Ireki menu nagusia

Wikipedia β

Txakurra eta ardia animalia etxekotuak dira.
Artoa eta etxekotu aurreko bere aurrekaria, teosinte delakoa.

Etxekotzea gizakiak lanerako, lagun gisa erabiltzeko edo janaritarako animalia eta landareak egokitzea da. Etxekotze hitza etxe hitzetik eratortzen da, eta gizakiak Neolitoan egindako etxe-eraikitze prozesuarekin lotuta dago, orain dela 11.000 urte ingurutik aurrera. Espezie bat etxekotua dagoela esaten da ezaugarri morfologiko, fisiologiko edo portaera bat garatu duenean gizakiarekin elkarrekintza luze baten ondorioz, eta gizakiak ezaugarri horiek lortu, sortu edo indartzeko hautespen artifiziala egin duenean.

Gizakientzat duen interesa, eta euren eboluzioa zein demografia azaltzeko duen garrantzia dela eta, etxekotzeak zientzialari ugari erakurri dituen ikerketa da, arkeologia, paleontologia, antropologia, botanika, zoologia, genetika eta ingurumen zientzietan[1].

Eduki-taula

Abereen etxekotzeaAldatu

Etxekotu zen lehen ornoduna txakurra izan zen[2][3][4], Eurasia osoan zehar hedatu zena Pleistozenoaren amaieran, beste edozein animalia etxekotu eta landare landatu baino askoz lehenago[3]. Datu arkeologiko eta genetikoek diote denbora luzez bi norabidetako gene-fluxua egon dela animalia basati eta etxekotuen artean, bereziki asto, zaldi, gamelu, ahuntz, ardi eta txerrien artean[5][6].

HegaztiakAldatu

Hegaztien artean etxekotutako espezierik garrantzitsuena oiloa da, haragi zein arrautzengatik hazten direnak. Indioilarrek edo pintadek ere garrantzia ekonomikoa dute. Txoriak ere kaiolatan gordetzen dira euren kantua edo konpainia izateko, adibidez txori abeslariak eta loroak.

OrnogabeakAldatu

Ornogabeen artean denbora luzez etxekotutako animaliak erleak eta zeta-harrak daude. Barraskilo batzuk janarirako hazten dira, eta hainbat animalia ikerketa egiteko etxekotu dira, beste batzuk kontrol biologikorako erabiltzen diren bitartean.

Kronologia historikoaAldatu

Hona taula bat, hainbat abereren etxekotzeen antzinatasuna adierazten duena[7]:

Animalia Data (aspaldikotasuna) Eskualdea
ahuntza 12.000 Iran
ardia 10.000 – 9.000 Ekialde Ertaina
behia 10.000 India, Ekialde Ertaina
urdea 9.000 Txina, Europa
oiloa 8.000 Asia Hego-ekialdea
astoa 7.000 Afrika Iparraldea
zaldia 6.500 Kazajstan
bufaloa 6.000 Txina
llama 5.500 Peru
usoa 5.000 Egipto
gamelua 5.000 Asia Erdialdea
dromedarioa 4.500 Arabia
antzara 3.500 Europa
alpaka 3.500 Peru
ahatea 3.000 Txina
elur-oreina 3.000 Siberia
indioilarra 2.500 Mexiko
untxia Europa

Landareen etxekotzeaAldatu

Landareen etxekotzea orain dela 12.000 urte hasi zen, zerealekin Ekialde Hurbilean eta edankuiarekin Asian. Nekazaritza munduko 11 lekutan garatu zen independenteki, gutxienez, landare eta animalia ezberdinak etxekotuz prozesu horretan. Landare asko ere edertasunagatik etxekotu dira, nahiz eta jangarri edo ekonomikoki garrantzitsu ez izan.

ErreferentziakAldatu

  1.   Larson, Greger; Burger, Joachim, «A population genetics view of animal domestication», Trends in Genetics (4): 197–205, doi:10.1016/j.tig.2013.01.003, http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168952513000152. Noiz kontsultatua: 2018-04-08 .
  2. (Ingelesez)  «Domestication | biology and society», Encyclopedia Britannica, http://www.britannica.com/science/domestication. Noiz kontsultatua: 2018-04-08 .
  3. a b (Ingelesez)  Larson, Greger; Karlsson, Elinor K.; Perri, Angela; Webster, Matthew T.; Ho, Simon Y. W.; Peters, Joris; Stahl, Peter W.; Piper, Philip J. et al. (2012-06-05), «Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography», Proceedings of the National Academy of Sciences (23): 8878–8883, doi:10.1073/pnas.1203005109, ISSN 0027-8424, PMID 22615366, http://www.pnas.org/content/109/23/8878. Noiz kontsultatua: 2018-04-08 .
  4.   Perri, Angela, «A wolf in dog's clothing: Initial dog domestication and Pleistocene wolf variation», Journal of Archaeological Science (68): 1–4, doi:10.1016/j.jas.2016.02.003, https://doi.org/10.1016/j.jas.2016.02.003. Noiz kontsultatua: 2018-04-08 .
  5.   Larson, Greger; Fuller, Dorian Q. (2014-11-23), «The Evolution of Animal Domestication», Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics (1): 115–136, doi:10.1146/annurev-ecolsys-110512-135813, ISSN 1543-592X, https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-ecolsys-110512-135813. Noiz kontsultatua: 2018-04-08 .
  6. (Ingelesez)  Marshall, Fiona B.; Dobney, Keith; Denham, Tim; Capriles, José M. (2014-04-29), «Evaluating the roles of directed breeding and gene flow in animal domestication», Proceedings of the National Academy of Sciences (17): 6153–6158, doi:10.1073/pnas.1312984110, ISSN 0027-8424, PMID 24753599, http://www.pnas.org/content/111/17/6153. Noiz kontsultatua: 2018-04-08 .
  7. (Euskaraz)  Agirre, Edorta (2015-06-11), «Abelazkuntzaz», Ase eta Gose, http://asetagose.blogariak.net/2015/06/abelazkuntzaz-15-06-11/. Noiz kontsultatua: 2018-04-26 .
  Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Etxekotze