Oiartzun

Gipuzkoako udalerria

Oiartzun Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Oiartzualdekoa. Mendiz inguratua dago, Aiako Harria irudi eta oinarri duela. Harana Oiartzun ibaiak zeharkatzen du, eta herria haren inguruan altxatuta dago, baina erdigune historikoa (Elizalde auzoa) ibaitik urruti dago. Oiartzunek 10.211 biztanle zituen 2016. urtean.

Oiartzun
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Oiartzun, Euskal Herria.JPG
Oiartzungo herrigunearen ikuspegi orokorra.

Oiartzungo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Oiartzualdea
Izen ofiziala Oiartzun
Alkatea Aiora Pérez de San Román Uría And. (en) Itzuli eta Jesús Leonet Elizegi
Posta kodea 20180
INE kodea 20063
Herritarra oiartzuar
Kokapena
Koordenatuak 43° 17′ 57″ N, 1° 51′ 28″ W / 43.299166666667°N,1.8577777777778°W / 43.299166666667; -1.8577777777778Koordenatuak: 43° 17′ 57″ N, 1° 51′ 28″ W / 43.299166666667°N,1.8577777777778°W / 43.299166666667; -1.8577777777778
Azalera 59,71 km2
Garaiera 4-838 metro
Distantzia 12 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 10.293 (2019)
Green Arrow Up.svg17 (2018)
alt_left 5.212 (%50.6)5.081 (%49.4) alt_right
Dentsitatea 171,01 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 6,25
Zahartze tasa[1] % 19,05
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 40,54
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 79,38 (2011)
Genero desoreka[1] % 8 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 8,28 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 70,12 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 40,6 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1200-1214. urtea
Webgunea http://www.oiartzun.eus

GeografiaAldatu

MugakideakAldatu

AuzoakAldatu

Oiartzun herria zortzi auzoz osaturik dago:

AzpiegiturakAldatu

Ongizatea

  • Petra Lekuona zentroa[3]
  • Udal beilatokia[4]

Kirola

  • Elorsoro kiroldegia[5]
  • Pilotalekuak: Madalensoro, Arragua, Martiena Etxadia, Karrikako pilotalekua eta probalekua, Pikabene, Ergoien, Gurutze, Mendibil, Iturriotz, Elizale eskola, Kontsejupea, Beheko plaza[5]
  • Igerilekuak: Elorsoro kiroldegia, udal igerileku irekia[5]
  • Ugaldetxoko futbol zelaiak[5]
  • Hilerriko probalekua[5]
  • Arraguako eta Arragua-Mendin kirol anitzeko pistak[5]
  • Skate parka[5]
  • Arditurriko bidegorria[5][6]
  • Arkaleko Ehiza eskola[5]
  • Rafael Pikabeako kirol anitzeko pista[5]

Kultura

  • Aretoak: Udaletxeko areto nagusia, Liburutegiko aretoa, Kiroldegiko bilera gela, udaletxeko bilera gela eta udaletxeko bilera gela zaharra[7]
  • Liburutegia[8]

Hezkuntza

  • Urmendi haur eskola[9]
  • Elizalde herri eskola eta institutua[10]
  • Haurtzaro ikastola[11]
  • Kz gunea[12]
  • Helduen hezkuntza[13]
  • Soinuenea Herri Musikaren Txokoa[14]
  • Ibargain Musika Eskola
  • Intxixu AEK euskaltegia[15]

Turismoa

  • Arritxulo aterpetxea[16]

HistoriaAldatu

Erromatarren garaian Arditurriko meategiak ireki zituzten, eta hainbat mendez ustiatu ziren.

1200. eta 1214. urteen bitartean Alfontso VIII.a Gaztelakoak herri titulua eman zion Oiartzuni, nahiz eta dokumentua ez den ezagutzen.[17]

 
Oiartzun 1940an

EkonomiaAldatu

Industria (metalurgia, zurgintza, kautxu-eraldaketa eta produktu mineralen industria), zerbitzuak (hipermerkatuak), abeltzaintza (esne eta haragi-behiak) eta nekazaritza dira jarduera nagusiak.

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %0,4. Bigarren sektorea BEGaren %27,6. Hirugarren sektorea %66. Eta eraikuntza %6,1.[18]

DemografiaAldatu

1960eko hamarkadan Oiartzunen hasi zen hazkunde demografikoak ez du etenik izan azken urteetan. 2019an 10.351 pertsona bizi ziren herrian, horietatik %19,9k 65 urte edo gehiago zituen eta atzerrian jaiotakoak %6,06 ziren.[18]

Oiartzungo biztanleria

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

 
Oiartzungo udaletxea.

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, gehiengo osoa lortu zuen Bildu koalizioko Aiora Perez de San Roman hautatu zuten alkate.

2015eko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bilduk berretsi egin zuen gehiengoa. Koalizioko Jexux Leonet hautatu zuten alkate.[19]

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 3.616 boto. EAJk 1.452 boto. PSE-EEk 234 boto. PPk 61 boto.[20] Jexux Leonet izendatu zuten alkate bigarrenez.[21]

Oiartzungo udalbatza

Alderdia

2015

2019

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu
9 / 13
3.169 (% 65,94)
12 / 17
3.616 (% 67,42)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 13
1.358 (% 28,26)
5 / 17
1.452 (% 27,07)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.eus webgunean

Alkateen zerrendaAldatu

Inaxio Irigoien Mitxelena 1979 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
Juan Iñarra Agirrezabala 1987 1999 Herri Batasuna
Xabier Iragorri Gamio 1999 2003 Euskal Herritarrok
Martin Beramendi Brit 2003 2007 Eusko Alkartasuna
Aitor Etxeberria Txurio 2007 2011 EAE
Aiora Perez de San Roman 2011 2015 Bildu
Jexux Leonet 2015 Jardunean Euskal Herria Bildu

EuskaraAldatu

Oiartzungo Rekalde ahizpen[22] testigantza, eskolan erdara ikasteko eta euskara zigortzeko metodoen ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[23][24] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Oiartzungo euskara[25] gipuzkera da; zehatzago esanda, sortaldeko gipuzkerakoa den Bidasoko euskara.[26][27] Hala ere, Oiartzunek izandako lotura administratibo historikoa dela eta, goi nafarreraren eragin nabarmenagoa du bertako euskarak, eta Bidasoko hizkeran kokatzen diren beste herriengandik bereizten du horrek. Bidasoko hizkera erdialdeko euskararen, nafar euskararen eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkeratzat har daitezke. Hala ere, azkenaldian erdialdeko euskararen ezaugarriak gaina hartzen ari dira eta gehiago zabaltzen ari dira.

2016an herritarren %76,25 euskalduna zen.[18]

KulturaAldatu

JaiakAldatu

Ondasun nabarmenakAldatu

 
San Esteban eliza eta dorrea, Oiartzungo herriko plazatik.

Eraikin erlijiosoak

 
Don Felizenea etxea

Eraikin zibilak eta defentsakoak

  • Udaletxea: 1678an eraikia.[35][36]
  • Iturriotz dorretxea: Iturriotz auzoari izena ematen diona. XVI. mendekoa.[37]
  • Ihurrita errota, Ugaldetxo auzunean dagoena.[38]
  • Beloaga gaztelua, Arkaleko harkaitzetan dauden Erdi Aroko gotorlekuaren aztarnak
  • Arpidenea etxea. XVII. mendekoa.[39]
  • Don Felizenea etxea. XVIII. mendekoa.[40]
  • Lizargarate etxea. XVII. mendea.[41]
  • Garaño baserria.[42]
  • Garbuno baserria[43]
  • Makutso baserria. XVI. mendekoa.[44]
 
Garaño baserria
 
Arpidenea etxea
 
Garbuño baserria

Historia aurrea eta antzinaroa

Museoak

  • Soinuenea, Herri Musikaren Txokoa: herri musikaren inguruko agiritegi eta ikerketa gunea. Musika tresnak erakusgai diren museo txiki bat ere badu.[46]
  • Luberri, Oiartzungo Ikasgune Geologikoa: Aiako Harriaren inguruan antolatu museo txikia.[47]
 
San Juan Bataiatzailearen basilika

Oiartzuar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. «Petra Lekuona» Matia Fundazioa 2015-09-22 . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  4. «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  5. a b c d e f g h i j «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  6. «Arditurriko bide berdea - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  7. «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  8. «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  9. «Ongi Etorri» Jolastuz, izan eta hazi. Lagunduz, izan eta hezi. . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  10. Elizalde herri eskola | Elizalde BHI. . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  11. «Haurtzaro Ikastola | haurtzaro@ikastola.eus - Tel. 943 491659 - Elorrondo, z/g - 20180 Oiartzun» www.haurtzaroikastola.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  12. «Zentroak - KZgunea» www.kzgunea.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  13. EPA Oarsoaldea HHI. . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  14. «Soinuenea» www.soinuenea.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  15. Oarsoaldekoaek. (2019-01-21). «Oarsoaldeko AEK: Oiartzungo Intxixu AEKn ere, gelak lepo!» Oarsoaldeko AEK . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  16. (Gaztelaniaz) «Arritxulo Aterpetxea» arritxulo . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  17. «OIARTZUN - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  18. a b c «Web Eustat. Oiartzunko datu estatistikoak» eu.eustat.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  19. (Gaztelaniaz) «Gehiengo osoarekin, Jexux Leonet izendatu dute alkate» El Diario Vasco 2015-06-14 . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  20. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  21. «Jexux Leonetek makila hartu du, "oiartzuar guztien alkate" izateko» Oarsoaldeko Hitza 2019-06-15 . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  22. «Rekalde ahizpak - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-27.
  23. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-27.
  24. «Erdara ikasteko, eraztuna - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-27.
  25. «Oiartzun - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  26. «Sortaldekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  27. «Bidasoakoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  28. «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  29. «Hasiera» www.oiartzungoihotik.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  30. a b c d e f «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  31. «Lartaungo Done Eztebe Eliza - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  32. «San Esteban Eliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  33. «On Manuel Lekuona Biblioteka –Erromesen Ospitalea/San Juan Bataiatzailearen Kapera - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  34. «San Juan Bautista Eritegi eta Basilika. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  35. «Oiartzungo Udaletxea - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  36. «Consistorial etxea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  37. «Iturriotz Dorrea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  38. «IURRITA ERROTA. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  39. «Arpidenea etxea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  40. «Don Felizenea etxea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  41. «Lizargarate etxea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  42. «Garaño baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  43. «Garbuno baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  44. «Makutso baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  45. «Arditurri, Meatze-aztarnategi Arkeologiko Erromatarra - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  46. «Soinuenea, Herri Musikaren Txokoa - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.
  47. «Luberri, Euskal Herriko Geologia Museoa - Oarsoaldea Turismo» www.oarsoaldeaturismoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-06-20.

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa