Gramatika hizkuntzalaritzaren atal bat da, Hizkuntzaren arau eta printzipioak aztertzen dituena. Hitzen eta bestelako osagaien sintaktikoen antolamendua eta egitura aztertzen du. Beraz, batez ere, morfologiaz eta sintaxiaz arduratzen da. Hala ere, hizkuntzaren beste maila batzuk ere aztertzen ditu, hala nola morfosintaxia, semantika edo pragmatika.

El imposible vencido
Manuel Larramendiren El imposible vencido (1729), euskararen lehen gramatika.

Gramatika esaten zaio, bestalde, hizkuntza bat deskribatzen duen lanari. Beraz, hizkuntza bakoitzak bere gramatika propioa du. Izan ere gramatikaren ikasketa formala (hizkuntzaren arauak) oso hedatuta dago hezkuntza sistema osoan, txikitatik goiko mailetaraino.

Gramatika motakAldatu

Hauek dira gramatika mota nagusiak:

  • Gramatika preskriptiboa edo arauemailea: hizkuntza baten erabilera arauak zehazten ditu, hots, zer eta nola erabili behar den eta zer den baztertzekoa. Ohiko gramatikak arauemaileak izaten dira. Prestigioa duen aldaera edo aldaera estandarra izan ohi du oinarri eta autoritate-erakunde batek egin ohi du.
  • Gramatika deskriptiboa: hizkuntzaren erabilera erreala azaltzea du helburu eta ez du araurik ematen.
  • Gramatika tradizionala: mendebaldeko gizarteek antzinako Grezia eta Erromatik jasotako gramatikari buruzko ideia sorta. Gehienetan gramatika arauemaileek tradizionaleko termino eta kontzeptuak erabiltzen dituzte. Latinarekiko mendekotasun handia du gramatika honek.
  • Gramatika sortzailea: sintaxia aztertzeko teoria formal bat da, hizkuntza naturalen adierazpen zuzenak sortzeko balio duena. Gramatika unibertsala teoria honen parte da. Uste du hizkuntza natural guztiek oinarri komun zehatzak dituztela. Oinarri hauek, gainera, jaiotzetikoak dira, gure gizatasunaren parte dira. Haurrei bere ama hizkuntza ikasten laguntzen duen arau multzo bat dagoela defendatzen du. Gramatika unibertsala ikertzen dutenek hizkuntza ezberdinen orokortasun komunak bereizten dituzte, hatsarre unibertsilak, ondorengo formularekin: “X zuzena bada, orduan Y gertatuko da”. Ikasketa hau hainbat diziplina linguistikoetara garatu da, adibidez, fonologian eta psikolinguistikan. Ikuspegi honen gramatikari ezagunenak: Noam Chomsky, Edward Sapir eta Richard Montague dira.
  • Gramatika formala: hizkuntzalaritza konputazionalari dagozkio. Izan ere, programazio-hizkuntza bakoitzak bere gramatika arauak ditu.

Gramatika teoriaren historiaAldatu

Ezagutzen den gramatika lan zaharrena Astadhiaia da. Lan hau sanskritoari buruzkoa da eta Pāṇinik idatzi zuen K.a. 480 urtearen inguruan Indian.

Grezieraren lehen gramatika, berriz, Malosko Cratesek idatzi zuen K.a. II. mendean. Erdi Aroan, Elio Donatoren Ars Grammatica (IV. mendekoa) izan zen erreferente gramatika lanetan.

Lehen gramatika erromantzea Nebrixak idatzi zuen 1492 urtean.[1]

Euskal gramatiken historiaAldatu

Euskara aintzat hartu zuen lehen gramatika Voltoireren L’Interprect ou Traduction du françois, espagnol & basque da, 1620 urte ingurukoa.[2] Hurrengoa, 19938 urtean, Oihenart izan zen, bere Notitia utriusque Vasconiae historia-lanean euskararen gramatikari buruzko kapitiluak sartu baitzituen.[2]

Lehen gramatika osoa, 1729 urtekoa da, Manuel Larramendik idatzia: El imposible vencido. El arte de la Lengua Vascongada.[2] Liburu honek gramatikari hiru atal eskaintzen dizkio: lehenengoa, deklinabidea eta aditza; bigarrena, sintaxia; eta, hirugarrena, prosodia. Gainera, euskal poemagintzari eskainitako eranskin bat ere badu. Lan hau gramatika tradizionalari lotzen zaioen arren, zenbaitetan latinaren eredutik aldentzen da euskararen ezaugarri batzuk hobeto azaldu nahian.

ErreferentziakAldatu

  1. Fernando, Lázaro Carreter. (1974). Lengua española : historia, teoría y práctica. Ediciones Anaya ISBN 84-207-0726-0..
  2. a b c Gómez López, Ricardo. (2008). Euskal gramatikagintza zaharraren historia laburra: XVII-XVIII. mendeak. UPV/EHUren Argitalpen Zerbitzua & Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-9860-085-8. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu