarraitu zuen arren[3][4][5]. Erromatar Errepublika ez zen estatu bat terminoaren zentzu garaikidean, baizik eta hirien sare bat, non bakoitzak autonomia maila desberdina zuen Erromatar Senatuarekiko. Kontsulek eta pretoreek administratzen zituzten probintziak, eta urtebeteko agintaldia betetzeko aukeratzen zituzten[6]. Kontsulen botere militarrak imperium edo komando militarraren nozio juridikoa zuen oinarri[7]. Batzuetan, kontsul garaileei «imperator» titulua ematen zitzaien, eta hortik dator «enperadore» hitza[8].

Augusto eta errepublikatik inperioraAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Zesar Augusto» eta «Erromako Errepublika»
 
Oktavio edo Zesar Augusto.

K.a. II. mendearen amaieratik aurrera, Erromak gatazka sozialak, konspirazioak eta gerra zibilak jasan zituen, eta, aldi berean, italiar penintsulatik haratago bere eragina sendotu zuen. K.a. I. mendeak ezegonkortasun-aldia izan zuen, matxinada militar zein politikoek osatua, eta horrek erregimen inperial bat ezartzeko bidea ireki zuen[9][10][11]. K. a. 44. urtean, Julio Zesar betiko diktadore izendatu zuten erail aurretik[12]. Urtebete geroago, geroago Zesar Augusto izenarekin ezagutuko dugun Oktavio, Zesarren iloba-biloba eta seme adoptatua, eta jeneral errepublikano nabarmenetako bat, Bigarren Triunbiratuko kide bihurtu zen — aliantza politiko bat Lepidorekin eta Marko Antoniorekin batera—[13]. Filiposeko guduaren ondoren, K.a. 42. urtean, Oktavio eta Marko Antonioren arteko harremana okertzen hasi zen, eta, ondorioz, triunbiratua desegin eta bien arteko gerra piztu zen. Hau Accioko guduarekin amaitu zen, non Marko Antonio eta bere Kleopatra maitea garaituak izan ziren. Ondoren, Alexandrian K.a. 30. urtean izandako borrokaren ostean, Oktaviok Ptolomeotar Erresuma anexionatu zuen[12].

PrintzerriaAldatu

 
Erromatar Inperioa Trajanoren agintaldian, 117. urtean, bere hedapenik handienean.

K.a. 27. urtean, Senatuak eta erromatar herriak Oktavio princeps (lehen hiritarra) aldarrikatu zuten, eta inperium prokontsularreko boterea eta Augusto titulua eman zizkioten ―hortik Zesar Augusto izenarekin ezagutzea―. Ekitaldi honek, Printzerria bezala ezagutzen den garaia hasi zuen, Inperio garaiko lehen zatia, K.a. 27 eta 284. urteen artean iraun zuena. Augustoren gobernuak, gerra zibilez beteriko mende bati amaiera eman zion, eta Pax Romana (erromatar bakea) izeneko egonkortasun sozial eta ekonomikoko garai bati hasiera eman zion, hurrengo bi mendeetan garatu zena. Probintzietako matxinadak ez ziren oso ohikoak, eta berehala eteten ziren[14]. Erromako agintari bakarra zenez, Augustok hainbat erreforma militar, politiko eta ekonomiko egin ahal izan zituen eskala handian. Senatuak bere senatariak eta gobernadore probintzialen gaineko agintea izendatzeko ahalmena eman zion, eta de facto geroago enperadore deituko zitzaion kargua sortu zuen[15].

Augustok oinordekotza dinastikoaren printzipioak ezarri zituen, eta Julio-Klaudia dinastian Tiberiok (h. 14-37), Kaligula (j. 37-41), Klaudio (j. 41-54) eta Neron (r. 54-68). Azken honen suizidioak, lau enperadoreen urtea bezala ezagutzen zen gerra zibileko aldi labur batera eraman zuen, Vespasianoren garaipenarekin amaitu zena (j. 69-79) eta Flaviar leinu iragankorraren sorrera, Erromako Koliseoaren eraikuntzaren arduraduna izateagatik gogoratua. Honen oinordekoa Antoniar leinua izan zen, hainbat enperadore ezagunekin: Nerva (96-98), Trajano (j. 98-117), Hadriano (j. 117-138), Antonino Pio (h. 138-161) eta Marko Aurelio (h. 161-180), «bost enperadore on» izenekoak. 212an, izen bereko enperadoreak aldarrikatutako Karakalaren Ediktuaren bidez (j. 211-217), erromatar hiritartasuna Inperioko hiritar libre guztiei eman zitzaien. Hala ere, eta keinu unibertsal hori gorabehera, Severar leinua hainbat matxinada eta hondamendik markatu zuten III. mendeko krisialdian zehar, inbasio, desegonkortasun sozial, zailtasun ekonomiko eta izurri garaia. Periodizazioan, krisi hau Antzinate klasikotik Antzinate berantiarrerako trantsizioaren unea izan ohi da[16].

DominatuaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Mendebaldeko Erromatar Inperioa» eta «Bizantziar Inperioa»
 
Erromako erdigunearen maketa, Konstantino I.aren garaian.

Dioklezianok (284-305) princeps karguari uko egin zion eta dominus (maisu edo jaun) titulua hartu zuen, eta horrek Printzerritik Dominaturako trantsizioa markatu zuen — monarkia absolutuko egoera bat, 284tik 476an Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zen arte luzatu zena—[17]. Dioklezianok inperioaren kolapsoa eragotzi zuen, nahiz eta bere erregealdia kristautasunaren jazarpenak markatu zuen. Bere agintaldian, tetrarkia bat ezarri zen, inperioa lau eskualdetan banatu zen, bakoitza enperadore ezberdin batek gobernatzen zuena[18]. Bere agintaldian, 313an, tetrarkia kolapsoan sartu zen, eta, gerra zibil batzuen ondoren, Konstantino I.a (h. 306-337) enperadore bakarra izan zen. Hau izan zen kristautasunera bihurtu zen lehen enperadorea eta Konstantinopla ezarri zuen Ekialdeko Inperioko hiriburu bezala. Konstantinar eta Valentiniar dinastietan zehar, inperioa, mendebaldeko eta ekialdeko erdietan banatu zen, eta boterea, Erroma eta Konstantinoplaren artean banatu zen. Enperadore kristauen oinordekotza Julianok eten zuen laburki (j. 361-363) erlijio tradizionala bere erara berrezartzen saiatzean. Teodosio (h. 378-395) inperioa bere osotasunean gobernatu zuen azken enperadorea izan zen, 395ean hil zen, kristautasuna inperioko erlijio ofizial izendatu eta gero[19].

Zatitzea eta gainbeheraAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Erromatar Inperioaren gainbehera»
 
Inperioaren zatiketa Teodosio I.aren garaian, 395. urtean.
 
Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaiera ekarri zuten germaniar herrien inbasioaren mapa.

Dio Kasio historialari greziarraren iritziz, behatzaile garaikidea, Komodo enperadorearen agintaldian 180an "urrezko erresuma batetik oxido eta burdinazko erresuma batera" jaitsiera markatu zuen[20], historialari batzuek, bereziki Edward Gibbonek, Komodoren erregealdia Erromatar Inperioaren gainbeheraren hasieratzat hartzera eraman duen iruzkin ospetsu bat[21][22].

Mendebaldeko Erromatar Inperioa desintegratzen hasi zen V. mendearen hasieran, germaniarren migrazio eta inbasioek inperioak emigratzaileak asimilatzeko eta inbaditzaileen aurka borrokatzeko zuen ahalmena gainditu zutenean. Erromatarrek, inbaditzaile guztien aurka borrokatzea lortu zuten, hauen artean ospetsuena zen Atila[23]. Hala ere, Erromarekiko leialtasun zalantzagarriko hainbeste herri germaniar asimilatu zituen Inperioak, berau zatitzen hasi zela. Kronologia gehienek 476an kokatzen dute Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaiera, Romulo Augustulok Odoakro buruzagi germaniarraren alde abdikatu behar izan zuenean[24].

Odoakrok amaiera eman zion Mendebaldeko Inperioari Ekialdeko enperadoreari men eginez, enperadore txotxongilo propio bat izendatu beharrean[25]. Zenon enperadore bakar izendatu zuen, eta bera jarri zen bere menpeko izendatua. Errealki, orain Odoakrok bakarrik gobernatzen zuen Italia. Ekialdeko Erromatar Inperioak, ondorengo historialariek Bizantziar Inperioa ere deitua, Konstantino XI.a Paleologoren erregealdira arte iraun zuen. Azken enperadore erromatarra 1453ko maiatzaren 29an hil zen, Mehmed II.a "Konkistatzailea" ren eta bere indar otomandarren aurka, Konstantinoplako setioaren azken faseetan. Mehmed II.ak berak ere Zesar edo Kayser-i Rum titulua aldarrikatuko zuen, Erromatar Inperioarekiko lotura aldarrikatzeko[26][27].

Geografia eta demografiaAldatu

Erromatar Inperioa historiako handienetakoa izan zen, Europa osoan, Afrika iparraldean eta Ekialde Hurbilean elkarren ondoko lurraldeak zituelarik[28]. Imperium sine fine latinezko esamoldeak ("amaierarik gabeko inperioa")[29], denborak eta espazioak Inperioa mugatzen ez zuten ideologia adierazten zuen. Virgilioren poema epikoan, Eneida izenekoan, esaten da bere jainko gorenak, Jupiterrek, mugarik gabeko inperioa eman ziela erromatarrei[29][30][31][32]. Domeinu unibertsalaren asmo hori berritu eta iraunarazi egin zen IV. mendean Inperioa kristauen menpean erori zenean. Inperioak eraikitzeko ahaleginean eskualde handiak anexionatzeaz gain, erromatarrak euren inguruaren eskultore handiak ere izan ziren, euren geografia zuzenean aldatu zutenak. Adibidez, baso osoak moztu zituzten hedatzen ari zen inperio bati zurezko baliabide nahikoak emateko[33].

 
Erromatar munduko hiriak inperio garaian.

Egia esan, erromatar hedapena, nagusiki, Errepublikaren pean gauzatu zen, Europako iparraldeko zati batzuk, K.o. I. mendean konkistatuak izan ziren arren, Europan, Afrikan eta Asian erromatarren kontrola indartu zenean. Augustoren erregealdian, Erroman lehen aldiz jendaurrean "mundu ezagunaren mapa globala" erakutsi zen, Antzinarotik kontserbatzen den geografia politikoari buruzko lanik osatuenaren osaketarekin bat eginez, Estrabon idazle greziar pontikoaren Geografia[34]. Augusto hil zenean, bere lorpenak oroitzeko kontakizunean (Res Gestae) leku nabarmena izan zuen Inperioko herrien eta lekuen katalogazio geografikoak[35]. Geografia, errolda eta erregistro idatzien mantentze zorrotza erromatar administrazio inperialaren kezka nagusiak ziren[36].

Inperioak, bere hedadurarik handiena, Trajanoren menpean lortu zuen (h. 98-117)[37], 5 milioi kilometro koadroko azalera hartuz[38]. Populazioaren estimazio tradizionalak, 55 eta 60 milioi biztanle artekoak[39], munduko biztanleria osoaren seirenetik laurden batera bitartekoa zen[40], eta XIX. mendearen erdialdera arte Mendebaldeko edozein erakunde politiko bateraturen biztanlerik handiena zen[41]. Duela gutxi egindako ikerketa demografikoek 70 eta 100 milioi arteko populazioaren maximoa defendatzen dute[42]. Inperioko hiru hiri handienetako bakoitzak -Erroma, Alexandria eta Antiokia- Europako edozein hirik XVII. mendearen hasieran zuen tamaina bikoitza zuen ia[43].

Christopher Kelly historialariak deskribatu duen bezala[39]:

« Orduan, Inperioa, Hadrianoren Harresitik, Ingalaterrako iparraldean, euriak bustia, Siriako Eufratesen ibaiertz eguzkitsuetaraino hedatzen zen, Rhin-Danubio ibai-sistema handitik, Europako lur emankor eta lauetan zehar, Herbehereetatik Itsaso Beltzeraino, Ipar Afrikako kostaldeko lautada aberatsetaraino eta Egiptoko Nilo haraneko langa oparoraino. Inperioak Mediterraneoa erabat inguratzen zuen, konkistatzaileek mare nostrum deitzen zutena, "gure itsasoa". »


Trajanoren oinordekoak, Hadrianok, inperioa handitu beharrean mantentzeko politika bat hartu zuen. Mugarriak (fines) ezarri ziren eta mugak (limes) patruilatu ziren[37]. Mugarik gotorrenak ezegonkorrenak ziren. Hadrianoren Harresia, erromatarren mundua beti ikusten zen mehatxu barbarotik bereizten zuena, ahalegin horretatik bizirik atera zen monumentu nagusia da[44].

HizkuntzakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Erromatar Inperioko hizkuntzak»

Erromatarren hizkuntza latina zen, Virgiliok erromatar batasunaren eta tradizioaren iturri gisa azpimarratzen zuena[45]. Nahiz eta latina izan Mendebaldeko Inperioko gorteen eta administrazio publikoaren hizkuntza nagusia eta armadarena inperio osoan, ez zitzaien ofizialki ezarri erromatarren menpeko herriei[46]. Lurralde berriak konkistatzean, erromatarrek tokiko tradizioak eta hizkuntzak gorde zituzten, eta, pixkanaka, latina sartu zuten administrazio publikoaren eta agiri ofizialen bidez[47]. Politika hori ez dator bat Alexandro Handiarenarekin, greziera helenistikoa ezarri baitzuen bere inperioko hizkuntza ofizial gisa[48]. Honek, Antzinako greziera, Erromatar Inperioaren ekialdeko erdialdeko lingua franca bihurtu zuen, Ekialdeko Mediterraneo eta Asia Txiki osoan[49][50]. Mendebalde Latinoa eta Ekialde Greziarraren arteko hizkuntza-muga Balkanetako penintsulan ezartzen zen, Jireček lerroa deitzen den muga.

Julio-Klaudiar enperadoreek latinaren erabilera bultzatu zuten Inperio osoko eginkizun ofizialetan, baina greziera literatur hizkuntza izaten jarraitu zuen erromatar elite kulturalen artean, eta gobernari gehienak menperatzen zuten. Klaudiok grekoaren erabilera mugatu nahi izan zuen, baita latina ez zekitenei hiritartasuna kendu ere, senatuan bertan bertako enbaxadore greziarrak bazeuden arren[51]. Ekialdeko Inperioan, legeak eta dokumentu ofizialak latinetik grezierara itzultzen ziren aldian-aldian[52]. Bi hizkuntzak aldi berean erabiltzen direla ikus daiteke bi hizkuntzez osatutako inskripzio elebidunetan[53][54]. 212 urtean, inperioko gizon libre guztiei hiritartasuna eman zitzaienean, latina ez zekiten hiritarrek hizkuntzaren oinarrizko nozioak bereganatzea espero zen[55]. V. mendearen hasieran, Justiniano I.a latina Ekialdeko lege-hizkuntza gisa sustatzen saiatu zen, nahiz eta pixkanaka-pixkanaka bere eragina eta existentzia galdu zituen hizkuntza bizi gisa[56].

Bi hizkuntzen eguneroko barneratzea agerian geratzen da inskripzio elebidunetan, batzuetan grekoa eta latina ere tartekatzen baitituzte. Beste erreforma batzuen artean, Diokleziano enperadorea (h. 284-305) latinaren aginpidea berritzen saiatu zen, latina oraindik "boterearen hizkuntza" zela adieraziz[57]. VI. mendearen hasieran, Justiniano I.a enperadoreak ahalegin kixoteskoa egin zuen latinaren estatusa zuzenbidearen hizkuntza gisa berresteko, nahiz eta bere garaian latinak jada ez zuen indarrik hizkuntza bizi gisa Ekialdean[56].

Hizkuntza lokalak eta latinaren eraginaAldatu

 
Leptis Magnako inskripzio elebiduna, punikoz eta latinez.

Literaturako eta dokumentu ofizialetako interpreteei etengabe egiten zaien aipamenak adierazten du Erromatar Inperioan bertako hizkuntza askok duten izaera eta nagusitasuna. Legelari erromatarrak eurak arduratzen ziren legeak eta zinak behar bezala itzultzeaz eta tokiko hizkuntzetan ulertzeaz, hala nola, punikoa, galiarra, aramearra edo koptoera, Egipton nagusi zena, edo germaniar hizkuntzak, Rhin eta Danubio eskualdeetan eragin handikoak[58]. Eskualde batzuetan, Afrikako probintzian adibidez, punikoa txanponetan eta eraikin publikoetako idazkunetan erabiltzen zen, horietako batzuk elebidunak zirelarik latinarekin batera. Hala ere, eliteen artean eta dokumentu idatzien hizkuntza ofiziala zenez, Inperioaren barruko kultura guztiak tradizioan ahozkoak ziren[59]. Sirian, Palmirako soldaduek arameraren dialekto bat erabiltzen zuten inskripzioetan, organo militarretan latina baino ez erabiltzeko arauaren gainetik[60].

Babatha Artxiboa Inperioko eleaniztasunaren adibide interesgarria da. Papiro hauek, Arabiako emakume judu baten izena daramatenak eta 93tik 132ra bitartekoak dira. Gehienbat aramera erabiltzen dute, tokiko hizkuntza, eragin semitiko eta latinoak dituzten karaktere grekoz idatzia; gobernadore erromatarrari eskaera bat, ordea, grekoz idatzia zegoen[61].

Elite alfabetatuaren artean latinaren nagusitasunak hizkuntza mintzatuen jarraitutasuna ezkuta dezake, Erromatar Inperioko kultura guztiak nagusiki ahozkoak baitziren[62]. Mendebaldean, latin arruntak hizkuntza zeltak eta italikoak ordeztu zituen pixkanaka, biak sustrai indoeuropar berberarekin, eta horrek erraztu egin zuen hizkuntza horiek hartzea[63][64].

Antzinaroaren amaieran botere politikoa deszentralizatu ondoren, latina hizkuntza erromantze bihurtu ziren adarretan garatu zen, hala nola espainiera, portugesa, frantsesa, italiera, katalana eta errumaniera, baita hizkuntza txiki eta dialekto ugari ere. Gaur egun, 900 milioi pertsonak baino gehiagok hitz egiten dute ama-hizkuntza gisa mundu osoan latinetik eratorritako hizkuntzaren bat[65].

Nazioarteko ikaskuntza- eta literatura-hizkuntza gisa, latina adierazpide aktiboa izan zen diplomaziarako eta garapen intelektualerako, Errenazimentuko humanismoarekin identifikatua XVII. mendera arte, eta Zuzenbide eta Eliza Katoliko Erromatarrarentzat gaur egun arte[66][67].

"Domiziano eta Trajanoren atea", Athorren tenpluaren iparraldeko sarreran. Domiziano erromatar enperadorea, Egiptoko faraoi gisa, ate berean, Egiptoko hieroglifoekin batera. Dendara, Egipto.[68]

Grezierak Bizantziar Inperioko hizkuntza izaten jarraitu zuen arren, Ekialdeko banaketa linguistikoa konplexuagoa izan zen. Greko-hiztun gehienak Greziako penintsulan eta uharteetan, mendebaldeko Anatolian, hiri handietan eta kostaldeko zenbait lekutan bizi ziren[69]. Grekoa eta latina bezala, traziera indoeuropar jatorrikoa zen, Anatoliako zenbait hizkuntza jada desagertuak bezala, inperio garaiko inskripzioek adierazten dituztenak[69]. Albaniera ilirieraren ondorengotzat jo ohi da, nahiz eta hipotesi hori hizkuntzalari batzuek zalantzan jarri duten, dazieratik edo trazieratik datorrela argudiatuz[70] (agian hiru hizkuntzak aldaerak baino ez ziren). Zenbait hizkuntza afroasiar (batez ere koptoa Egipton eta aramera Sirian eta Mesopotamian) ez ziren inoiz grezierarekin ordezkatu. Grekoaren nazioarteko erabilera, ordea, kristautasunaren hedapena ahalbidetu zuen faktoreetako bat izan zen, Pabloren Epistoletarako grekoaren erabilerak adierazten duen bezala[69].

EkonomiaAldatu

Inperio garaiko monetak[71]
 Urrezko aureo 1 = 25 denario
 Zilarrezko denario 1 = 4 sestertzio
 Letoizko sestertzio 1 = 4 as
 Brontzezko dupondius 1 = 2 as
 Brontzezko as 1 = 4 kuadrante

Gobernua eta indar armatuakAldatu

Erromako Estatu inperialaren hiru elementu nagusiak gobernu zentrala, armada eta gobernu probintzialak ziren[72]. Armadak lurralde baten kontrola ezartzen zuen gerraren bidez, baina behin hiri edo herri bat itun baten menpe geratuz gero, misio militarra poliziala izatera pasatzen zen: erromatar hiritarrak babestea (212 eta gero Inperioko biztanle guztiak aske jaiotakoak ziren), haiek elikatzen zituzten soroak eta leku erlijiosoak[73]. Komunikazio edo hedapen masiborako tresna modernorik gabe, erromatarrek ez zuten beren nagusitasuna indarrez inposatzeko adina langile edo baliabiderik. Tokiko eliteekiko lankidetza beharrezkoa zen ordena mantentzeko, informazioa biltzeko eta diru-sarrerak lortzeko. Erromatarrek, sarritan, barne-banaketa politikoak ustiatzen zituzten, alderdi bat beste baten gainean babestuz: Plutarkoren iritziz, "hirien barruko fakzioen arteko desadostasunak eragin zuen autogobernua galtzea"[74][75].

Erromarekiko leialtasuna erakusten zuten komunitateek beren legeak gordetzen zituzten, beren zergak tokiko mailan biltzeko aukera zuten eta, salbuespenezko kasuetan, erromatarren zergapetzetik salbuetsita zeuden. Pribilegio legalak eta independentzia erlatiboa pizgarri bat ziren Erromarekin harreman onean jarraitzeko[76]. Gobernu erromatarra, beraz, mugatua zen, baina eraginkorra bere baliabideen erabileran[77].

Indar militarrakAldatu

LegioaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Erromatar legio»
 
Erromatar legionarioak Trajanoren zutabean.

Armadaren aginte gorena enperadoreari zegokion. Probintzietan, gobernadore probintzialari zegokion agintea (baina hau, aldi berean, enperadorearen menpe zegoen, nahi zuenean baztertu zezakeena), aldi baterako enperadoreak ere bere gain har zezakeelarik. Legioen kopurua garai inperial osoan aldatu zen, gehienezko kopurua hogeita hamarretik gertu zegoelarik.

Zaldun eta senatarien klase altuak armadatik desagertuz joan ziren, eta legioak hiritarren artean errekrutatu behar ziren, lehenik Italian eta gero pixkanaka kantonatuta zeuden probintzietan (mauroak, traziarrak eta batez ere iliriarrak nabarmendu ziren), honela, Adrianotik, erreklutamendua, ia soilik legioa zerbitzatzen zen probintzietan egin zen; azkenik, mertzenarioetara jo zen. Proletarioen sarrerarekin armada profesionalizatu egin zen, soldadu hauek matxinada eta arpilaketarako erraztasun gehiago zuten arren. Igoerak merituengatik, mesedeengatik edo diruagatik irabazten ziren. Zerbitzu-denbora handituz joan zen pixkanaka, eta ez ziren salbuespenezkoak hogeita hamar urte edo gehiagoko zerbitzuak; horren ondoren, sari ekonomikoa, herritartasuna eta pribilegioak lortzen ziren, hala nola udal-kargu batzuk eskuratzea.

Legioak armategiak (armamentos) eta fabrikazio eta konponketa tailerrak zituen. Soldaduek soldata bat jasotzen zuten, inperioko dohainak, tronurako sarrera, jaiak edo matxinadak, opariak (stillaturae) eta gerrako harrapakina zirela eta. Eguneroko janari anoa hazten joan zen, eta garia, gatza, ardoa, ozpina, haragi freskoa eta haragi gazia ematen zitzaion.

Kanpalekuak plaza indartsu bihurtu ziren. Harresiak eta dorreak zituzten, eta barrutik lau zatitan banatzen ziren, bi bide perpendikularrez markatuak. Bainugela, bilera-gela, kaperak, bulegoak, kartzela, ospitalea eta biltegiak zituzten. Merkatariak, artistak, prostitutak eta beste batzuk beren inguruetara joaten ziren eta hiri-pilaketak eratzen ziren, eta kanpoko auzoak hazten ziren biztanle zibilentzat (canabae), bainu-etxeekin, anfiteatroekin eta beste eraikin publiko batzuekin. Inguruko lurrak ganadurako larre gisa erabiltzen ziren, eta horiek inguruko nekazariei alokatzen zitzaizkien.

ArmadaAldatu

 
Trirreme erromatar baten mosaikoa.

Lehen gerra punikoan zehar, armada masiboki hedatu zen eta berebiziko garrantzia izan zuen erromatarren garaipenean eta Erromatar Errepublika Mediterraneoko nagusitasunera igotzean. K.a. II mendearen lehen erdian, Erromak, Kartago suntsitu eta Mediterraneo ekialdeko erresuma helenistikoak azpiratu zituen, Mare Nostrum deitu zuten barneko itsasoko ertz guztien erabateko nagusitasuna lortuz. Erromatar flotek paper garrantzitsua izan zuten berriz ere K.a. I. mendean piraten aurkako gerretan eta Errepublikaren erorketa eragin zuten gerra zibiletan, hauen kanpainak Mediterraneoan zehar hedatu zirelarik. K.a. 31. urtean, Accioko guduak gerra zibilei amaiera eman zien, Augustoren azken garaipenarekin eta Erromatar Inperioaren ezarpenarekin.

Inperio garaian, Mediterraneoa «erromatar laku» baketsua izan zen, itsas aurkaririk ez zegoelako, eta armada, gehienbat, patruilatzera eta garraio-lanetara mugatu zen.

Hala ere, Inperioaren mugetan, konkista berrietan edo, gero eta gehiago, barbaroen inbasioen aurkako defentsan, erromatar flotak erabat inplikatu ziren. III. mendeko Inperioaren gainbehera armadan sentitu zen, bere buruaren itzalean murriztua geratu zena, bai tamainari bai borrokarako gaitasunari dagokienez. Inperioaren mugen aurkako herri barbaroen ondoz ondoko olatuetan, armadak bigarren mailako papera baino ezin izan zuen bete. V. mendearen hasieran, inperioaren mugak hautsi egin ziren, eta laster agertu ziren erresuma barbaroak mendebaldeko Mediterraneoaren ertzetan. Horietako batek, bandalo herriak, flota propio bat sortu zuen eta Mediterraneoko kostaldeak eraso zituen, baita Erroma arpilatu ere, erromatar flota gutxituak erresistentzia eskaintzeko gai izan ez ziren bitartean. Mendebaldeko Erromatar Inperioak kolapsatu egin zuen V. mendean eta ondoren Ekialdeko Erromatar Inperio iraunkorreko erromatar armadari Bizantziar Armada deitzen diote historialariek.

GizarteaAldatu

EmakumeaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Emakumea Antzinako Erroman»
 
I. mendeko brontzezko eskultura bat. Emakume bat irakurtzen ikus daiteke bertan.

Antzinako Erromako emakume asko hiritarrak ziren, erromes edota Antzinako Erromako morroiek ez zuten pribilegio eta babes juridikoekin. Hala ere, erromatar gizartea patriarkala zen, eta emakumeek ez zuten bozkatzeko, herri-karguan edo armadan parte hartzeko eskubiderik.[78] Baina emakumeek jarduera politikoetan indar zuzena ez zuten arren, goi-mailako familiakoek negoziazio pribatuen bidez eragina izan zezaketen.[79] [80] Errepublikan zehar zenbait emakume eredugarriak izan ziren, hala nola, Kornelia Afrikarra, Grako anaien ama, eta Fulvia, txanpon erromatarretan azaldu zen lehen emakumea. Inperio garaian, enperadorearen familiako emakumeek botere politiko handia lor zezaketen, eta sarritan artean eta txanpon ofizialetan irudikatzen zituzten.[81]

Gizonezkoekin gertatzen den bezala, goi mailako emakumeen bizitza eta usadioen erregistroek behe mailakoenak estaltzen dituzte. Latinezko literaturan emakumeen eguneroko bizitzari buruzko egoerak azaltzen dira, beti ere, gizonekoen begietatik ikusita.

Arkitektura eta ingeniaritzaAldatu

 
Erromatar Inperioko anfiteatroak.

Arkitekturari egindako ekarpen erromatar nagusiak arkua, ganga eta kupula izan ziren. 2.000 urte baino gehiago igaro ondoren ere, egitura erromatar batzuk oraindik mantentzen dira, neurri batean zementuak eta hormigoiak fabrikatzeko metodo sofistikatuengatik. Erromatarren galtzadak XIX. mendearen hasiera arte eraikitako bide aurreratuenak ziren. Errepide-sistemak bigilantzia militarra, komunikazioak eta merkataritza erraztu zituen. Errepideak uholdeekiko eta beste ingurumen-arrisku batzuekiko erresistenteak ziren. Gobernu zentrala kolapsatu ondoren ere, errepide batzuk mila urtez baino gehiagoz erabili ahal izan ziren.

 
Flavioreb anfiteatroaren eraikuntza, Koliseoa izenez ezagunagoa, Vespasianoren erregealdian hasi zen.

Zubi erromatarrak lehen zubi handi eta iraunkorren artean zeuden, arkua oinarrizko egituratzat hartuta harriz eraikiak. Gehienek zementua erabiltzen zuten. Erromako zubirik handiena Danubio beherearen gaineko Trajanoren zubia izan zen, Apolodoro Damaskokoak eraikia, eta milurteko bat baino gehiagoz iraun zuen eraiki den zubirik luzeenak, bai bere tamainan, bai luzeran.

Erromatarrek ura biltzeko urtegi eta gordailu ugari eraiki zituzten, hala nola Subiacoko Urtegia. Horietako bik Anio Novus elikatu zuten, Erromako akueduktu handienetako bat. 72 presa eraiki zituzten Iberiar Penintsulan, eta beste asko Inperio osoan dira ezagunak, batzuk oraindik erabiltzen direnak. Lur-presa batzuk Britainia Handiko erromatarren garaikoak dira, eta Longoviciumetik (Lanchester) ongi kontserbatutako adibide bat ere badute.

 
Frantziako hegoaldean Gard ibaia zeharkatzen duen Pont du Gard akueduktua UNESCOren Mundu Ondareko guneen zerrendan dago.

Erromatarrek akueduktu ugari eraiki zituzten. Nervaren azpian curator aquarum (Uraren komisarioa) izan zen Frontinusen tratatu batek uraren hornidura bermatzeari ematen zaion garrantzi administratiboa islatzen du. Hargintzako kanalek urruneko iturrietako eta gordailuetako ura garraiatzen zuten gradiente jakin batean zehar, grabitatea bakarrik erabiliz. Ura ubidetik pasatu ondoren, tankeetan bildu eta iturri publikoetara, komunetara, inodoroetara edo industriaguneetara hodi bidez garraitzen zen. Erromako akueduktu nagusiak Aqua Claudia eta Aqua Marcia izan ziren. Konstantinopla hornitzeko eraikitako sistema konplexuak 120 km-tik gorako distantzia zuen 336 km-tik gorako bide bihurgunetsuan zehar. Akueduktu erromatarrak tolerantzia handiz eraiki ziren, eta garai modernoetara arte parekatu behar ez zen estandar teknologiko batekin. Erromatarrek, halaber, akueduktuak erabili zituzten inperioko meatze-eragiketa zabaletan, Gales Hegoaldeko Dolaucothi edo Las Médulas bezalako lekuetan.

Bainuetxe publikoak eraikitzeko, beira isolatuak erabili ziren ("kristal bikoitza"). Klima hotzetako eliteareb etxebizitzak hipokaustoak izan ditzake, berokuntza zentralaren forma bat. Erromatarrak izan ziren lurrun-makinaren funtsezko osagai guztiak bildu zituen lehen kultura, Herok aeolipila eraiki zuenean. Biradera-hagatxoaren eta konexio-hagatxoaren sistemarekin, lurrun-motor bat eraikitzeko elementu guztiak (1712an asmatua) —Heroren aeolipila (lurrun-energia sortzen duena), zilindroa eta pistoia (indar metalikoko ponpetan), itzuli gabeko balbulak (ur-ponpetan), engranajea (ur-errotetan eta erlojuetan)— erromatarren garaian ezagutzen ziren.[82]

OharrakAldatu

  1. Mendebaldeko Erromatar Inperioa 476. urtean desegin zen. Ekialdeko Erromatar Inperioa 1453an. Bi Inperio horiek Erromatar Inperioaren zati ziren, 395ean sortu zirelarik

ErreferentziakAldatu

  1. Taagepera, Rein. (1979). «Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.» Social Science History 3 (3/4): 115–138. doi:10.2307/1170959. ISSN 0145-5532. (Noiz kontsultatua: 2023-01-28).
  2. EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
  3. Kelly 2006, 4 orr. .
  4. Brennan 2000, 605 orr. .
  5. Ando 2010, 39-40 orr. .
  6. Ando 2010, 179 orr. .
  7. Richardson 2011, 10 orr. .
  8. Richardson 2011, 1-2 orr. .
  9. Nicolet 1991, 1,15 orr. .
  10. Lintott 1999, 114 orr. .
  11. Eder 1993, 98 orr. .
  12. a b Davis 1999, 63 orr. .
  13. Eck 2003, 12 orr. .
  14. Boatwright 2000, 4 orr. .
  15. Abbott 2001, 267-269 orr. .
  16. Brown 1971, 22 orr. .
  17. Goldsworthy 2009, 405-415 orr. .
  18. Potter 2004, 296-98 orr. .
  19. Starr 1974, 678 orr. .
  20. «Cassius Dio — Epitome of Book 72» penelope.uchicago.edu (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  21. «Chapter 4 of The Decline And Fall Of The Roman Empire» www.ccel.org (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  22. Goldsworthy 2009, 50 orr. .
  23. «J. B. Bury: History of the Later Roman Empire • Vol. 1 Chap. IX» penelope.uchicago.edu (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  24. Transcultural approaches to the concept of imperial rule in the Middle Ages. 2017 ISBN 978-3-653-05232-9. PMC 982142601. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  25. Asimov 1989, 110 orr. .
  26. Asimov 1989, 198 orr. .
  27. (Ingelesez) Cartwright, Mark. «1453: The Fall of Constantinople» World History Encyclopedia (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  28. Kelly 2007, 3 orr. .
  29. a b Nicolet 1991, 29 orr. .
  30. Virgilio, 1.278 orr. .
  31. Mattingly 2011, 15 orr. .
  32. Southern, Pat. (2001). The Roman Empire from Severus to Constantine. Routledge ISBN 0-415-23943-5. PMC 46421874. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  33. Mosley, Stephen. (2010). The environment in world history. London ; New York, NY : Routledge ISBN 978-0-415-40955-1. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  34. Nicolet 1991, 7-8 orr. .
  35. Nicolet 1991, 9-16 orr. .
  36. Nicolet 1991, 10-11 orr. .
  37. a b Southern 2001, 14–16 orr. .
  38. Taagepera, Rein. (1979). «Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.» Social Science History 3 (3/4): 115–138. doi:10.2307/1170959. ISSN 0145-5532. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  39. a b Kelly 2007, 1 orr. .
  40. Morris & Scheidel 2009, 184 orr. .
  41. (Ingelesez) Goldsmith, Raymond W.. (2005-03-08). «AN ESTIMATE OF THE SIZE ANL STRUCTURE OF THE NATIONAL PRODUCT OF THE EARLY ROMAN EMPIRE» Review of Income and Wealth 30 (3): 263–288. doi:10.1111/j.1475-4991.1984.tb00552.x. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  42. (Ingelesez) Hanson, J. W.; Ortman, S. G.. (2017/ed). «A systematic method for estimating the populations of Greek and Roman settlements» Journal of Roman Archaeology 30: 301–324. doi:10.1017/S1047759400074134. ISSN 1047-7594. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  43. Boardman 2000, 721 orr. .
  44. Opper, Thorsten. (2008). Hadrian : empire and conflict. British Museum Press ISBN 978-0-7141-5074-1. PMC 234238053. (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
  45. Adams 2003, 184 orr. .
  46. Rochette 2011, 554, 556 orr. .
  47. Freeman 1999, 389-433 orr. .
  48. Rochette 2011, 549 orr. .
  49. Millar 2006, 279 orr. .
  50. Treadgold 1997, 5 orr. .
  51. Rochette 2011, 550-552 orr. .
  52. Rochette 2011, 553-554 orr. .
  53. Adams 2003, 200 orr. .
  54. Rochette 2011, 556 orr. .
  55. Adams 2003, 185–186, 205 orr. .
  56. a b Rochette 2011, 562-563 orr. .
  57. Rochette 2011, 560 orr. .
  58. Rochette 2011, 558-559 orr. .
  59. Miles 1999, 59-60 orr. .
  60. Adams 2003, 199 orr. .
  61. Rochette 2012, 553–555 orr. .
  62. Experiencing Rome : culture, identity and power in the Roman Empire. Routledge in association with Open University Press 2000 ISBN 0-415-21285-5. PMC 41959424. (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
  63. Rochette 2011, 550 orr. .
  64. Curchin, Leonard A.. (1995). «Literacy in the Roman Provinces: Qualitative and Quantitative Data from Central Spain» The American Journal of Philology 116 (3): 461–476. doi:10.2307/295333. ISSN 0002-9475. (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
  65. (Ingelesez) «Romance languages | Definition, Origin, Characteristics, Classification, Map, & Facts | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).
  66. The Cambridge companion to Renaissance humanism. (1st ed. argitaraldia) 1996 ISBN 0-521-43038-0. PMC 32626240. (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).
  67. Waquet, Françoise. (2001). Latin, or the empire of a sign : from the sixteenth to the twentieth centuries. Verso ISBN 1-85984-615-7. PMC 49551517. (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).
  68. Encyclopedia of the archaeology of ancient Egypt. 1999 ISBN 1-134-66524-5. PMC 1316152222. (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).
  69. a b c Treadgold 1997, 5–7 orr. .
  70. Fine, John V. A.. (1983). The early medieval Balkans : a critical survey from the sixth to the late twelfth century. University of Michigan Press ISBN 0-472-10025-4. PMC 8494947. (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).
  71. Reden 2010, xv orr. .
  72. Bohec 2000, 8 orr. .
  73. Bohec 2000, 14-15 orr. .
  74. Potter2009, 181–182 orr. .
  75. Luttwak, Edward. (1976). The grand strategy of the Roman Empire from the first century A.D. to the third. Johns Hopkins University Press ISBN 0-8018-1863-X. PMC 2542308. (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
  76. Potter2009, 184 orr. .
  77. Potter2009, 181 orr. .
  78. A.N. Sherwin-White, Roman Citizenship (Oxford University Press, 1979), pp. 211 y 268; Bruce W. Frier y Thomas A.J. McGinn, A Casebook on Roman Family Law (Oxford University Press, 2004), pp. 31–32, 457, et passim.
  79. (Ingelesez) Milnor, Kristina. (2009). Women in Roman Historiography. Cambridge University Press, 278 or..
  80. (Ingelesez) Hanson, Ann Ellis. (1991). The Restructuring of Female Physiology at Rome, in Les écoles médicales à Rome: Actes du 2ème Colloque international sur les textes médicaux latins antiques, Lausanne, septembre 1986. Université de Nantes.
  81. (Ingelesez) Rawson, Beryl. (2010). Finding Roman Women. Blackwell, 325 or..
  82. Ritti, Tullia; Grewe, Klaus; Kessener, Paul. (2007). «A Relief of a Water-powered Stone Saw Mill on a Sarcophagus at Hierapolis and its Implications» Journal of Roman Archaeology 20: 138–163 (156, fn. 74). doi:10.1017/S1047759400005341..

BibliografiaAldatu

  • Abbe, Mark B.. (2000). Polychromy of Roman Marble Sculpture. , The Metropolitan Museum of Art or..
  • Abbott, Frank Frost. (2001). A History and Description of Roman Political Institutions. Adamant Media Corporation ISBN 0543927490..
  • Abusch, Ra'anan. (2003). The Covenant of Circumcision: New Perspectives on an Ancient Jewish Rite. Brandeis University Press.
  • Adam, Jean-Pierre. (1999). Roman building: materials and techniques. Londres y Nuevo York: Routledge.
  • Adams, J. N.. (2003). Romanitas and the Latin Language. 53 Cambridge Journals, The Classical Quarterly (New Series) or..
  • Alastair, J. (2010). Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity. Wiley-Blackwell.
  • Aldrete, Gregory S.. (2004). Daily life in the Roman city: Rome, Pompeii and Ostia. Greenwood Publishing Group ISBN 9780313331749..
  • Alföldy, Géza. (1985). Social History of Rome. .
  • Ando, Clifford. (2010). A Companion to the Roman Empire. Blackwell.
  • Ando, Clifford. (2000). Imperial Ideology and Provincial Loyalty in the Roman Empire. University of California Press ISBN 0520220676..
  • Andreau, Jean. (1999). Banking and Business in the Roman World. Cambridge University Press.
  • Apuleio. (Siglo II). Florida. .
  • Arnold, Bettina. (1998). Celtic Chiefdom, Celtic State: The Evolution of Complex Social Systems in Prehistoric Europe. Cambridge University Press ISBN 978-0521585798..
  • Asimov, Isaac. (1989). Asimov's Chronology of the World. Harper Collins ISBN 978-0062700360..
  • Auguet, Roland. (1972). Cruelty and Civilization: The Roman Games. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Augusto. (13). Res Gestae Divi Augusti. .
  • Austin, Roland G.. (1934). Roman Board Games. I. 4:10, Greece & Rome or..
  • Austin, R. G.. (1935). Roman Board Games II. 3.11, Greece & Rome or..
  • Bayley, Justine. (2004). Roman Brooches in Britain: A Technological and Typological Study based on the Richborough Collection. ISBN 085431279X..
  • Barnes, Timothy D.. (1968). Legislation Against the Christians. 58, Journal of Roman Studies or..
  • Beard, Mary. (1998). Religions of Rome: A History. Cambridge University Press.
  • Beacham, Richard C. (1996). The Roman Theatre and Its Audience. Harvard University Press.
  • Belayche, Nicole. (2007). A Companion to Roman Religion. Blackwell.
  • Ben-Sasson, H. H.. (1976). A History of the Jewish People. Harvard University Press ISBN 0-674-39731-2..
  • Bennett, Julian. (1997). Trajan: Optimus Princeps. Indiana University Press.
  • Berger, Adolf. (1953). Encyclopedic Dictionary of Roman Law. The American Philosophical Society.
  • Bevir, Mark. (2010). Encyclopedia of Political Theory. SAGE Publications ISBN 9781412958653..
  • Bieber, Margarete Bieber. (1959). Roman Men in Greek Himation (Romani Palliati) a Contribution to the History of Copying. 103.3, Proceedings of the American Philosophical Society or..
  • Boatwright, Mary T.. (2000). Hadrian and the Cities of the Roman Empire. Princeton University Press.
  • Bohec, Yann Le. (2000). The Imperial Roman Army. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Bouché-Leclercq, Auguste. (1886). Manuel des Institutions Romaines. Hachette.
  • Bowersock, Glen Warren. (1999). Late antiquity: a guide to the postclassical world. Harvard University Press ISBN 0674511735..
  • Bowersock, G. W.. (1995). Martyrdom and Rome. Cambridge University Press.
  • Bozeman, Adda B.. (2010). Politics and Culture in International History from the Ancient Near East to the Opening of the Modern Age. Transaction Publishers.
  • Bradley, K.R.. (1987). Classical Slavery. Frank Cass.
  • Bradley, Keith. (1994). Slavery and Society at Rome. Cambridge University Press.
  • Brennan, T. Corey. (2000). The Praetorship in the Roman Republic. Oxford University Press.
  • Brown, Peter. (1971). The World of Late Antiquity. Londres: W. W. Norton & Company ISBN 978-0393958034..
  • Bunson, Matthew. (1995). A Dictionary of the Roman Empire. Oxford University Press.
  • Butcher, Kevin. (2003). Roman Syria and the Near East. Getty Publications.
  • Callataÿ, François de. (2005). The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks. 18, Journal of Roman Archaeology or..
  • Cantarella, Eva. (1987). Pandora's Daughters: The Role and Status of Women in Greek and Roman Antiquity. Johns Hopkins University Press ISBN 9780801833854..
  • Casson, Lionel. (1991). The Ancient Mariners: Seafarers and Sea Fighters of the Mediterranean in Ancient Times. Princeton University Press ISBN 9780691014777..
  • Cavallo, Guglielmo. (1999). A History of Reading in the West. Polity Press.
  • Clarke, John R.. (1993). The Houses of Roman Italy, 100 B.C.–A.D. 250. 9780520084292 ISBN 9780520084292..
  • Clarke, Graeme. (2005). Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire. 12 Cambridge University Press.
  • Cleland, Liza. (2007). Greek and Roman Dress from A to Z. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Coleman, K. M.. (1990). Fatal Charades: Roman Executions Staged as Mythological Enactments. 80, Journal of Roman Studies or..
  • Collis, John. (2000). A Comparative Study of Thirty City-state Cultures. Danske Videnskabernes Selskab.
  • Connolly, Peter. (1991). The Roman Cavalry Saddle. , Britannia or..
  • Connolly, Joy. (2011). The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World. Oxford University Press.
  • Contreras, Carlos A.. (1980). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. II.23.1, 871-1022 or..
  • Conte, Gian Biagio. (1994). Latin Literature: A History. Johns Hopkins University Press.
  • Coon, Lynda L.. (1997). Sacred Fictions: Holy Women and Hagiography in Late Antiquity. University of Pennsylvania Press.
  • Corbier, Mireille. (2005). Cambridge Ancient History XII2: The Crisis of Empire, AD 193 337. 12 Cambridge University Press.
  • Craddock, Paul T.. (2008). The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World. Oxford University Press ISBN 9780195187311..
  • Csapo, Eric. (1994). The Context of Ancient Drama. University of Michigan Press.
  • Curchin, Leonard A.. (1995). Literacy in the Roman Provinces: Qualitative and Quantitative Data from Central Spain. 116.3, American Journal of Philology or..
  • D'Ambra, Eva. (2007). Constructions of Childhood in Ancient Greece and Italy. American School of Classical Studies at Athens.
  • D'Amato, Raffaele. (2005). Roman Military Clothing (3) AD 400 to 640. Osprey.
  • Dale, Thomas E. A.. (1997). Relics, prayer, and politics in medieval Venetia: Romanesque painting in the crypt of Aquileia Cathedral. Princeton University Press.
  • Darvill, Timothy. (2002). England: an Oxford archaeological guide to sites from earliest times to AD 1600. Oxford University Press ISBN 9780192841018..
  • Davis, Paul K.. (1999). 100 Decisive Battles from Ancient Times to the Present: The World’s Major Battles and How They Shaped History. Oxford University Press.
  • De Carolis, Ernesto. (2001). Gods and Heroes in Pompeii. L'Herma di Bretschneider.
  • Dião Cássio. (Siglo III). História Romana. .
  • Dickie, Matthew. (2001). Magic and Magicians in the Greco-Roman World. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Digeser, Elizabeth DePalma. (2000). The Making of a Christian Empire: Lactantius and Rome. Cornell University Press.
  • Dillon, Sheila. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Dodge, Hazel. (1999). Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire. University of Michigan Press.
  • Dunbabin, Katherine M. D.. (1999). Mosaics of the Greek and Roman World. Cambridge University Press.
  • Duncan, Anne. (2006). Performance and Identity in the Classical World. Cambridge University Press ISBN 978-0521852821..
  • Duncan-Jones, Richard. (1994). Money and Government in the Roman Empire. Cambridge University Press.
  • Durand, John D.. (1977). Historical Estimates of World Population: An Evaluation. 3, Population and Development Review or..
  • Dyson, Stephen L.. (2010). Rome: A Living Portrait of an Ancient City. Johns Hopkins University Press.
  • Eck, Walter. (2000). Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192. Cambridge University Press.
  • Eck, Walter. (2000b). Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192. Cambridge University Press.
  • Eck, Werner. (2003). The Age of Augustus. Oxford: Blackwell Publishing ISBN 978-0-631-22957-5..
  • Eder, W.. (1993). Between Republic and Empire: Interpretations of Augustus and His Principate. University of California Press.
  • Edmondson, J. C.. (1996). Roman Theater and Society. University of Michigan Press.
  • Edwards, Catherine. (2002). The Politics of Immorality in Ancient Rome. Cambridge University Press ISBN 052140083X..
  • Edwards, Catherine. (2007). Death in Ancient Rome. Yale University Press.
  • Eliot, C.W.J.. (1955). New Evidence for the Speed of the Roman Imperial Post. 9 Classical Association of Canada, Phoenix or..
  • Elsner, Jaś. (1998). Imperial Rome and Christian triumph. Oxford University Press.
  • Elsner, Jaś. (2011). Introduction to Life, Death and Representation: Some New Work on Roman Sarcophagi. De Gruyter.
  • Evans, Harry B.. (1994). Water Distribution in Ancient Rome. University of Michigan Press.
  • Eyben, Emiel. (1977). Restless Youth in Ancient Rome. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Fagan, Garrett G.. (2002). Bathing in Public in the Roman World. University of Michigan Press ISBN 0472088653..
  • Fagan, Garrett G.. (2011). The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World. Oxford University Press.
  • Fagan, Garrett G.. (2001). The Genesis of the Roman Public Bath: Recent Approaches and Future Directions. 105.3, American Journal of Archaeology or..
  • Fagan, Garrett G.. (2010). A Companion to the Roman Empire. Blackwell.
  • Fantham, Elaine. (1989). Mime: The Missing Link in Roman Literary History. 82, Classical World or..
  • Fantham, Elaine. (2011). Roman Readings: Roman Response to Greek Literature from Plautus to Statius and Quintilian. Walter de Gruyter.
  • Faas, Patrick Faas. (1994). Around the Roman Table: Food and Feasting in Ancient Rome. University of Chicago Press.
  • Fear, Andrew. (2007). The Cambridge History of Greek and Roman Warfare: Rome from the Late Republic to the Late Empire. 2 Cambridge University Press.
  • Fejfer, Jane. (2008). Roman Portraits in Context. Walter de Gruyter.
  • Fishwick, Duncan. (1991). The Imperial Cult in the Latin West: Studies in the Ruler Cult of the Western Provinces of the Roman Empire. 1 Brill Publishers ISBN 90-04-07179-2..
  • Dictionary of Architecture. Londres: Penguin Books ISBN 978-0-14-051241-0..
  • Fless, Friederike. (2011). A Companion to Roman Religion. John Wiley & Sons.
  • Foucault, Michel. (1988). The History of Sexuality: The Care of the Self. 3 Nueva York: Vintage Books.
  • Franklin, James L.. (1987). Pantomimists at Pompeii: Actius Anicetus and His Troupe. 108.1, American Journal of Philology or..
  • Fredriksen, Paula. (2010). A Companion to the Roman Empire. Blackwell.
  • Freeman, Charles. (1999). The Greek Achievement: The Foundation of the Western World. Penguin Books ISBN 978-0140293234..
  • Frend, W. H. C.. (1967). Martyrdom and Persecution in the Early Church: A Study of Conflict from the Maccabees to Donatus. Doubleday.
  • Frend, W. H. C.. (2006). Cambridge History of Christianity: Origins to Constantine. 1 Cambridge University Press.
  • Frier, Bruce W.. (2004). A Casebook on Roman Family Law. Oxford University Press: American Philological Association ISBN 0195161858..
  • Fuhrmann, Christopher. (2012). Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order. Oxford University Press.
  • Fullerton, Mark D. (1990). The Archaistic Style in Roman Statuary. Brill ISBN 9789004091467..
  • Futrell, Alison. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Gamauf, Richard. (2009). Slaves Doing Business: The Role of Roman Law in the Economy of a Roman Household. 16, European Review of History or. doi:10.1080/13507480902916837..
  • Gardner, Jane F.. (1991). Women in Roman Law and Society. Indiana University Press.
  • Gabriel, Richard A.. (2002). The Great Armies of Antiquity. Praeger.
  • Gagarin, Michael. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Galinsky, Carl. (2007). A Companion to Roman Religion. Blackwell.
  • Gardiner, Robert. (2004). Age of the Galley: Mediterranean Oared Vessels since pre-Classical Times. Conway Maritime Press ISBN 978-0-85177-955-3..
  • Gardner, Helen. (2005). Gardner's art through the ages: the Western perspective. 1 Cengage Learning.
  • Garnsey, Peter. (1987). The Roman Empire: Economy, Society and Culture. University of California Press ISBN 9780520285989..
  • Garnsey, Peter. (2000). The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192. 11 Cambridge University Press.
  • Gazda, Elaine K.. (1991). Roman Art in the Private Sphere: Architecture and Décor of the Domus, Villa, and Insula. University of Michigan Press.
  • Ginsberg-Klar, Maria E.. (1981). The Archaeology of Musical Instruments in Germany during the Roman Period. 12.3, World Archaeology or..
  • Glare, P.G.W.. (1982). Oxford Latin Dictionary. Oxford: Clarendon Press.
  • Goldsmith, Raymond W.. (1984). An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire. 30, Review of Income and Wealth or. doi:10.1111/j.1475-4991.1984.tb00552.x..
  • Goldsworthy, Adrian. (2003). The Complete Roman Army. Londres: Thames & Hudson ISBN 0-500-05124-0..
  • Goldsworthy, Adrian. (2009). How Rome Fell: Death of a Superpower. Yale University Press ISBN 978-0300164268..
  • Goodwin, Stefan. (2009). Africa in Europe: Antiquity into the Age of Global Expansion. 1 Lexington Books.
  • Grant, Michael. (1978). History of Rome. Charles Scribner.
  • Grant, Michael. (1995). Art in the Roman Empire. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Greene, Kevin. (1986). The archaeology of the Roman economy. Univ of California Press.
  • Greene, Kevin. (2000). Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered. 53, The Economic History Review or..
  • Griffin, Jasper. (2001). The Oxford Illustrated History of the Roman World. Oxford University Press ISBN 978-0192854360..
  • Grout, James. (2014). Encyclopaedia romana. .
  • Gschwantler, Kurt. (2000). Ancient faces: Mummy Portraits from Roman Egypt. Taylor & Francis.
  • Habinek, Thomas N.. (2005). The World of Roman Song: From Ritualized Speech to Social Order. Johns Hopkins University Press.
  • Habinek, Thomas N.. (1998). The Politics of Latin Literature: Writing, Identity, and Empire in Ancient Rome. Princeton University Press.
  • Hachlili, Rachel. (1998). Ancient Jewish Art and Archaeology in the Diaspora. Brill.
  • Hall, John Franklin. (1996). Etruscan Italy: Etruscan influences on the civilizations of Italy from antiquity to the modern era. Indiana University Press.
  • Hanson, R. P. C.. (1980). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. II.23.1, 871-1022 or..
  • Hanson, Ann Ellis. (1991). Les écoles médicales à Rome. Universidade de Nantes.
  • Harding, D. W.. (2007). The Archaeology of Celtic Art. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Harland, Philip A.. (2003). Imperial Cults within lekua Cultural Life: Associations in Roman Asia. 17, Ancient History Bulletin / Zeitschrift für Alte Geschichte or..
  • Harper, Kyle. (2011). Slavery in the Late Roman World, AD 275-425. Cambridge University Press ISBN 0521198615..
  • Harris, W.V.. (1999). Demography, Geography and the Sources of Roman Slaves. 89, Journal of Roman Studies or..
  • Harris, William V.. (2000). The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192. 11 Cambridge University Press.
  • Harris, William V.. (1989). Ancient Literacy. Harvard University Press.
  • Harris, William V.. (2008). The Monetary Systems of the Greeks and Romans. Oxford University Press ISBN 0199233357..
  • Hart, Kenneth W. (1996). Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700. Johns Hopkins University Press.
  • Hartswick, Kim J.. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Heid, Stefan. (2007). A Companion to Roman Religion. Blackwell.
  • Hemingway, Colette. (2000). «Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition» Timeline of Art History. The Metropolitan Museum of Art.
  • Herlihy, David. (2008). «History of Europe, The Romans» Encyclopædia Britannica.
  • Hildebrandt, Henrik. (2006). Studia Patristica: Papers Presented at the Fourteenth International Conference on Patristic Studies Held in Oxford 2003. Peeters.
  • Hinds, Kathryn. (2010). Everyday Life in the Roman Empire. Marshall Cavendish.
  • Holleran, Claire. (2012). Shopping in Ancient Rome: The Retail Trade in the Late Republic and the Principate. Oxford University Press.
  • Hopkins, Keith. (2009). The Dynamics of Ancient Empires : State Power from Assyria to Byzantium. Oxford University Press.
  • Hopkins, John N N. (2007). The Cloaca Maxima and the Monumental Manipulation of Water in Archaic Rome. , The Waters of Rome or..
  • Horster, Marietta. (2011). The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World. Oxford University Press.
  • The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture. Oxford University Press ISBN 978-0-19-539536-5..
  • Huber-Rebenich, Gerlinde. (1999). Latin Fiction: The Latin Novel in Context. Routlege.
  • Humphrey, John H.. (1986). Roman Circuses: Arenas for Chariot Racing. University of California Press.
  • Huskinson, Janet. (2000). Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Isaac, Benjamin H.. (2004). The Invention of Racism in Classical Antiquity. Princeton University Press.
  • Janson, H. W.. (2010). A Nova História da Arte de Janson. Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian ISBN 9789723113150..
  • Jashemski, Wilhemina Feemster. (2002). The Natural History of Pompeii. Cambridge University Press.
  • James, Sharon L.. (2003). Learned Girls and Male Persuasion: Gender and Reading in Roman Love Elegy. University of California Press.
  • Jenkyns, Richard. (1992). The Legacy of Rome. Oxford University Press.
  • Jensen, Robin M.. (1999). Jews, Christians and Polytheists in the Ancient Synagogue: Cultural Interaction during the Greco-Roman Period. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Johnson, William A.. (2009). Ancient Literacies: The Culture of Reading in Greece and Rome. Oxford University Press.
  • Johnson, William A.. (2010). Readers and Reading Culture in the High Roman Empire: A Study of Elite Communities. Oxford University Press.
  • Johnston, David. (1999). Roman Law in Context. Cambridge University Press ISBN 0521639611..
  • Jones, A. H. M.. (1960). The Cloth Industry under the Roman Empire. 13.2, Economic History Review or..
  • Jones, Mark Wilson. (2000). Principles of Roman Architecture. New Haven: Yale University Press.
  • Keane, Catherine. (2006). Figuring Genre in Roman Satire. Oxford University Press.
  • Kelly, Christopher. (2006). The Roman Empire: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press ISBN 978-0192803917..
  • Kessler, David. (2008). The Monetary Systems of the Greeks and Romans. Oxford University Press.
  • Kitzinger, Ernst. (1991). Renaissance and renewal in the twelfth century. 26 University of Toronto Press.
  • Klar, Laura S.. (2000). «Theater and Amphitheater in the Roman World» The Metropolitan Museum of Art.
  • Klindt-Jensen, Ole. (2015). «Western painting» Encyclopaedia Britannica.
  • Koch, John T.. (2006). Celtic Culture: A Historical Encyclopedia. ABC-Clio.
  • Köhne, Eckhart. (2000). Gladiators and Caesars: The Power of Spectacle in Ancient Rome. University of California Press.
  • Kousse, Rachel Meredith. (2008). Hellenistic and Roman Ideal Sculpture: The Allure of the Classical. Cambridge University Press.
  • Kraus, T.J.. (2000). (Il)literacy in Non-Literary Papyri from Graeco-Roman Egypt: Further Aspects of the Educational Ideal in Ancient Literary Sources and Modern Times. 53.3, Mnemosyme or..
  • Kyle, Donald G.. (1998). Spectacles of Death in Ancient Rome. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Laes, Christian. (2011). Children in the Roman Empire: Outsiders Within. Cambridge University Press.
  • Lancaster, Lynne. (2005). Concrete Vaulted Construction in Imperial Rome. Innovations in Context. Cambridge University Press ISBN 978-0-511-16068-4..
  • Langlands, Rebecca. (2006). Sexual Morality in Ancient Rome. Cambridge University Press.
  • Laurence, Ray. (1998). Trade, Traders and the Ancient City. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Lee, Mireille M.. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Lee, H.. (1984). Athletics and the Bikini Girls from Piazza Armerina. 10, Stadion or..
  • Lewis, Charlton T. (1879). «Princeps» Lewis & Short, Perseus Classical Tools.
  • Lewis, Charlton T. (1879b). «Imperator» Lewis & Short, Perseus Classical Tools.
  • Ling, Roger. (1991). Roman painting. Cambridge University Press.
  • Lintott, Andrew. (1999). The Constitution of the Roman Republic. Oxford University Press.
  • Livius.org. (2010). Imperator. .
  • Llewelyn, S.R.. (2002). New Documents Illustrating Early Christianity. Wm. B. Eerdmans.
  • Lo Cascio, Elio. (2009). GDP in Pre-Modern Agrarian Economies (1–1820 AD). A Revision of the Estimates. 25, Rivista di storia economica or..
  • Longfellow, Brenda. (2011). Roman Imperialism and Civic Patronage: Form, Meaning and Ideology in Monumental Fountain Complexes. Cambridge University Press.
  • Luttwak, Edward N.. (1979). The Grand Strategy of the Roman Empire: From the First Century A.D. to the Third. Johns Hopkins University Press ISBN 0-8018-2158-4..
  • MacMullen, Ramsey. (1966). Provincial Languages in the Roman Empire. 87, American Journal of Philology or..
  • MacMullen, Ramsay. (1984). Christianizing the Roman Empire: (A. D. 100-400). Yale University Press.
  • Maddison, Angus. (2007). Contours of the World Economy, 1–2030 AD. Essays in Macro-Economic History. Oxford University Press ISBN 978-0-19-922721-1..
  • Maier, Harry O. (2005). Barbarians, Scythians and Imperial Iconography in the Epistle to the Colossians. Mohr Siebeck.
  • Marshall, Anthony J.. (1976). Library Resources and Creative Writing at Rome. 30.3, Phoenix or..
  • Marlière, Élise. (2001). Le tonneua en Gaule romaine. 58, 181–201 or..
  • Mattern, Susan P.. (1999). Rome and the Enemy: Imperial Strategy in the Principate. University of California Press.
  • Mattingly, David. (2006). A Companion to the Roman Empire. doi:10.1002/9780470996942. ISBN 9780631226444..
  • McClelland, John. (2007). Body and Mind: Sport in Europe from the Roman Empire to the Renaissance. Londres y Nueva York: Routledge.
  • McDaniel, Walton Brooks. (1906). Transactions and Proceedings of the American Philological Association. 37.
  • McDonald, Marianne. (2007). The Cambridge Companion to Greek and Roman Theatre. Cambridge University Press.
  • McGinn, Thomas. (1991). Concubinage and the Lex Iulia on Adultery. 121 American Philological Association, Transactions of the American Philological Association or..
  • McGinn, Thomas A.. (2004). The Economy of Prostitution in the Roman World. University of Michigan Press.
  • McGinn, Thomas A.J.. (1998). Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome. Oxford University Press.
  • McNelis, Charles. (2007). A Companion to Ovid. Blackwell.
  • Melaragno, Michele G.. (1991). An Introduction to Shell Structures: the Art and Science of Vaulting. Nueva York: Van Nostrand Reinhold ISBN 978-1-4757-0225-5..
  • Métraux, Guy P.R.. (2008). Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture. University of Toronto Press.
  • Metropolitan Museum of Art. (2000). «Roman Painting» The Metropolitan Museum of Art.
  • Miles, Richard. (1999). Experiencing Power: Culture, Identity and Power in the Roman Empire. Londres y Nueva York: Routledge ISBN 978-0415212847..
  • Millar, Fergus. (1983). Empire and City, Augustus to Julian: Obligations, Excuses and Status. Society for the Promotion of Roman Studies, Journal of Roman Studies or..
  • Millar, Fergus. (1998). The Crowd in Rome in the Late Republic. University of Michigan.
  • Millar, Fergus. (2006). A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408-450). University of California Press ISBN 978-0520253919..
  • Momigliurtea, Arnaldo. (1986). The Disadvantages of Monotheism for a Universal State. 81.4, Classical Philology or..
  • Morgan, Teresa. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Morgan, Teresa. (1998). Literate Education in the Hellenistic and Roman Worlds. Cambridge University Press.
  • Mouritsen, Henrik. (2011). The Freedman in the Roman World. Cambridge University Press.
  • Musurillo, Herbert. (1972). The Acts of the Christian Martyrs. Oxford: Clarendon Press.
  • Myers, K. Sara. (2006). The Blackwell Companion to the Roman Empire. Blackwell.
  • Naerebout, Frederick G.. (2009). Ritual Dynamics and Religious Change in the Roman Empire. Proceedings of the Eighth Workshop of the International Network Impact of Empire (Heidelberg, July 5–7, 2007). Brill.
  • Neils, Jenifer. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Newby, Zahra. (2011). A Companion to Greek Mythology. Blackwell.
  • Nicolet, Claude. (1991). Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire. University of Michigan Press ISBN 978-0472100965..
  • Nussbaum, Martha. (2002). The Sleep of Reason: Erotic Experience and Sexual Ethics in Ancient Greece and Rome. University of Chicago Press ISBN 0226609154..
  • Oleson, John Peter. (2010). Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical. Oxford University Press ISBN 978-0199734856..
  • Paul, John. (2004). Thesaurus Cultus Et Rituum Antiquorum (ThesCRA). Getty Publications ISBN 089236789X..
  • Parker, Philip. (2010). The Empire Stops Here. Pimlico ISBN 1845950038..
  • Peachin, Michael. (2011). The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World. Oxford University Press ISBN 978-0-19-518800-4..
  • Penrose, Jane. (2005). Rome and her enemies. Osprey ISBN 9781846033360..
  • Petersen, Lauren Hackworth. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Phang, Sara Elise. (2011). A Companion to the Roman Army. Blackwell.
  • {{|abizena=Piper |izena=David |izenburua=The Illustrated Library of Art |url=https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe |argitaletxea=Portland House |lekua=Nueva York |urtea=1986 |isbn=0-517-62336-6 |ref=harv}}
  • Plínio, o Jovem. (100). Panegírico del emperador Trajano. .
  • Potter, David S.. (1999). Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire. University of Michigan Press ISBN 0472085689..
  • Potter, David S.. (2004). The Roman Empire at Bay. Londres y Nueva York: Routledge ISBN 978-0415100588..
  • Quilici, Lorenzo. (2008). The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World. Nueva York: Oxford University Press ISBN 978-0-19-518731-1..
  • Quintiliano. (95). Institutio oratoria. .
  • Raja, Rubina. (2012). Urban Development and Regional Identity in the Eastern Roman Provinces 50 BC–AD 250. Museum Tusculanum Press.
  • Rawson, Beryl. (1986). The Family in Ancient Rome: New Perspectives. Cornell University Press ISBN 0801494605..
  • Rawson, Beryl. (2003). Children and Childhood in Roman Italy. Oxford University Press.
  • Reden, Sitta von. (2010). Money in Classical Antiquity. Cambridge University Press.
  • Rehak, Paul. (2006). Imperium and Cosmos: Augustus and the Northern Campus Martius. University of Wisconsin Press.
  • Reid, T. R.. (1997). The World According to Rome. 192, National Geographic or..
  • Reinhold, Meyer. (2002). Studies in Classical History and Society. Oxford University Press.
  • Richardson, John. (2011). Frontiers in the Roman World. Brill ISBN 9789004201194..
  • Richlin, Amy. (1993). Not before Homosexuality: The Materiality of the cinaedus and the Roman Law against Love between Men. 3.4, Journal of the History of Sexuality or..
  • Roberts, Michael. (1989). The Jeweled Style: Poetry and Poetics in Late Antiquity. Cornell University Press.
  • Rochette, Bruno. (2011). Blackwell companion to the History of the Latin language. Nueva York: Wiley-Blackwell ISBN 978-1405186056..
  • Rosenblum, Robert. (1970). Transformations in late eighteenth century art. Princeton University Press.
  • Roth, Jonathan. (1994). The Size and Organization of the Roman Imperial Legion. 43 Franz Steiner Verlag, 346-362 or..
  • Rüpke, Jörg. (2007). A Companion to Roman Religion. Blackwell.
  • Saddington, D.B.. (2007). A Companion to the Roman Army. Blackwell Publishing Ltd. ISBN 978-1-4051-2153-8..
  • Sainte-Croix, G. E. M.. (1963). Why Were the Early Christians Persecuted?. 26, Past & Present or..
  • Saller, R. P.. (1980). Promotion and Patronage in Equestrian Careers. 70, Journal of Roman Studies or..
  • Saller, Richard P.. (2000). Cambridge Ancient History: The High Empire, A.D. 70–192. Cambridge University Press ISBN 9780521263351..
  • Saller, Richard P.. (2002). Personal Patronage under the Early Empire. Cambridge University Press ISBN 978-0521893923..
  • Scheid, John. (2007). A Companion to Roman Religion. Blackwell.
  • Scheidel, Walter. (2006). Population and demography. Princeton/Stanford Working Papers in Classics.
  • Scheidel, Walter. (2006b). The Size of the Economy and the Distribution of Income in the Roman Empire. 99, Journal of Roman Studies or..
  • Scheidel, Walter. (2007). The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-78053-7..
  • Schilling, Robert. (1992). Roman and European Mythologies. University of Chicago Press.
  • Schreckenberg, Heinz. (1991). Jewish Historiography and Iconography in Early and Medieval Christianity. Fortress Press.
  • Seo. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 9780195388398..
  • Severy, Beth. (2002). Augustus and the Family at the Birth of the Empire. Londres y Nueva York: Routledge ISBN 041558891X..
  • Sherwin-White, A. N.. (1952). The Early Persecutions and Roman Law Again. 3.2, Journal of Theological Studies or..
  • Sherwin-White, A.N.. (1979). Roman Citizenship. Oxford University Press ISBN 9780198148470..
  • Skinner, Marilyn B.. (1997). Roman Sexualities. Princeton University Press.
  • Slater, William J.. (2002). Mime Problems: Cicero Ad fam. 7.1 and Martial 9.38. 56, Phoenix or..
  • Smith, A. H. V.. (1997). Provenance of Coals from Roman Sites in England and Wales. 28, 297–324 or..
  • Smith, Earl Baldwin. (1950). The Dome: A Study in the History of Ideas. Princeton University Pres ISBN 978-0-691-03875-9..
  • Southern, Patricia. (2001). The Roman Empire from Severus to Constantine. Londres y Nueva York: Routledge ISBN 978-0415239448..
  • Sperber, Daniel. (1998). The City in Roman Palestine. Oxford University Press.
  • Stambaugh, John E.. (1988). The Ancient Roman City. Johns Hopkins University Press.
  • Starr, Chester G. Starr. (1974). A History of the Ancient World, Second Edition. Oxford University Press ISBN 9780195066296..
  • Starks, John H.. (2008). New Directions in Ancient Pantomime. Oxford University Press.
  • Stewart, Peter. (2003). Statues in Roman Society: Representation and Response. Oxford University Press.
  • Stirling, Lea. (2007). A Companion to the Roman Empire. .
  • Strong, Donald. (1988). Roman Art. Yale University Press.
  • Suetônio. (121). Vida de Nerón. .
  • Syme, Ronald. (1999). Provincial At Rome: and Rome and the Balkans 80 BC-AD 14. University of Exeter Press.
  • Taagepera, Rein. (1979). Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.. 3, Social Science History or. doi:10.2307/1170959..
  • Temin, Peter. (2004). The Labor Market of the Early Roman Empire. 34.1, Journal of Interdisciplinary History or..
  • Tertuliano. (Siglo II/III). Sobre os Espetáculos. .
  • Tertuliurtea. (Siglo II/IIIb). De Pallio. .
  • Thomas, Yan. (1991). History of Women in the West, liburukia I: From Ancient Goddesses to Christian Saints. Harvard University Press ISBN 0674403703..
  • Torelli, M.. (1988). La Villa romana del Casale di Piazza Armerina. Catania.
  • Toynbee, J. M. C.. (1971). Roman Art. 21, The Classical Review or. doi:10.1017/S0009840X00221331..
  • Toynbee, Jocelyn M. C.. (2015). «Western Sculpture: Roman and Early Christian» Encyclopaedia Britannica.
  • Treadgold, Warren. (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford University Press ISBN 978-0804726306..
  • Treggiari, Susan. (1991). Roman Marriage: Iusti Coniuges from the Time of Cicero to the Time of Ulpian. Oxford University Press ISBN 0198149395..
  • Trentinella, Rosemarie. (2000). «Roman Portrait Sculpture: The Stylistic Cycle» The Metropolitan Museum of Art.
  • Tylecote, R. F.. (2013). Metallurgy in Archaeology: A Prehistory of Metallurgy in the British Isles. Edward Arnold Publishers Ltd. ISBN 0901462969..
  • van Dam, Harm-Jan. (2008). The Poetry of Statius. Brill.
  • Verstraete, Beert C.. (2005). Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity and in the Classical Tradition. Haworth Press.
  • Verboven, Koenraad. (2007). The associative order: status and ethos among Roman businessmen in the Late Republic and Early Empire. .
  • Versnel, H. S.. (1970). Triumphus: An Inquiry into the Origin, Development and Meaning of the Roman Triumph. Brill.
  • Vout, Caroline. (1996). The Myth of the Toga: Understanding the History of Roman Dress. 43.2, Greece & Rome or..
  • Waquet, Françoise. (2002). Latin: Or, The Empire of the Sign. Verso ISBN 978-1859844021..
  • Ward, Roy Bowen. (1992). Women in Roman Baths. 85.2, Harvard Theological Review or..
  • Warry, John. (2004). Warfare in the Classical World. Salamander Books ISBN 0806127945..
  • Waywell, Geoffrey. (1992). The Legacy of Rome. Oxford University Press.
  • Webster, Graham. (1998). The Roman Imperial Army of the First and Second Centuries A.D.. University of Oklahoma Press ISBN 0-8061-3000-8..
  • Wells, Colin. (1992). The Roman Empire. Harvard University Press.
  • Wickham, Chris. (2009). The Inheritance of Rome. Penguin Books Ltd. ISBN 978-0-670-02098-0..
  • Wiedemann, Thomas. (1992). Emperors and Gladiators. Londres y Nueva York: Routledge.
  • Wilson, Andrew. (2002). Machines, Power and the Ancient Economy. 92, 1-32 or..
  • Winterling, Aloys. (2009). Politics and Society in Imperial Rome. John Wiley & Sons ISBN 9781405179690..
  • Wiseman, T. P.. (1959). The Census in the First Century B.C.. 59, Journal of Roman Studies or..
  • Wiseman, T.P.. (1970). The Definition of Eques Romanus. 19, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte or..
  • Wolff, R. L.. (1948). Romania: The Latin Empire of Constantinople. 23, 1-34 or..
  • Woodhull, Margaret L.. (2004). Women's Influence on Classical Civilization. Londres y Nueva York: Routledge ISBN 0415309581..
  • Woolf, Greg. (2003). Cambridge Illustrated History of the Roman World. Cambridge: Ivy Press ISBN 978-0521827751..
  • Woolf, Greg. (2009). Ancient Literacies : The Culture of Reading in Greece and Rome: The Culture of Reading in Greece and Rome. Oxford University Press ISBN 0199712867..
  • Zanker, Paul. (1998). Pompeii: Public and Private Life. Harvard University Press.
  • Zanker, Paul. (1988). The Power of Images in the Age of Augustus. University of Michigan Press.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu