Artikulu hau Indiako Ozeanoko Estatuari eta uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Maurizio (argipena)».

Maurizio[1] (ingelesez: Mauritius, məˈrɪʃəs ahoskatua; frantsesez: Maurice), ofizialki Maurizioko Errepublika (ingelesez: Republic of Mauritius; frantsesez: République de Maurice) Afrikako hego-ekialdean kokatuta dagoen uharte estatua da, eta estatu horretako uharte nagusia ere. Herrialdeko hiriburua Port Louis da.

Maurizioko Errepublika
Republic of Mauritius
Republik Moris
République de Maurice
Ereserkia: Motherland (en) Itzuli
Leloa: Stella Clavisque Maris Indici
("Indiako Ozeanoaren Izar eta Giltza")
Flag of Mauritius.svg
flag of Mauritius (en) Itzuli
Coat of arms of Mauritius.svg
Coat of arms of Mauritius (en) Itzuli
Mauritius (orthographic projection with inset).svg
Mauritius Island topographic map-fr.svg
Geografia
HiriburuaPort Louis
20°10′12″S 57°30′0″E
Azalera2.040 km²
Punturik altuenaPiton de la Petite Rivière Noire (en) Itzuli
Punturik sakonenaIndiako Ozeanoa (0 m)
KontinenteaAfrika
Administrazioa
Maurizioko presidenteaPradeep Roopun (en) Itzuli
Maurizioko lehen ministroaPravind Jugnauth (en) Itzuli
LegebiltzarraNational Assembly of Mauritius (en) Itzuli
Harreman diplomatikoakWikidata logo.svg Ikusi mapa Wikidatan
Zeren kide
Demografia
Biztanleria1.264.613 (2017)
Green Arrow Up.svg5.960 (2013)
Dentsitatea619,91 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak
Erabilitako hizkuntzak
Ezkontzeko adinagenero guztiak: 18
Emankortasun-tasa1,43 (2014)
Eskolaratu gabeko umeak19.949 (2015)
Bizi-itxaropena74,39488 (2016)
Giza garapen indizea0,79 (2017)
Ekonomia
BPG nominala13.338.147.523,012 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg1.105.683.867,4397 (2016)
BPG per capita10.490 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg809 (2016)
BPG erosketa botere paritarioa28.271.886.355 nazioarteko dolar (2017)
Green Arrow Up.svg1.547.811.384 (2016)
BPG per capita EAPn22.356,157 nazioarteko dolar (2017)
Green Arrow Up.svg1.204,874 (2016)
BPGaren hazkuntza erreala3,6 % (2016)
Erreserbak5.984.338.261 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg1.022.268.630 (2016)
Inflazioa2,3 % (2016)
Green Arrow Up.svg1 (2015)
Historia
Sorrera data: 1968ko martxoaren 12a
Bestelako informazioa
Aurrezenbakia+230
ISO 3166-1 alpha-2MU
ISO 3166-1 alpha-3MUS
Ordu eremua
Elektrizitatea230 V. 50 Hz.Europlug (en) Itzuli eta BS 1363 (en) Itzuli
Internet domeinua.mu
mauritius.net

GeografiaAldatu

Maurizio Indiako Ozeanoan dago, Madagaskarretik ekialdera 900 kilometrora eta Reunion uhartetik 250 kilometrora. Maskareinetako uharteetako bat da. Uharte nagusiak 1.865 km² ditu zabaleraz, hau da estatuaren % 90 da. Ekialderantz Rodrigues uhartea, eta iparralderantz Cargados Carajos eta Agalega uharteak daude. Uharte bolkanikoa da Maurizio. Leku altuena (828 m) 'Piton de la Petite Rivière Noire' da, hego-ekialdean.

Klima tropikala du, hego-ekialdeko alisioen bidez epelduta. 'Negua', maiatzetik azarora arte, denboraldi lehorra da; eta 'uda', azarotik maiatzera arte, euritsua da. Noizean behin, zikloiak egoten dira.

Ipar-mendebaldeko kostaldean Port-Louis hiriburua dago. Beste hiri handi batzuk Curepipe (erdialdean), Vacoas-Phœnix, Quatre Bornes, Rose-Hill eta Beau-Bassin dira. Mahébourg (hego-ekialdean) ez da oso handia baina bertan kokatzen da Plaisance-Sir Seewoosagur Ramgoolam nazioarteko aireportua.

EkonomiaAldatu

 
Biztanleria 1961etik 2003era (iturria FAO, 2005), biztanle miletan

Azukre-kanabera izan zen eta oraindik da ekoizpen garrantzitsua: nekazaritzarako lurraren % 90 horretara bideratzen da, eta kanpoko ordainsarien % 25 azukre-kanaberatik dator. Hala ere, 1999ko lehortetik, eta ekoizpen bakarrean dagoen arriskua kontuan hartuta, gobernuak kanpoko inbertsioak bilatu ditu. Orain offshore elkarteak sortu dira uhartean, India eta Hegoafrikaren merkataritzarekin eta finantzekin lotuta.

Turismoa da, egunean, ekonomiaren beste zutabea. Milaka turista heltzen dira Mauriziora; horretarako, ehun bat hotel daude uhartean.

HistoriaAldatu

V. mendean marinel arabiarrak heldu ziren Mauriziora (Dina Arobi izena eman zioten) baina ez ziren finkatu; gero, 1505ean, Indiarako bidean zebiltzala, portugaldarrak iritsi eta Cirné izena eman zioten. 1598an herbeheretarrak uhartean finkatu eta Mauritius izena eman zioten, Nassauko Mauritius printzearen ohorez.

1715ean Frantziaren kontrolpean geratu zen, Guillaume Dufresne d'Arselen bidez. Frantsesez Île de France (Frantziako uhartea) izena jarri zioten. Frantziaren menpean azukre-kanabera zabaldu zen, eta horretarako esklabo asko ekarri zituzten Madagaskar eta Afrikako ekialdetik batez ere. Esklabo haietatik dator gaurko populazioaren zatirik handiena (kreoleak).

Populazioaren hazkuntzarekin batera, zenbait animaliaren iraungitzea gertatu zen: besteak beste, dodoarena, hau da, uhartearen egungo sinboloarena.

1810eko hamarkadan, britainiarrek uhartea menperatu zuten eta izen zaharra eman zioten: Mauritius (hau da, Maurizio)

1835-1839ean esklabotza bukatu zen. Esklabo libreak ez ziren, gehienetan, haien aurreko jabeekin geratu lanean, eta britaniarrak Indiarantz joan ziren langile berrien bila; hortik dator populazioaren zati handi bat.

1958an demokrazia heldu zen uhartera, eta 1967-1968an independentzia, baina Commonwealthen barruan geratu zen. 1992ko martxoaren 12an Errepublika aldarrikatu zen.

Banaketa administratiboaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Maurizioren banaketa administratiboa»
 
Barrutiak

Maurizio uhartea bederatzi barrrutitan banatuta dago:

  1. Black River (hiriburua: Bambous)
  2. Flacq (hiriburua: Centre de Flacq)
  3. Grand Port (hiriburua: Mahébourg)
  4. Moka (hiriburua: Quartier Militaire)
  5. Pamplemousses (hiriburua: Triolet)
  6. Plaines Wilhems (hiriburua: Beau Bassin eta Rose Hill, Phoenix)
  7. Port Louis (Maurizioko hiriburua)
  8. Rivière du Rempart (hiriburua: Mapou)
  9. Savanne (hiriburua: Souillac)

Barrutiez gain, ondorengo hiru dependentziak ditu:

Mauriziok beretzat aldarrikatzen ditu ondorengo lurralde hauek:

Hizkuntza ofizialakAldatu

Mauriziar gehienak elebidunak dira, baita hirueledunak ere.[2]

  • Hizkuntza nagusiak: Maurizioko kreolera, frantsesa eta ingelesa. Biztanle guztiek dakite hizkuntza nagusi horietako bat behintzat. Konstituzioak ez du Estatuko hizkuntza ofizialik ezarri, baina zehazten du ingelesa jakin behar dela Parlamentuko kide izateko (Konstituzioko 33. artikuluko b) idatz zatia), eta ingelesa izango dela Parlamentuko hizkuntza ofiziala (Konstituzioko 49. artikulua); bestalde, Parlamentuari frantsesez hitz egiteko eskubidea dute parlamentuko kideek (Konstituzioko 49. artikulua).[3] Dena dela, ingelesa erabili ohi da Maurizioko hizkuntza ofizialtzat, eta Administrazioko eta epaitegietako hizkuntzatzat. Maurizioko kreolera erabili ohi da komunitateen artean elkar ulertzeko eta lagunarteko hizketarako. Ingelesa eta —neurri txikiagoan— frantsesa ikastetxeetan erabilienak dira, biak goi mailako hizkuntzatzat hartzen baitira Maurizion. Frantsesa bereziki negozioetako goi mailako arloetan erabiltzen da (adibidez, hornitzaile-erosle harremanetan) eta kreolera behe mailakoetan eta lankide artean. Orobat, frantsesa da erabiliena literaturagintzan eta hedabideetan.[4] Mauriziarren % 90ek badaki kreoleraz; kreolera jo ohi da Maurizioko bertako hizkuntzatzat, eta lagunartean gehien erabiltzen dena da. XVIII. mendean sortu zuten Afrikatik ekarritako esklaboek, euren artean eta euren ugazabekin komunikatu ahal izateko,[5] eta batez ere frantsesean oinarrituta dago.[6]
  • Beste batzuk: bojpuria, telugua, hindia, tamilera, maratheraa, urdua, hakka (txineraren dialekto bat) eta gujaratera (Indiatik etorritako lehenengo gizon-emakumeek hitz egiten zituzten hizkuntzen nahastura) ere hitz egiten dira Maurizion.

ErreferentziakAldatu

  1. Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
  2. Briefing on the Mauritian International Arbitration Act, Maurizioko Gobernuaren webgunetik 2010-08-04an hartua.
  3. «The Constitution», Maurizioko Gobernuaren webgunean.
  4. Eugene Chiba (2006): «English Usage in Mauritius», Computing in the Humanities and Social Sciences; Faculty of Arts and Sciences; University of Toronto.
  5. «Mauritius», 2002 Manchester; the XVII Commonwealth Games.
  6. J. Holm: Pidgins and Creoles, Cambridge University Press, 1989, New York. ISBN 978-0-521-35940-5.

Kanpo estekakAldatu