Satira norbait edo zerbait irrigarri jartzeko ontzen den artelana da. Gehienetan, idazlana izan ohi da, satira literatura-generoa baita, baina bestelakoa ere izan daiteke; adibidez, marrazkia, filma eta abar.

Diktadore handia filma (1940); Adolf Hitlerren satira, Charlie Chaplinek egina

HistoriaAldatu

Atenasen asko landu zen satira, batez ere Aristofanesen komedian. Antzinako Erroman, berriz, Luziliok, Horaziok, Martzialek eta Juvenalek idatzi zituzten. Italian, Bocacciok jarraitu zion ohiturari, eta Frantzian Rabelaisek. Geroago, Frantzian Molièrek, Voltairek, Montesquieuk, eta, XIX. mendean jadanik, Anatole Francek Rabelaisek sortutako bideari jarraitu zioten. Ingalaterran aipagarriak dira Chaucer, Swift, Defoe, Dickens eta, geroago, Wells eta Bernard Shaw. Gaztelaniazko literaturak ere satira-egile nabarmenak eman zituen; XIV. mendean, Hitako Artziprestea; XVI. mendean, Tormesko itsumutila satiraren egile ezezaguna; Quevedo, etab.

JatorriaAldatu

Armogoseko Semonidesekin eta Aequilokeko Paros Yanbografoekin, Grezian sortzen da, Aristofanesek beraren lanetan sartzen zituen ere, eta bion olerkariarekin eta filosofo askorekin.

Satira XX. mendeanAldatu

XX. mendean, Aldous Huxley eta George Orwell bezalako egileek satira erabiltzen zuten Estatu Batuetan eta Europan zehar gizarte aldaketa zabala izatearen arriskuei buruz hitz egiteko, eta iruzkin larriak eta beldurgarriak egiteko . The Great Dictator (1940) filmean, Charles Chaplinek satira bat egiten dio Adolf Hitler-i. Garai honetako kritikari sozial ugarik, Dorothy Parker eta H.L. Menckenek satira erabili zuen arma gisa, azken honek adierazi zuen "barre egiteak ehunka silogismo baino gehiago" balio duela publikoak kritikak onartzeko. Joseph Hellerrek, burokrazia eta militarismoa satirizatzen ditu bere lanik hoberenean (Catch-22). Sinclair Lewis eleberrigilea ezaguna da bere ipuin satirikoengatik, hala nola Babbitt, Main Street eta II Can't Happen Here. Bere liburuek gaur egungo balio amerikarrak ikertzen eta satirizatzen dituzte.

Dr Strangelove (1964ko filma), Gerra Hotzaren satira ezaguna bihurtu zen. Satiraren azpi-genero dibertigarrienetako bat Erresuma Batuan jaio zen hirurogeiko hamarkadaren hasieran The Satire Boom filmarekin.

EstiloaAldatu

Satira baliatu ohi da umoreaz, pasadizoaren eta akats sozial edo indibidualak irrigarri uzteko asmoarekin, kritika soziala erabiliz.

Garapenetako eta tonuetako gai handiak daude, baina  hainbat baliabide erabiltzen dira satiran:

  • Gauza baten murriztapena, irrigarria egiteko edo oso sakon ikustea eta deskribatzea, akatsak nabarmentzeko.
  • Esajerazioa, gehiegikeria edo hiperbolea: egoera edo leku erreala hartzen da eta hainbesteraino handizkatzen da irrigarritan bihurtzen dela. Adibidez, karikaturen kasua.
  • Justaposizioa, alborakuntza, gauzak konparatzen ditu; orainaldia - lehen aldia, nerabezaroa eta zahartasuna, etab.
  • Parodia edo pertsona baten estiloko imitazio irrigarria, irrigarri utzita ikusteko moduan. Literatura-generoan eta arte zinematografikoetan erabil daiteke.

Literatura latindarreko satiraren  idazle nagusiak;

  • Luzilio. Bere lana modu fragmentarioan mantendu egin zen, eta berarengana genero hori mantendu zuten hainbat poeta joan ziren.
  • Varron. Menipeas satiren egilea, bere neurtitz-nahasteagatik ezagututako klase espeziala eta satiran prosa sartzeagatik.
  • Horazio. Bere sermoiekin edo satirarentzat genero on bat egin zituen elkarrizketengatik. Eta hainbat kritika sortarazi ziren beregan.
  • Pertsio. Estilo iluna eta Estoizismoaren bidetik.
  • Seneka. Haren testuak satirazko estiloarekin, filosofia moralarekin egindakoak, baina satirako egilea ere bada. La Apocoloquintosis (calabazificación) del divino Claudio.
  • Juvenal,  azido eta umore txarrarekin haren pentsamenduak islatzen zituen sozietateari kritikak egiten: tirania, probilegioak...
  • Petroniok, Emperadore Neronen aldian, satira menipea hartu zuen eta sozietatea gaur egunean eta iraganean kritikatzen zituen novelazko generoan.
  • Martzial, soilik epigramak idatzi zituen, luxu desorekatuan min egin zuen eta  Romako enperadoreen ambizioa eta hipokresia.

ErreferentziakAldatu

Kanpo estekakAldatu