Ireki menu nagusia

Industrializazioa Euskal Herrian XIX. mendean abiatu zen, nahiz eta aurretik metalurgiari lotutako burdinola asko egon. Industrializazioa batez ere Bizkaia eta Gipuzkoan hasi zen, jada zituzten portuak, burdina eta azpiegiturak baliatuz, XVIII. mendearen bigarren erditik aurrera[1], bereziki Bigarren Karlistaldiaren ondoren. Bereziki Bizkaian, meatzaritzari eta portuari lotutako industriak aldaketa sakonak eragin zituen demografian eta politikan. Siderurgian oinarritutako industria izan zen Bizkaian gehien garatu zena, Gipuzkoan papergintza eta ehungintza izan ziren bitartean.

XX. mendean Araba, Nafarroa Garaia eta Lapurdi ere industrializatu ziren, baina Nafarroa Beherea eta Zuberoa apenas izan zen industrializaziorik. Industrializazio honen ondorioz, gaur egun ere bigarren sektoreak garrantzi handia du[2].

Langile-mugimenduaren sorrera, lehenengo mugimendu sozialista eta komunistekin[3] eta prozesu honi lotutako euskal nazionalismoaren hastapenak[4] hurrengo mende osoan eragingo zuen.

Eduki-taula

Aurrekariak eta testuinguruaAldatu

Antzinako Erregimenaren gainbeheraAldatu

Antzinako Erregimena nekazaritzan oinarritutako sistema-ekonomikoa izan zen[5]. XVII. mendeko krisiaren eraginez, politika ekonomikoa zeharo aldatu zen Europan[6]. Sistema horretan ogiaren beharra zegon, eta garia edo irina funtsezko elikagaiak ziren biztanleriaren gehiengoarentzat. Familia normal bati gastuaren %60 eta %75 artean joaten zitzaion elikaduran, eta diru sarreren herenaren eta erdiaren artean garia erosteko erabiltzen zen[7]. Bi eredu ekonomiko ezberdin zeuden lehian Antzinako Erregimenaren amaiera fase horretan. Alde batetik ekonomia morala deitutakoa zegoen[8]. Haren oinarria da morala eta ekonomia loturik daudela, eta ez dela bidezkoa soberakinak dituen ekoizle batek berauek kanpoan saltzea garestiago sal dezakeelako, haren inguruan norbaitek beharra badu[9].

Antzinako Erregimenean ekonomia-jarduera nagusia, biztanleria ia osoa hartzen zuena, nekazaritza zen. Gutxi batzuek, bereziki herri handietan, artisautza egiten zuten, hainbat produktu ekoiztuz. Hala ere, nekazariek euren arropak eta lanabesak ere egin ohi zituzten. Hirietan gremioak existitzen ziren, produkzioa kontrolatzen zutenak, ikasketa-prozesua eta produktuen kalitatea bermatuz prezioa ezartzen zutenak. Prezio horietatik kanpo edo kalitate horren azpitik produzitzea ez zuten, modu orokorrean, baimentzen.[5] Euskal Herrian foruek merkataritza ondo arautzen zuten, itsasoz haraindiko salerosketa erraztuz, eta muga barnealdean ezarriz.

XVIII. mendean aristokraziaren boterea gutxitzen joan zen, sortzen ari zen burgesia berri baten aurrean. Hauek liberalismo ekonomikoa defendatzen zuten, euren negozioak egiteko, eta ez zuten lurraren errenten gaineko interes ekonomiko handirik, aristokratek, kleroak eta monarkiak zuen bezala. Horregatik, merkatuak irekitzeko pausoak ematen joan ziren XVIII. mendean eta, bereziki, XIX. mendean zehar. Irekitasun honek merkataritza areagotu zuen, eta berarekin batera putting-out sistemako etxe-produkzioa. Laster, mekanizazioak, indar hidraulikoak, lurrun-makinak eta trenbideak aukera zabaldu zuten produkzio industriala egiteko.[5]

Euskal Herrian aldaketa hau graduala izan zen, baina XIX. mendean zehar nabarmena izan zen, bereziki karlistaldi bakoitzaren ondotik. Mugen aldaketak, fiskalitate aldaketa eta zerga-sistemaren aldaketak hasiera batean Bilbon zentralizatu zen industrializazioa piztu zuen Bigarren Karlistaldiaren ondotik, Foruen amaiera Hego Euskal Herrian eman eta gero.

Burdinolak eta meatzaritzaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Burdinola»
 
Burdinolen mapa XVII. mendetik XVIII. mendearen amaiera arte.

Euskal Herria, eta bereziki Bizkaia eta Gipuzkoa burdinola ugari zituen eremua zen. Burdin mea aberatseko guneak dira euskal mendiak[10], antzinatik ustiatu den minerala[11]. Eremu horretan garrantzi berezia zuten Trianoko mendiek[12]. 1826ko aduana zergak erraztu egin zuen Hego Euskal Herriko burdin produktuak Espainiako lurralde komunera ateratzea, Espainian atzerriko produktuei ezarritako zerga larriak nabarmen garestitzen baitzituen produktu horiek.[13]

Meatzeak lur komunaletan zeuden, eta edonork zuen aukera ustiatzeko, baina erregimen aldaketekin eta desamortizazioekin lur horiek jabetza pribatura igaro ziren[11]. Aldi berean, Bizkaiko Batzar Nagusien 1827ko Uztaileko Legeak, Meatzeei buruzkoak, mea-hornitzaile handien kontzentrazioa babesten zuen, eta ustiatzaile txikiak uxatzen, lehiakideen kopurua gutxituz.

Urte horretan, Probintzia Baskongadoetako hornitzaile nagusiak, lau handiak (Nicolás Maria Llano, Jose Txabarri, Jose Antonio Mier, Jose Antonio Ybarra), konpainia batean elkartu ziren: Ybarra, Mier y Compañía, monopolio bat de facto.[14] Gainera, lege horren ondorioz, meatzariak pasa ziren autonomo izatetik soldatapeko izatera[11].

Burdinolak ikatz eta mea garestiak bultzatuta zorpetzen hasi ziren hornitzaileekin. Lehen Karlistaldiaren amaierarako, burdinola askorenak egin zuen; beste burdinola batzuek, berriz, asko jaitsi zuten ustiapena. Burdinoletako jabeek burdinola eta ondasun higiezinak uzten zieten zorretan mea-hornitzaile hartzekodunei. Ybarra, Mier y Compañíak utzi egin zion diru sarrerak nagusiki burdinoletatik izateari, eta negozioa dibertsifikatzen hasi zen, erregai eta mea esportazioetako itzulerako bidaietan (Baionatik, adibidez) kanpoko produktuak (irina eta garia ere tartean) Hego Euskal Herrira eta, bereziki, Bilbora eramanez, eta horien salmentaz irabazi gehiago lortuz.[15]

Industria Iraultza Erresuma BatuanAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Industria Iraultza» eta «Bigarren Industria Iraultza»

Industria Iraultza XVIII. mendearen bukaeran eta XIX. mendearen hasieran Britainia Handian sortu[16] eta mundu osora zabaldu zen aldaketa teknologiko, sozioekonomiko eta kulturala izan zen[17]. Horren ondorioz, industrian eta makinerian oinarritutako ekonomiak eskulan tradizionalaren lekua hartu zuen. Oihalgintzan zein altzairua ekoizteko tekniketan hasita, kanalen nahiz errepideen (eta, geroago, burdinbideen) sorkuntzak eta hobekuntzak produktu berrien salerosketa erraza eta azkarra ahalbidetu zuten. Hasiera batean ikatzez hornitutako lurrun makinek zein oihal industriako mekanizazioak ekoizpen ahalmena handitu zuten. Metal hutsezko makineriak eta lanabesek beste industriak mekanizatzeko prozesua erraztu zuten XIX. mendeko lehen bi hamarkadetan.

Industrializazioa herrialdekaAldatu

   Euskal Herriko industrializazioko enpresak

BizkaiaAldatu

Bizkaiko burdinak garrantzi berezia izan zuen industrializazio prozesuan. Lehen aipatu diren burdinolek, eta Somorrostrotik ateratzen zen kalitate handiko metalak merkatu ona zuten Europako Atlantikoan. Gainera, Bilboko portua leku estrategikoa zen nazioarteko merkataritza hori egiteko: produkzio lekutik gertu, Gaztelako artilearen portu naturala zen, Europan asko kontsumitzen zen produktua[18]. Barkuek artile hori garraiatzen zuten, eta burdina pisua emateko erabiltzen zuten[19], bereziki Ingalaterrara[20], baina baita Amerikara ere[21]. Burdina zeramatzaten itsasontziek bueltako bidean beste produktu batzuk ekartzen zituzten, eta bide horretan garrantzia hartu zuen Bilbo-Cardiff bideak: Galesera burdina eramaten zen eta bueltan ikatza ekarri, Asturiasen produzitzen zena baino kalitate hobea zuena[22]. 1856an egoera guztiz aldatu zen: Henry Bessemerrek bere izena daraman prozesua patentatu zuen[23]. Bizkaiko burdinak askoz emaitza hobeak ematen zituen, fosforo gutxi zuelako; Erresuma Batura egindako esportazioak biderkatu ziren[24]. 1863tik aurrera burdinaren salmenta erraztu zen, fiskalitatea aldatzearen ondorio[25].

Meatzaritza: industrializazioaren oinarriaAldatu

 
Sefanitro eta Orconerako kargalekuak.

Egoera horretan, Bizkaiko meatzaritzak gorakada handia izan izateko aukera guztiak zituen. Ingalaterrak minerala eros zezan azpiegitura antolatu zen lehenengo: burdina meatzetatik itsasontzietara eraman behar zen, eta horretarako idien bidez gurdietan eramateko sistema hobetu behar zen. Meatzaritza enpresei, garraio enpresak eta mearen salerosketa enpresak gehitu zitzaizkien. Sistemaren antolaketan bost maila zeuden: meatzeen jabeak, burdina erauzten zuten enpresak, meatzetik portura minerala zeramaten enpresak, esportazio enpresak eta ontzigileak. Maila guzti horietan atzerriko eta Bizkaiko enpresen kapitala nahastu zen, baina denborarekin atzerritarren kapitala handituz joan zen[25].

1873an "The Orconera Iron Ore Cp. Limited" sortu zen Londresen[26] eta 1876an "Cie Franco-Belge des Mines de Somorrostro", biak Ybarra familiaren eta nazioarteko kapitalarekin. Orconeraren kasuan Dowlais eta Consett britainiarrak eta Krupp alemaniarra zeuden akzionisten artean, %25 Ybarra familiarena zen bitartean[26]. 1886an "The Luchana Mining Co" eta "The Parcocha Iron Ore and Railway Co. Ltd." sortu ziren, biak kapital ingelesarekin. Enpresa horietako bakoitzak bere trenbide eta kargalekuak eraiki zituen, baita aire bidezko tranbiak ere[27]. Lehen trenbideak 1865tik aurrera eraiki ziren: Foru Aldundiaren esku zegoen Trianoko trenbidea izan zen lehenbizikoa[25][28]. Horrela deskribatzen du egoera González Portillak:

« Azken buruan, atzerriko kapitalak eta teknikariak etortzean, behar zen meatze-azpiegitura hasi zen berehala prestatzen (trenbidea, airetiko tranbiak, amaigabeko kateak, plano okertuak, ontziralekuak...), horrela minerala neurri handitan atera eta esportatzea posible bihurtuz. 1876-1882 artean 41 milioi pezeta baino gehiago inbertitu ziren garraio-gastu hauetan, inbertsio horien atal handiena, noski, trenbideek eramanez, %88rekin. »

—Manuel González Portilla (1995)[29].


Aldundiaren trenbideaz gain, beste batzuk hasi ziren proiektatzen eta sortzen: Galdamesera zihoan 20 kilometroko "Bilbao River & Cantabrian Railway Co. Ltd." izan zen garrantzitsuena, Bigarren karlistaldiarekin batera amaitu zena. Tren hori zen bakarra Galdamesko minerala har zezakeena, eta Sestaoraino eramaten zuen, garaian hondartza deitzen zen guneraino.[30] Pablo Alzolak "The Orconera Iron Ore Cp. Limited" enpresarentzat beste trenbide bat diseinatu zuen, eta Errekatxora zihoana 1872an amaitu zen[25]. Parte hartu zuten enpresa gehienek bazekiten trenbidearen eraikuntza zela atalik garestiena, eta horregatik holding moduan elkartu ziren, arriskuak eta irabaziak partekatuz.[31]

Mineralaren ustiaketa 73 jabe ezberdinek egiten zuten XIX. mendearen amaieran, baina gehiengoa familia gutxi batzuek egiten zuten: mineralaren erdia Ybarra, Martínez Rivas eta Chávarri familiena zen[25]. Hala ere, gauza bat da jabetza, eta bestea ustiaketa egiten zuen enpresa zein zen. Enpresarik garrantzitsuena lehen aipatutako "Orconera Iron Ore Co. Ltd." zen, eta ondoren "Franco-Belge des mines de Somorrostro". Ondoren zetozen "Martínez Rivas", "Chávarri Hermanos", "José Mc Lennan", "Compañía Explotadora Somorrostro", "Echevarrieta y Larrínaga", "Darío P. Arana, "Otto Kreizner" eta "Pedro P. Gandarias"[25]. Eta behin portuetara iritsita enpresa gutxi batzuek ere garraiatzen zuten metal hori. Mineralaren hiru laurdena hamahiru enpresek garraiatzen zuten: Orconera, Martínez Rivas, Otto Kreizner, "Seebold, "Griffiths Tate", "Macleod", "V. Jacquemin", "Dyers Martin", "J.B. Rochelt", "Larrucea y López eta "Mac Lennan" etxeek[25].

Negozio honetan zeuden familiak gutxi ziren, hala ere, eta izen batzuk han hemenka errepikatzen dira. Meatzaritza antolatzeko hiru elkarte sortu ziren Bizkaian: "Círculo Minero de Bilbao, "Asociación de Patronos Mineros de Vizcaya" eta "Cámara Oficial Minera de Vizcaya". Entitate ezberdinak baziren ere, hiruek zituzten patroi berberak[27].

Siderurgia eta metalurgiaAldatu

Bizkaiko lehen enpresa siderurgikoa "Santa Ana de Bolueta" izan zen, 1841ean Begoñako Bolueta auzoan ireki zena, aduanak kostaldera eraman ziren urte berean[32]. Burdin lingoteen bigarren fusioa egiten hasi zen 1843tik aurrera, Ingalaterratik ekarritako mearekin, Asturiastik ekartzen zen ikatz begetala erabiliz berotzeko, Ibaizabalen egindako presaren indar hidraulikoarekin[32]. Prozesua garestia zela eta, lehen fusioa egiten hasi ziren ere 1848an eraikitako labe garaiarekin. 1860an lehen 200 langile zituen, hiru labe garai eta langileentzat eraikitako lehenengo etxea[33]. Bertan eraiki zen, adibidez, 1847ko Areatzako zubia[34].

Lehen aipatu bezala, Bilbo-Cardiff garraioak burdina eramaten zuen eta kalitate handiko ikatza ekarri. Hori baliatuz, Barakaldo eta Sestao inguruan industria berria sortzeko aukera zegoen. 1880ko hamarkadarako "Nuestra Señora del Carmen" eta "Siderurgia San Francisco" enpresak zeuden ibaian behera[oh 1]. 1880ean "San Francisco de Mudela" enpresa sortu zen Desertu auzoan[35]. 1882an "La Vizcaya" (Sociedad Anónima de Metalurgia y Construcciones Vizcaya) sortu zuten hainbat inbertsorek, baita La Basconia ere Basaurin[36][37]. Honen ondoan eraiki zuten Sociedad Anónima Iberia 1890ean[27]. Industria guzti honek ez zuen ikatz nahikorik, eta horretarako 1894an La Robla trenbidea sortu zen, León eta Palentziako probintziatik ikatz merkeagoa ekartzeko[38][39]. 1895 iritsi zenean 14 siderurgia fabrika garrantzitsu ziren Bizkaian, eta laster hasi zen elkartze prozesu bat, Bizkaiko Labe Garaiak sortzeko bidean.

Lehen pausoa "Nuestra Señora del Carmen" modernizatzea izan zen, eta izena aldatzea: 1882tik aurrera "Altos Hornos de Bilbao" izatera pasa zen, Bessemer eta Martin-Siemens prozesuak aurrera eraman zitzakeen enpresa zen[35]. Enpresa hau Ybarra familiarena zen, kanpoko kapital askorekin. Pedro Pascual Gandariasen "La Vizcaya" enpresak 1888tik aurrera produktu elaboratua egiteari ekin zion, Cockerill enpresaren teknologia sartuz, Robert konbertidoreekin eta Siemens labeekin[35]. Francisco Goitia Ostolaza enpresari gipuzkoarrak latorri enpresa bat sortu zuen Beasainen, baina ikusita siderurgiaren negozioak gorakada zuela Ezkerraldean, Goitia y Compañía enpresa sortu zuen Sestaon, 1890tik aurrera "Compañía Anónima La Iberia" izena hartu zuena. Enpresa honek "La Vizcaya"ri erosten zion materiala, eta bere soberakinak berriro berari saltzen zizkion[40]. 1892tik aurrera enpresa hauek elkartzeko saiakera egin zen. José Villalonga Gipuló eta Luis Zubiria Ybarrak Victor Txabarri eta Pedro Pascual Gandariasekin negoziazioa ireki zuten ahalik eta 1901ean fusionatzea erabaki zuten arte. La Iberiak enpresa horiekin batzea eskatu zuen. 1902ko apirilaren 29an sortu zen, ofizialki, Bizkaiko Labe Garaiak. Ybarra-Zubiria-Vilallongak, Txabarrik eta Gandarias-Durañona familiek zituzten akzio gehienak. Enpresa berria Euskal Herriko handiena izan zen, 200 bulegoko langile, 14 ingeniari, 65 kontramaestre, 5.420 langile eta 230 meatzarirekin[41].

1918an Babcock & Wilcox enpresak Galindon fabrika bat ireki zuen, Sestao eta Trapagaran artean[42]. Enpresa honek Bizkaiko Labe Garaiei materiala erosten zion zuzenean, eta horrekin kalderak, elektrizitaterako tresnak, eraikuntza metalikoko produktuak eta lokomotoreak egiten zituzten[43]. Laster hasi ziren ere metalezko tutuak egiten[37]. 1929an, Trapagan, Babcock & Wilcoxen lehiakide izan zen General Eléctrica Española sortu zen, General Electric eta Alstomen patenteak garatzen zituen enpresa[44].

OntziolakAldatu

 
Bilboko Areatza 1880 inguruan. Barkuak bertaraino iristen ziren garai hartan.
 
Euskalduna ontziola, 1983an.

Bilbok ontziolei lotutako negozio asko izan ditu historian zehar. Hasiera batean barkuak Areatzan bertan konpontzen ziren; Estufa zeharkaleak horri zor dio izena, bikea berotzeko lekua baitzegoen[45]. Bilbo osoan zehar, eta Abraraino, ontziola ugari zeuden, baina aro aurreindustrialean famatuena "Real Astillero de Zorroza" izan zen, baina honek ateak itxi zituen industrializazioa hasi baino lehen[46]. XIX. mendearen hasieran ontziolak hedatzen joan ziren itsasadarrean zehar, La Salve, La Vega, Deustuko Unzueta, Aranatarrena Erripan edo Kortabitarte familiarena Uribitarten. 1841etik 1874ra bitarte 1.000 itsasontzi handi egni ziren bertan, baina denak egur eta belazkoak[47]. Baporeak egiten hasteko asmoz, 1868an "Sociedad Empresa Diques Secos" sortu zen.

Burdinaren negozioak eragindako pizkundeak itsasontzi gehiago izatea eskatzen zuen. 1891ean "Astilleros del Nervión" sortu zen Sestaon, armadarako barkuak egiteko asmoarekin. Negozioa ez zen ondo atera eta Armadak hartu zuen, 1900era arte, ontziolaren ardura[47]. 1908an, Espainiako gobernuak "Sociedad Española de Construcción Naval" delako elkartea sortu zuen, Espainiar armadarentzako gerraontziak eraikitzeko asmoarekin[48]. 1915ean ontziolak bestelako ontzien eraikuntzari ekin zion, Lehen Mundu Gerrak eragin zuen egoeraz baliatuta. Urte berean, Sestaoko ontziola berria eraiki zen, gaur egun La Naval ontziola gisa ezagutzen duguna. 1920an Alfontso XIII.a erregeak, ontziola berriak egindako lehen ontzia inauguratu zuen, erregearen izena zeraman Alfonso XIII 1.809 bidaiarientzako transatlantikoa (gero Errepublika garaiean Habana bezala berrizendatuko zena. 1924ean La Naval ontziolak Nerbioiko Ontziola erosi zion Bizkaiko Labe Garaiei, ontziolaren alokairua urte pare batez ordaintzen ibili eta gero. Euskal Herriko ontziolarik handiena izan zen geroztik[48].

1900ean "Diques Secos" enpresak Olabeagan zuen lekua probestuz, "Compañía Euskalduna de Construcción y Reparación de Buques" sortu zuten Eduardo Aznar Tutorrek eta Ramon de la Sotak. 1902an hasi zen jarduera eta 1904an lehen itsasontzia atera zen bertatik, Memroden izenekoa. Batez ere "Sota y Aznar" itsas-merkataritza enpresaren eskariak asetzen zituzten[49]. Lehen Mundu Gerrarekin batera negozioa asko handitu zen, eta bereziki de la Sotak dirutza handia egin zuen[50].

PapergintzaAldatu

Gipuzkoan bezala, XVIII. mendean zehar itxitako burdinola batzuk papergintza tailer bilakatu ziren.Irekitzen lehenengoa Berrizkoa izan zen, 1779an[51]; ondoren etorri ziren Zallakoa (1782), Etxebarrikoa (1830) eta Basaurikoa (1848)[52]. 1892an Arrigorriaga eta Zallan bi enpresa sortu ziren: "Sociedad Papelera Vizcaína" eta "Papelera del Cadagua"[53]. 1900ean enpresa askoren batasun prozesua eman zen, 1901ean "Papelera Española" sortuz; enpresa horren baitan zeuden aipatutako bi papergintza enpresa hauek[51].

EhungintzaAldatu

 
Boinas La Encartadaren fabrika museo bat da orain.

Ehungintzak ez zuen izan Gipuzkoan izandako garrantzia, baina izan ziren enpresa garrantzitsu batzuk ere. 1892an Boinas La Encartada ireki zen Balmasedan. Bere produktu nagusia txapelak izan ziren, baina artilezko beste produktu batzuk ere egin zituzten[54]. Marcos Arena Bermejillo indianoa sortu zuen, Ameriketak egin eta gero. Santos López de Letona eta Domingo Otaola bilbotarrek, Martín Mendia eta Bautista Hernandez balmasedarren kapitalarekin batera ireki zen. Bere unerik gorenean 130 langile zituen fabrika honek[55], eta artilearen prozesu osoa egiten zuen.

Santos López de Letonak beste enpresa bat ireki zuen Galdakaon: "La Josefina"[56], gaur egungo Bridgestone[57] dena Enpresa honen eta López de Letonan Indautxun zuen etxearen artean instalatu zen Euskal Herriko lehenengo telefono linea pribatua[56]. .

Beste industria batzukAldatu

GipuzkoaAldatu

Bigarren Karlistaldiaren bukaerarekin bat, fiskalitatea aldatu zen Gipuzkoan. Dirua zutenek egoera probestu zuten sozietate anonimoak eta industrialak sortzeko[58]. 1886 eta 1890 artean 102 sozietate merkantil osatu ziren Gipuzkoan, baina 1914 baino lehen 986 ziren jada.[59] Elkarte horiek guztiak sortuta, XIX. mende bukaeran, Gipuzkoako industria prozesua etengabea izan zen. Gipuzkoako industrializazioak, trinkoa eta sendoa izanik ere, ez zituen enplegatu asko, halere. 1915ean, hiru enpresak bakarrik ("Construcciones Metálicas", "Unión Cerrajera" eta "La Papelera Española" Tolosan) zituzten bostehun langileetatik gora[58]. Gainera, Bizkaian ez bezala, hiriburua ez zen bereziki industrializatu, eta bere ekonomia turismoan oinarritu zuen.

PapergintzaAldatu

Aurrekari industrial batzuk izan ziren Bigarren Karlistaldia baino lehenago. Papergintzak, askotan, lehenagoko burdinolen azpiegiturak erabiltzen zituen, bereziki hidraulikari dagokionez.[51] Lehenago ere ireki ziren beste paper-enpresa batzuk, baina gehienek eskuz egiten zuten lan. XIX. mendearen hasieran ireki ziren Alegría de Oria eta Nemesio Uranga paper-enpresak Tolosan, edo burdinolaren azpiegitura-hidraulikoa erabiltzen zuena Legazpin[52]. 1841ean aduanak kostaldera eraman ziren, eta horrek merkatu eta inbertsore berriei ateak ireki zizkion. 1842an "La Esperanza" fabrika ireki zen, paper jarraitua egiten zuen lehenengo lantegietako bat, Brunet, Guardamino eta Tantonat enpresarien diruarekin[51]. Hortik aurrera papergintza enpresa berriak ireki ziren, bereziki Oria ibaiaren arroan. Alegia eta Tolosaz gain, Iruran "Echezarreta, Larion y Aristi" (1844) enpresa ireki zen. Donostian Rousson eta Mayorrek paper-margotu enpresa ireki zuten 1846an.

Hala ere, enpresa hauek ez ziren oso eraginkorrak, izan ere burdinolen mailu-sistema erabiltzen zuten, Europan pila holandarra erabiltzen zen bitartean. Azken honek 8-10 ordutan egiten zuen lanak 24-30 ordu artean behar zituen mailu bidezko sisteman[52].

1860ko hamarkadan euskal lurraldeetako papergintza indartsua zen, estatuko hirugarrena[51]. Bigarren Karlistaldiaren ondotik trapuen ordez zura erabiltzen hasi ziren papera egiteko. Egur-orea Europatik inportatzen zen, eta beraz Kantauritik gertu eta trenbidetik gertu zeuden enpresek onura jasan zuten, tartean Tolosakoak[51]. 1909an, Papelera Española sortu zen zenbait fabrika batuz; horien artean Errenteriako Papelera Vasco-Belga, eta La Guipuzcoana eta Laurak-Bat, biak Tolosakoak,[60] baina baita ere Gipuzkoatik kanpoko enpresa asko[61]. 1919an, paper kluster bat osatu zen zenbait enpresa gipuzkoarren artean (bederatzi hamabostetik, Hernanin, Villabonan, Tolosan eta Iruran fabrikak zituztenak), eta pisu nabarmena irabazi zuten merkatuan[60]. 1927tik aurrera papergintza enpresen kontzentrazioa areagotu zen, etekin gutxien ematen zutenak itxi ziren eta berria ireki zen Errenterian, Papelera del Oarso (1931)[51]. Errenteriak Manchester txikia izengoitia zuen, bere industria zela eta[62].

EhungintzaAldatu

Ehungintzako fabrikek ere garrantzi berezia izan zuten. 1840tik, Kataluniaren mailara iritsi gabe ere, enpresa garrantzitsuak ezarri ziren bertan, hala nola "La Guipuzcoana" Andoainen eta "San Antonio" Bergaran.

1770 "Fábrica de Lienzos de Manuel Iturralde" sortu zen Donostian, mihiseak egiten zituen lehena. 1840tik aurrera katalan enpresarien dirua sartu zen, eta kotoia lantzen hasi zen. 1830ko hamarkadan 1.100 langile zeuden jada sektore honetan Gipuzkoan, gehienak Bergaran[63]. Ondoren sortu ziren enpresarik garrantzitsuenak "Subijana y Compañía" (Villabona, 1866), "La Algodonera Guipuzcoana" (Andoain, 1900), "Brunet" (Lasarte-Oria[64], 1846) eta "Algodonera San Antonio" (Bergara, 1850)[63]. Azken hau oihalgintzako enpresa oso garrantzitsua izan zen. 1860an 500 langile zituen: 109 harigintzan, 189 oihalgintzan, eta 203 zuriketa, tindaketa eta estanpazioan. Txinakoko Nanjing hirian asmatutako prozesu baten bidez gaur egun mahoi izenarekin ezagutzen dugun oihala egiten hasi ziren, kolore urdinean. Hain famatu egin zen, ezen koloreari berari "Bergarako Urdina" (gaztelaniaz: Azul Vergara) deitzen zitzaion. Eskaria hain zen handia Espainiako Gerra Zibila pasa eta gero estatu osoan ekoizten zen lanerako mahoizko arroparen %90 Bergaran egiten zela[65].

Lihoaren industria ere sortu zen garai berdinean. 1845ean "Sociedad de Tejidos de Lino" sortu zen Errenterian, 45 gizonezko eta 221 emakume zituen enpresa, eta beranduago "La Fabril Lanera" ere ireki zen[63].

 
Emakumeak Boinas Elosegui enpresan lanean, 1903an.

Txapelen fabrikazioak ere garrantzi handia izan zuen, artiletik abiatuta, bereziki Azkoitian (Hijos de Hurtado Mendoza) eta Tolosan. Antonio Elosegi Lizargaratek 1859an Boinas Elosegui sortu zuen. Enpresa horretan emakumeek lan egiten zuten, batez ere, hasieran eskuz egunero pare bat txapela egiten, eta 1878tik aurrera makina zirkularrak instalatu ziren, egunero 15 eta 20 txapela egitea baimentzen zuena. 1883an makina-zuzen bat jarri zuten, eta egunero 200 txapela egin zitzaketen[63].

Espartinen industriak ere izan zuen ordezkaritza Gipuzkoan. Jutearekin egiten ziren espartin horiek[66]. Bere zentroa Azkoitian izan zen, lau fabrikekin. 1910ean 600 langile zeuden, baina 1930ean 1.200 ziren esparru horretan lanean herrian. "Esteban Alberdi" (1890), "Epelde, Larrañaga y Compañía" (1894) eta "Sucesores de J. F. Arteche" (1845) ziren garrantzitsuenak[63]. Errenterian "Manufacturas de Yute" enpresa zegoen[66]. Azkoitiako enpresek euren jute propioa iruten zuten, 1.000 langilek egunero 30.000 kilo sortzen zituzten, Euskal Herriko enpresarik garrantzitsuena. Enpresa hauei lotuta berriak ireki ziren Azpeitian 1921ean eta Zumarragan[63].

MetalurgiaAldatu

Bizkaiko garapena lortu gabe ere, siderurgiako lantegiak ezarri ziren: San Martin burdin fabrika Beasainen, esate baterako. Gipuzkoak ez zuen erraztasunik burdina eta ikatza lortzeko[67], eta horregatik jarduera nagusia sektore horretan Bizkaitik iristen ziren lingoteen eraldaketa zen, fundizioen jabeak ziren beste enpresa batzuen lehengai gisa: "Bergarako Labe Garaiak" Unión Cerrajerarenak ziren, eta Eibarko "Aurrera" sortu zen, Eibarko armagintza hornitzeko[60]. Elgoibarren San Pedro enpresak bi labe garai zituen, eta Beasaingo "Fundición y Hierro Batido" enpresak metodo modernoak ezarri zituen 1861ean.[67] Legazpin Patrizio Etxeberriak "Segura, Echeverría y Cía" enpresa sortu zuen, eskuko erremintak egiteko. Laster hartu zuen fama bere izen komertziala zen Bellotak[68].

Lehen Mundu Gerran metalurgiaren eskaria asko igo zen, eta Gipuzkoan metalaren eraldaketa industria sortu zen: giltzak, motorrak, kontserbak, nekazaritzarako-makinaria...[67]

ArmagintzaAldatu

Deba ibar osoan zehar armagintzak garapen handia izan zuen[69]. Eibarko armagintzako azpisektoreak 1915ean 69 arma fabrikatzaile zituen; bi eta hogeita hamar langile artean zituen lantegi bakoitzean. Enpresari bakar batzuek lortu zuten, Bilboko kapitalari esker, tamaina handiagoko enpresak sortzea, hala nola "Orbea Hermanos", "Gárate, Anítua y Cía" edo "Víctor Sarasqueta", besteak beste[70]. 1887an 130.000 arma ekoiztu ziren Eibarren, baina 1908an 484.000 ziren[69].

OntzigintzaAldatu

Ontzigintza garrantzitsua izan bada ee, ez zen modernizatu ahalik eta Bigarren Karlistaldia pasa arte. Egurrez egindako itsasontzien aurrean, burdinaren garraio azkarrak metalezko ontziak eskatzen zituen. Lasarteko Fossey enpresak bere lehen itsasontzirako motorea 1886an egin zuen. Hala ere, ez zen aposturik egin barku hauen alde XX. mendean sartu arte. Gipuzkoan arrantzaleentzako bapore txikiak egiten zituzten Pasaiako Astilleros Andonaeguik, Zumaiako Astilleros Urolak, Orioko Miguel Antonio Mutiozabalek eta Hondarribiako Senén Aseguinolazak[71]. Lehen Mundu Gerran, konpetentzia eza baliatuz, berrikuntza ugari egon ziren sektorean. "Francisco de Querejeta e Hijos Zumaian (1915)[72] edo "Astilleros de Pasajes de San Juan" Pasaian (1916) izan ziren horren adibide[71].

Beste industria batzukAldatu

 
Tabakalerako langileak, Donostian, 1889an.

Lehen Mundu Gerraren hasierarekin batera Guillermo Niessen enpresari alemanak Frantzia utzi eta Errenterian "Fábrica Electrotécnica Guillermo Niessen" elektronika enpresa sortu zuen. 1920tik aurrera bakelita izeneko plastiko sintetikoaren esklusiba lortu zuen, puntako enpresa batean bilakatuz[73]. Eibarren 1920ko hamarkadatik aurrera bizikletak eta piezak egiten hasi ziren, bertan armagintzako piezekin zegoen eskarmentua baliatuz[74]. Arrasaten Monterrongo kontearen zen Olazarra burdinola erosi zioten Resustak eta Bergarajauregik 1869an, sarraila-lantegi bat jarriz. 1980ean Aretxabaletako Hijos de Echevarría y Cía erosi zuten eta 1901ean lehen aipatutako labe-garaia ireki zuten Bergaran. Urte horretan bertan La Cerrajera Guipuzcoana enpresa sortu zuten eta 1906ean lantegi guztiak Unión Cerrajera enpresan batu zituzten[75]. Errenterian ere gaileta enpresa garrantzitsua zegoen, 1886an ireki zen "La Ibérica de Galletas Olivet"[76] (edo Gran Manufactura Española de Bizcochos de Lujo y Galletas)[77]. Añorgan Rezola zementu lantegia eraiki zen 1901ean[78], aurretik zegoen harria txikitzeko errota baten ordez[79].

ArabaAldatu

 
Naipes Heraclio Fournier enpresaren hegoaldeko horma.

Arabak ez zuen industrializazio nabarmenik izan XX. mendearen erdialdera arte. Industria gehiena Gasteizen zentratu zen, foku batzuekin Agurainn eta bereziki Aiaraldean[80]. Erregimen Zaharrean aduanak Araban zeuden, eta horrek ekonomiari mesede handia egiten zion; muga-zerga horiek itsasora eraman eta gero Arabako egoerak okerrera egin zuen[81]. 1868an Gasteizen Naipes Heraclio Fournier karta-enpresa sortu zen. 1900ean 10,5 milioi pezeta inbertitu ziren Araban enpresatan. Horrela sortu ziren, besteak beste, Azucarera Alavesa, iutezko ehunen eta zakuen lantegia, larru onduen fabrika edo uhaltegiak[81]. 1907tik aurrera enpresa nagusiak sortzen hasi ziren: Porvenir Industrial, Metalúrgica de Alava, Industrial Alavesa, Maquinista, Sierras Alavesas, Sociedad Darracq, Carmelo, Banco de Vitoria, Ancora de Abechuco, Panificadora Vitoriana, Sociedad Cooperativa de Electricidad, Asfaltos de Maeztu-Leorza, edo Balneario de Zuazo. Enpresa gehienek, hala ere, porrot egin zuten, kapital berriak lortzeko ezintasunagatik zein langile aditurik ez egoteagatik[81]. 1920an Gasteizen 3.440 langile ari ziren industrian, gehienak ehungintzan (855; 584 emakume), zurgintzan eta altzarigintzan (854), metalurgian (819), eta ondoren, eraikuntzan (438) eta janari industrian (352)[81]. 1930eko hamarkadaren ondotik enpresa handienetako bat Ajuria lantegia zen, Araian. Enpresa honek eraiki zuen 1906an altzairua egiteko lehen labe elektrikoa Espainia osoan. 1929an burdina gozoa ekoizten zuen enpresa bakarra zen, eta 1933tik aurrera ikatz-lingotea egiten zuen bakarra[82]. Espainiako Bigarren Errepublikan hainbat enpresa sortu ziren Aiaraldean, tartean Mariano Corral, burdinbideetarako material ekoizlea eta Vidrieras Llodio.

NafarroaAldatu

Nafarroan nekazaritza izan zen nagusi XX. mendearen hasieran, 1931ean lurraldearen %34 hartzen zuen, eta langile-industrialak %20 baino gutxiago ziren[81]. XVIII. mendean industriatzat har daitekeen gauza gutxi zegoen herrialdean. Burdinola batzuk oraindik sakabanatuta, Lehen Karlistaldiaren ostean eraberritu eta indartu zirenak eta nekazaritzari eta abeltzaintzari lotutako enpresa ugari: oliogintza, alkohola, larrugintza edo oihalak baziren[83]. 1896 eta 1903artean filoxerak mahasti gehienak suntsitu zituen; Etxauriko fokotik abiatuta Nafarroan zehar hedatu zen[84]. Nekazari askok ogibidea aldatu behar izan zuten, industriarako esku gehiago sortuz[83].

Lehenengo industria Ebro ibarrean garatu zen, nekazaritzari lotua ere[81]. Kubako Independentzia Gerraren ostean azukrea metropolian egiten hasi behar izan zuten, eta Nafarroan ere ekoizten hasi zen[83]. Honela sortu ziren azukreari lotutako Azucarera de Marcilla 1903an, Raperie eta Azucarera del Ebro 1910eko hamarkadan edo Agrícola Industrial Navarra Tuteran, alkohola eta erregaliza egiten zituenak; Compañia Navarra de Abonos Químicos (Iruñea, 1908) edo Sociedad Navarra Industria (Lodosa, 1916) ongarri enpresak ziren[81]. Altsasun eta Beran metalurgia garatu zen, lehenengoan trenbidearen eraginez: Fundiciones de Vera eta Fundiciones de Alsasua enpresek garapen handia izan zuten; Altsasun bainuontziak egiten zituen fundizioa zegoen, zerbait berritzailea[85]. Zurari lotutako industria ere garatu zen: Iratiko zerrategia, Agoitzetik hurbil, Hijos de Victoriano Echavarri, Olaztin, trenbideetako trabesak egiten adituak[81]. Larrugintzan eta zapatagintzan ere ireki ziren enpresak, azienda ugaria baitzen. Eraikuntzari lotua Cementos Portland ireki zen Olaztin 1905ean; papergintzari lotua Onena Atarrabian eta Sociedad Papelera Española eta Artística Navarra Iruñean. 1930eko hamarkadaren ondotik Compañía de Sales Potásicas de Navarra (1930), Múgica, Arellano y Cia. metalurgia lantegia Iruñean (1935), eta Cerrajera San Antonio ireki ziren Lakuntzan (1935). Bankari dagokionez aipagarriak izan ziren: Crédito Navarro (1863), Vasconia (1901), Caja de Ahorros de Navarra (1923), Caja Municipal de Pamplona (1872) eta Federación Católico-Social Navarra (1910).[81]

1950ean egoera oraindik ez zen gehiegi aldatu: biztanleen %6,8 bakarrik zegoen industrian enplegatua. Iruñean gutxinaka enpresa berriak sortu baziren ere, nekazal-giroa zen nagusi. 1964an Nafarroako Diputazioak industria-sustapen planaegin zuen, kanpoko inbertsioa erakarriz. Lehendik zegoen industriari kotxegintza eta metalen lanketak hartu zuen pisua. Gaai honetako enpresak dira Imenasa, Perfrisa, Torfinasa, Authi edo Super Ser. Irurtzunen Inasa enpresak aluminioaren transformazioa egiten zuen, Piher eta Sanyok elektronika enpresak ireki zituzten Tuteran, eta Lesakan Laminaciones de Lesaca enpresa ireki zen. Papergintzak ere gorakada izan zuen, Zangoza, Cordovilla, Atarrabia, Leitza, Allon eta Lizarran[81].

Ipar Euskal HerriaAldatu

Ipar Euskal Herrian industrializazioa txikia izan zen, eta bakarrik Lapurdiko kostaldean[86]. Lehen enpresak XIX. mendearen amaieran ezarri ziren, Baionatik gertu, baina ez zen egon benetako industrializaziorik XX. mendea sartu arte. Lehen industria horiek burdinbideen eraikuntzari lotuta sortu ziren, Bizkaitik zetorren metala lortzea erraza baitzen Baionan. 1882an Bokalen "Forges de l'Adour" sortu zen[87].

Zuberoan, zehazki Maulen, espartinen industria izan zen handiena. 1868tik aurrera Argentina zegoen euskal diaspora Euskal Herrian erabiltzen zituzten espartinen zolak eskatzen hasi ziren; Maulen espartinak egiten zituztenek Baionatik porturatuz itsasoz-haraindiko negozio honi ekin zioten. Jutea Dunkerquen erosten zuten, batzuetan jada trentzatutakoa. 1882an Oloroe-Donamarian jutea lantzeko fabrika jarri zen, metodo tradizionala gutxika alboratuz, ahalik eta 1896an makina bidez trentzatutakoa nagusi izan arte. 1883an Mauleko tailer batzuk mekanizatu ziren, eta 1903 inguruan indar hidraulikoaz baliatzen hasi ziren. 1915ean Mauleko espartinen industriak 1.350 langile zituen, horietatik erdia Nafarroa Beheretik etorriak[63].

FinantziazioaAldatu

Lehen aipatu den bezala, industrializazio honen atzean nazioarteko inbertsio handia egon zen, baina izan ziren ere bertako finantziariak, euren banku sistema sortzeko aukera izan zutenak, irabaziak biderkatuz. 1856ko urtarrilean, Igorpen Bankuen Legea onartu zen Espainian, eta bankuak sortzeko bide berriak ireki. Hori ikusita, Credit Mobilier Bilbon banku bat sortzeko asmotan zebilen, Juan Ibarra enpresaburua alde zuela. Aldiz, frantsesen kontrako giroa zebilen hirian, eta bertako hainbat handikik akziodunen bilera bat egin zuten urte horretako apirilean, zortzi milioi euroko kapital ekarpena eginez. Aldi berean, Mirandatik Bilborainoko burdinbide tartea onartu zen Madrilen, frantses enpresaburuei bizkarra emanez.[11] 1857ko maiatzaren 8an, Espainiako Ministro Kontseiluak onartu egin zuen titularitate horretako bankuaren sorrera, Epaltza aberatsa buru zuela. Banco de Bilbao sortu zen, Euskal Herriko lehen bankua[88]. Beste akziodun nabarmen batzuk ondorengoak izan ziren: Ibarra familia, Epaltza familia, Arellano familia, Urigüen, Zabálburu, Orbegozo, Ingunza, Mac Mahón, Uhagón, Aguirre, Yohn, Lund eta Mendiguren. Bankuko lehen buruak Juan Ibarra eta Pablo Epaltza izan ziren.[11] Igorpen Bankuen Legea jarraituz banku berriak sortu ziren laster: 1862an Donostian, 1864an Iruñean eta 1864an Gasteizen. Banco de Pamplonak 1.125.000 pezetako kapitala zuen, eta beste biek milioi bat pezetakoa.[88]

Tarte txikian bi kreditu-elkarte sortu ziren: Crédito Vasco, 1861ean eta Bilbaína de Crédito, 1862an. Hala ere, 1866ko krisialdiak eragin larria izan zuen azken hauetan[oh 2], eta biek itxi behar izan zuten: Bilbaína de Créditok 1868ko martxoaren 6an eta Crédito Vascok 1869ko urtarrilaren 4an.[88]. 1874an Espainiako Bankuak Bilboko bankua izan ezik beste hirurak bereganatu zituen[88].

Iruñean 1864an Crédito Navarro sortu; 1896an La Agrícola sortu zen, lehenengo aseguru etxe gisa; era berean sortu zen, 1901ean Banco de Vasconia, hasiera batean "La Vasconia Seguros y Reaseguros S.A" izenarekin, suteen aurkako eskaintzeko emateko asmoarekin; 1922an Banco Vascok bulegoa ireki zuen Iruñean, baina 1925eko irailean porrot egin zuen[89].

1898ko krisialdiaren ostean banku berrien sorrera piztu zen: alde batetik meatzaritza bere gorenean zegoen eta siderurgiaren espantsio osoa eman zen, bestetik Kuba eta Filipinetan sortutako kapitalak itzuli ziren. 1899an Bizkaia eta Gipuzkoako kapitalistek Banco Guipuzcoano sortu zuten, 1900ean Banco de Vitoria, 1901ean Crédito de la Unión Minera eta Banco de Vizcaya. 1909an Banco de San Sebastían abian jarri zen eta 1911an Banco de Tolosa. 1918an Madrilen Banco Urquijo sortu zen, euskal kapitalarekin. Lehen Mundu Gerrak loraldi handia ekarri zuen Bilboko finantzetan, salmenten handitzea zela eta[88], eta espainiar kapitalismo tradizionalean agertzen diren familia gehienen finkapenean lagundu zuen:

« Garai honetan Espainiako kapitalismo tradizionala berrafirmatu eta egonkortu zen, gaur egun ere -modu apalagoan- Bilbon duena bere ordezkaririk boteretsuenak. Artetxe, Txabarri, Zubiria, Zarate, Basterra, Urkijo, Etxebarria, Ibarra, Aresti, Herrero, Ussia, Gandarias, Aznar, Gamazo, etab, Lehen Mundu Gerrak eragindako onura-ekonomiko erraldoia xurgatu zuten pertsonalitateak izan ziren. Abizen hauek dira, zehazki, gaur egun ere espainiar kapitalismo finantzieroaren ordezkari nagusi direnak. »

[oh 3][90]


Trenbidea eta azpiegiturakAldatu

Langile-mugimenduaren sorreraAldatu

Emakumearen rolaAldatu

« Industriari dagokionez, bi sexuek rolak aldatu dituztela ematen du Euskal Herrian... beste inongo eskualdetan ez dut ikusi hainbeste lan astun emakumeen aldetik. Espainiar eremuan, askotan lantzen dute lurra, euren laiaren gainean okertuta... Bilbon, barkuak deskargatzen direnean, askotan eramaten dituzte pisurik handienak euren buruen gainean ibaian gora biltegietara, bereziki burdinazko barrak, komertziorako iturri garrantzitsua dena hemen. »

—Wilhem von Humboldt[91]


Emakumeek toki garrantzitsua izan zuten industrializazio prozesuan, batzuetan langile gisa, beste askotan zerbitzu ekoizle gisa[92]. Meatzaritzan ohikoagoa zen gizonezkoek lan egitea, baina emakumeek mineral garbitokietan lan egin zuten. Gehien bat 14 urtetik gorako emakume ezkongabeak ziren, baina baziren ere ezkonduak edo alargunak. Lehergailuak egiten, bereziki eskuz egin behar ziren kartutxoak, aritu ziren emakume asko La Magdalena de Explosivos Modernos S.A.[93] edo Galdakaon zegoen Sociedad Anónima Española de la Pólvora Dinamita Alfred Nobelen enpresan[94].

OndorioakAldatu

EkonomikoakAldatu

DemografikoakAldatu

Euskal Herriak aldaketa demografiko nabarmenak izan zituen prozesu honen ondorioz. Landa-guneetatik hirira zein Euskal Herritik kanpoko familia osoan migrazioa eman zen,[95], askotan modu masiboan. Migrazio masibo hori Bizkaian ikusten da oso ondo. 1811tik aurrera populazio-hazkunde prozesua hasi zen, Antzinako Erregimena deuseztatzen joan ahala desamortizazioak eman eta landa-eremu asko ereiteko aukera baitzegoen. 1841ean prozesua azkartu zen, %0,5 eta %1 arteko hazkuntza-tasak lortuz[96]. 1877tik aurrera Bigarren Karlistaldia bukatuta, leherketa demografikoa hasi zen. Meatzaritzaren hazkundeak eta industrializazioak hazkuntza-tasa urteko %2ra eraman zuen, momentu horretara arte inoiz egondako handiena.[96] Hazkuntza hau azaltzeko barne faktoreak begiratu behar dira, alde batetik, eta inmigrazioak izandako papera, bestetik. Jaiotza-tasa %33tik %35era igo zen 1800-1877 tartean heriotza-tasa ‰28tik (1787) ‰23ra (1877) jaitzi zen bitartean. Beherakada hori nabarmena izan zen haurren artean: 1800ean jaiotako 1.000 umetik 350 bederatzi urte bete aurretik hitlzen ziren, eta 1877an 250 ziren.[96]

Migrazio masiboak 1877ra arte egondako tendentzia guztiz hautsi zuen. Langileen iritsiera masiboarekin batera, jaiotza tasa inoizko latuena izan zen, %40 arte 1890 eta 1895 artean. Emakumeen ezkontza adina jaitsi zen, 21 eta 23 urte artera eta ezkontzak ere ugaritzen dira. Familiak osatzea garrantzitsua zen, lan-baldintza gogorren eta etxebizitzen osasun-kondizio eskasen ondorioz heriotza-tasa handitu baitzen (‰23tik ‰30,18ra).[96] 1896tik aurrera egoera hobetzen joan zen, baina migrazio olatu bakoitzarekin heriotza-tasa ere handitzen zen. Jaiotza-tasa ere gutxitzen joan zen, haurren heriotza kontrolpean zegoelako eta babes soziala lortzen joan zen heinean familia handia izateak garrantzi txikiago zuelako.[96].

EkologikoakAldatu

 
El desierto, Juan Martínez Abades. Industriak sortutako kutsadurak arazo ekologiko handiak sortu zituen.

Industria-ondareaAldatu

OharrakAldatu

  1. 1886tik aurrera "José Martínez Rivas" izena hartu zuen
  2. Ikus, 1868ko Iraultza, gertakari hauei lotutako krisialdia hobeto ulertzeko
  3. En esta época se reafirma y consolida el capitalismo tradicional español que, aún hoy -si bien en forma ya más débil-, sigue teniendo en Bilbao a sus más poderosos representantes. Los Arteche, Chávarri, Zubiría, Zárate, Basterra, Urquijo, Echevarría, Ibarra, Aresti, Herrero, Ussia, Gandarias, Aznar, Gamazo, etc., fueron las personalidades que encabezaron la monumental absorción de beneficios que originó la I Guerra Mundial. Son precisamente estos apellidos los que en la actualidad siguen siendo los representantes más calificados del capitalismo financiero español

ErreferentziakAldatu

  1. (Gaztelaniaz)  Martín, José Víctor Arroyo (2012-04-24) «La banca de Bilbao en el proceso de industrialización, 1850-1914» Historia Contemporánea (25) ISSN 2340-0277 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  2.   «Distribución porcentual de los activos por sector económico, comunidad autónoma y sexo(3986)» www.ine.es . Noiz kontsultatua: 2019-05-09 .
  3.   «Perezagua Suárez, Facundo - Fundación Pablo Iglesias» www.fpabloiglesias.es . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  4.   «Industrializazio garaia Euskal Herrian 1870-1930» www.ostadar.net . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  5. a b c   Pontón, Gonzalo, La lucha por la desigualdad : una historia del mundo occidental en el siglo XVIII ISBN 9788494495045 PMC 957730848 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  6. (Gaztelaniaz)  País, Ediciones El (2012-01-15) «Tribuna | El largo siglo XVII» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2018-08-31 .
  7. (Ingelesez)  Reher, David S. (2001/12) «Producción, precios e integración de los mercados regionales de grano en la España preindustrial1» Revista de Historia Economica - Journal of Iberian and Latin American Economic History (3): 539–572 doi:10.1017/S0212610900009319 ISSN 2041-3335 . Noiz kontsultatua: 2018-08-31 .
  8.   1924-1993., Thompson, E. P. (Edward Palmer), (1993) Customs in common New Press ISBN 1565840747 PMC 30559109 . Noiz kontsultatua: 2018-08-31 .
  9. (Ingelesez)  Götz, Norbert (2015-05-04) «‘Moral economy’: its conceptual history and analytical prospects» Journal of Global Ethics (2): 147–162 doi:10.1080/17449626.2015.1054556 ISSN 1744-9626 . Noiz kontsultatua: 2018-08-31 .
  10. (Ingelesez)  Velasco, F.; Herrero, J. M.; Gil, P. P.; Alvarez, L.; Yusta, I. (1994) Fontboté, Lluís ed. «Mississippi Valley-Type, Sedex, and Iron Deposits in Lower Cretaceous Rocks of the Basque-Cantabrian Basin, Northern Spain» Sediment-Hosted Zn-Pb Ores (Springer Berlin Heidelberg): 246–270 doi:10.1007/978-3-662-03054-7_15 ISBN 9783662030547 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  11. a b c d e   «Minería en Bizkaia - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 . Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content
  12.   Berriozabal Azpitarte, Román. ([2005]) (PDF) Proceso de beatificación de Valentín Berrio-Otxoa, 1862-1906 Diputación Foral de Bizkaia ISBN 8477523436 PMC 69673201 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  13. Díaz Morlán, Pablo. 2002, 36-38. or.
  14. Díaz Morlán, Pablo. 2002, 30, 36-38. or.
  15. Díaz Morlán, Pablo. 2002, 38-50. or.
  16.   Reconceptualizing the Industrial Revolution ISBN 9780262289504 PMC 698105701 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  17.   Reisman, George. (1996) Capitalism : a treatise on economics Jameson Books ISBN 0915463733 PMC 36200484 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  18. (Ingelesez)  Bilbao, Luis Mª «Auge y crisis de la siderometalurgia tradicional en el País Vasco (1700-1850)» La Economía española al final del Antiguo Régimen (M. Artola dir.). Tomo III: Manufacturas (P. Tedde ed). Alianza Editorial y Banco de España. Madrid, 1982. . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  19.   Zabala Uriarte, Aingeru (1970-01-01) «Tráfico y comercio maritimo entre Ribadeo y Bilbao a finales del siglo XVIII» Ohm : Obradoiro de Historia Moderna (19) doi:10.15304/ohm.19.475 ISSN 2340-0013 . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  20.   Heckscher, Éli F. (1932) «Un grand chapitre de l'histoire du fer, le monopole suédois» Annales (14): 127–139 doi:10.3406/ahess.1932.1504 . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  21. (Gaztelaniaz)  Uztáriz, Jerónimo de (1724) Theorica y practica de comercio y de marina en diferentes discursos ... . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  22. (Gaztelaniaz)  IZA-GOÑOLA DE MIGUEL, Francisco Javier «Luces y sombras de la industrialización vasca. 1880-1980 (I/II)» www.euskonews.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  23.   Needham, Joseph, 1900-1995, Science and civilisation in China ISBN 052105799X PMC 779676 . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  24.   Flinn, M. W. (1955) «British Steel and Spanish Ore: 1871-1914» The Economic History Review (1): 84–90 doi:10.2307/2591781 ISSN 0013-0117 . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  25. a b c d e f g (Gaztelaniaz)  «El negocio de las minas» El Correo 2010-05-09 . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  26. a b   «ORCONERA IRON ORE COMPANY LIMITED - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  27. a b c   «Siderurgia - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  28.   Olaizola, Juanjo (2015-06-26) «Historias del tren: EL FERROCARRIL DE TRIANO, SIGLO Y MEDIO AL SERVICIO DE BIZKAIA (Y II)» Historias del tren . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  29.   Kondaira .
  30.   Olaizola, Juanjo (2012-08-04) «Historias del tren: EL FERROCARRIL DE SESTAO A GALDAMES (I)» Historias del tren . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  31.   Escudero, Antonio (1998-09) «Concentraciones verticales en las minas de Vizcaya (1871–1936)» Revista de Historia Económica / Journal of Iberian and Latin American Economic History (2): 489–519 doi:10.1017/s0212610900007229 ISSN 0212-6109 . Noiz kontsultatua: 2019-05-12 .
  32. a b   «SANTA ANA DE BOLUETA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  33.   Alonso Olea, Eduardo J. (2016) Santa Ana de Bolueta : 1841-2016 : renovación y supervivencia en la siderurgia vizcaína (2{u00AA} ed. argitaraldia) Santa Ana de Bolueta ISBN 9788460888659 PMC 1055573766 . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  34. (Gaztelaniaz)  «Puente de Isabel II, Bilbao, hace 170 años. Deia, Noticias de Bizkaia» Deia . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  35. a b c   Olaizola, Juanjo (2013-12-21) «Historias del tren: LOS TRENES DE LOS ALTOS HORNOS DE VIZCAYA (I)» Historias del tren . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  36. a b   «Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkartea» avpiop.com . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  37. a b   «siderurgiavasca» www.xtec.cat . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  38.   «Crisis de la minería del carbón y transformación del espacio: el caso de las cuencas orientales leonesas» web.archive.org 2012-06-20 . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  39.   Olaizola, Juanjo (2017-10-06) «Historias del tren: EL FERROCARRIL DE LA ROBLA CUMPLE 125 AÑOS (I)» Historias del tren . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  40.   «Altos Hornos de Vizcaya - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  41. (Gaztelaniaz)  Mar 22, Publicado por Ezagutu Barakaldo |; Patrimonio, 2019 |; Urbanismo | 3 (2019-03-22) «El Hospital de San Eloy» Ezagutu Barakaldo . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  42. (Gaztelaniaz)  AVPIOP (2014-11-17) «La implantación de la Babcock & Wilcox en la vega del Galindo» AVPIOP . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  43.   Cándido (2007-11-18) «Alma de herrero: Los talleres de la Wabcock & Wilcox en 1921» Alma de herrero . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  44.   «Asociación Vasca de Patrimonio Industrial y Obra Pública» avpiop.com . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  45.   Estornes, Blog De Cesar (2017-04-10) «BLOG DE CESAR ESTORNES de HISTORIA Y DEPORTES: EL ARENAL Y LA CALLE DE LA ESTUFA DE BILBAO» BLOG DE CESAR ESTORNES de HISTORIA Y DEPORTES . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  46.   «El Real Astillero de Zorroza - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  47. a b   «Bilbaopedia - Astilleros» www.bilbaopedia.info . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  48. a b   «SOCIEDAD ESPAÑOLA DE CONSTRUCCIÓN NAVAL - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  49.   «NAVIERA AZNAR - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  50. (Gaztelaniaz)  «Primera Guerra Mundial en Euskal Herria - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-13 .
  51. a b c d e f g   «Industria del papel - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  52. a b c   Zaldua, Iban «Teknologia berrien harreraz: Papergintzaren hastapenak Hego Euskal Herrian (1755-1842) - Zientzia.eus» zientzia.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  53.   Gayoso, Gonzalo (pdf) Historia papelera de las provincias de Vizcaya y Navarra .
  54.   «BizkaiKOA» www.bizkaikoa.bizkaia.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-15 .
  55. (Gaztelaniaz)  FUNDAZIOA, BOINAS LA ENCARTADA KULTUR INGURUNEA (2007-07-13) «Boinas La Encartada reabre sus puertas como museo industrial y cultural» www.euskonews.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-15 .
  56. a b   Paliza Monduate, Maite (2001) «Los indianos y la construcción del Ensanche de Bilbao» Kobie (Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia) (X): 205-224 ISSN 0214-7971 .
  57.   Labayru Fundazioa (2019-02-19) Galdakao industrializazinoaren ikusian | La industrialización en Galdakao . Noiz kontsultatua: 2019-05-15 .
  58. a b   Gipuzkoako historiaren sintesia ISBN 9788479077778 PMC 1100401837 . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  59.   Rodríguez, Carlos Larrínaga (1999) Actividad económica y cambio estructural en San Sebastián durante la Restauración, 1875-1914 ISBN 9788471733627 . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  60. a b c   Castells Arteche, Luis, 1951- (1987) Modernización y dińamica política en la sociedad guipuzcoana de la Restauración, 1876-1915 (1a ed. argitaraldia) Siglo Veintiuno de España Editores ISBN 843230591X PMC 18069439 . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  61.   «PAPELERA ESPAÑOLA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  62.   Barcenilla, Miguel Angel (1999) La pequeña Manchester: origen y consolidación de un núcleo industrial guipuzcoano, Errenteria (1845-1905) ISBN 9788479072704 . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  63. a b c d e f g   «TEJIDO - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  64.   «Patrimonio Industrial - hiru» www.hiru.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  65.   «Aurkezpena - Aintzinako lanbideak» ORAIN Gipuzkoa . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  66. a b (Gaztelaniaz)  BARCENILLA, Miguel Ángel (1987) «La industrialización de una localidad guipuzcoana. El ejemplo de Renteria 1845-1905» Tokiko historiaz ikerketak = Estudios de historia local. Bilbo 1987 (Diputación foral de Bizkaia - Eusko Ikaskuntza): 195–204 ISBN 9788486240530 . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  67. a b c   «Metalurgia - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  68. (Gaztelaniaz)  «Patricio Echeverría el empresario que construyó un pueblo. Noticias de Gipuzkoa» Noticias de Gipuzkoa . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  69. a b   «Armagintza — Eibarko Kultura Ondarea - Egoibarra.eus» egoibarra.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  70.   Luengo Teixidor, Félix. (D.L. 1960) Crecimiento económico y cambio social, Guipuzcoa 1917-1923 Departamento de Historia Contemporánea, Universidad del País Vasco ISBN 8460073742 PMC 434384076 . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  71. a b   «Construcción Naval en el País Vasco - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-09 .
  72.   Francisco Querejeta e Hijos | ZIIZ . Noiz kontsultatua: 2019-05-09 .
  73. (Gaztelaniaz)  «Historia de ABB» new.abb.com . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  74.   «Bizikleta biraderen forjariak - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  75.   «Sarraigileak - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-08 .
  76.   «LA IBÉRICA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-09 .
  77. (Gaztelaniaz)  «Errenteria, la villa más galletera» El Diario Vasco 2009-07-11 . Noiz kontsultatua: 2019-05-09 .
  78.   «AÑORGA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-11 .
  79. (Gaztelaniaz)  Erakusketa Iraunkorra » Museum Cemento Rezola . Noiz kontsultatua: 2019-05-11 .
  80.   «Araba-Eus - Población» www.araba.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  81. a b c d e f g h i j   «Barrualdeko probintzietako ekonomia: Araba eta Nafarroa» www.euskara.euskadi.eus 2011-07-13 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  82.   «FABRICA DE AJURIA» www.asparrena.net . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  83. a b c   Gran Enciclopedia de Navarra | INDUSTRIA . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  84.   Piqueras Haba, Juan (2005) La filoxera en España y su difusión espacial: 1878-1926 Universitat de València: Facultat de Geografía e Història PMC 814492859 . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  85.   Egia, Victor Manuel (2015-09-17) «Fundiciones de Altsasu» Nabarralde . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  86.   «Industrializazio garaia Euskal Herrian 1870-1930» www.ostadar.net . Noiz kontsultatua: 2019-05-11 .
  87.   «FORGES DE L'ADOUR - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-11 .
  88. a b c d e   «BANCA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-14 .
  89. (Gaztelaniaz)  comentarios, Carlos A. T. en 1:21 No hay Los primeros bancos navarros en la Pamplona de comienzos del siglo (1864-1987) – Memorias del Viejo Pamplona . Noiz kontsultatua: 2019-05-14 .
  90.   Muñoz, Juan (1969) El Poder de la Banca en España 48. orrialdea .
  91. (Gaztelaniaz)  «Los vascos o Apuntaciones sobre un viaje por el País Vasco en primavera del año 1801» www.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  92. (Ingelesez)  Pérez-Fuentes, Pilar (2013-10) «Women's Economic Participation on the Eve of Industrialization: Bizkaia, Spain, 1825» Feminist Economics (4): 160–180 doi:10.1080/13545701.2013.834068 ISSN 1354-5701 . Noiz kontsultatua: 2019-05-07 .
  93.   «Emakumeak meatzaritzan - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-07 .
  94.   «SOCIEDAD ANÓNIMA ESPAÑOLA DE LA PÓLVORA DINAMÍTICA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-07 .
  95. (Gaztelaniaz)  Abad, Rocío García (2018-02-07) «Migraciones en familia a la Bizkaia de la primera industrialización (1877-1935)» Vasconia (38) . Noiz kontsultatua: 2019-05-09 .
  96. a b c d e   «Bizkaia» Auñamendi Eusko Entziklopedia . Noiz kontsultatua: 2019-05-10 .

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu