Filipinak[1] (filipineraz: Pilipinas, ˌpɪlɪˈpinɐs ahoskatua), ofizialki Filipinetako Errepublika (filipineraz: Repúblika ng Pilipinas), hego-ekialdeko Asiako uhartedi-estatu burujabea da. Ozeano Barearen mendebaldean kokatua, kontinentetik 1.210 kilometrora, zazpi mila uhartetik gora ditu, nahiz eta horietako hamaikak egiten duten herrialdearen hedadura guztiaren % 94. 300.000 kilometro koadroko eremua hartzen du,[2] eta 2020an 108,7 milioi biztanle inguru zituen.[3] Hiriburua Manila da, eta Quezon Hiria hiririk jendetsuena.

Filipinetako Errepublika
Republika ng Pilipinas
Republic of the Philippines
Bandera Armarria
Goiburua: Maka-Diyos, Makatao, Makakalikasan, at Makabansa
("Jainko, Jende, Izadi eta Herriarentzat")
Ereserkia: Lupang Hinirang
("Lur Aukeratua")
HiriburuaManila
Hiri handiena Quezon Hiria
Hizkuntza ofiziala(k) tagaloa (filipinera), ingelesa, cebuera eta tokian tokiko beste batzuk1
Herritarra filipinar[1]
Gobernua Errepublika presidentzialista
 -  Presidentea Rodrigo Duterte
 -  Presidenteordea Leni Robredo
Independentzia
 -  Espainiatik 1898ko ekainak 12 
 -  Estatu Batuetatik 1946ko uztailak 4 
Geografia
 -  Guztira 300,000[2] km2 (64.)
 -  Ura (%) 0,61
Biztanleria
 -  Zenbatespena  (2020[3]) 108.771.978
 -  2015[3] errolda 100.981.437
 -  Dentsitatea 336,6 bizt./km2 (47.a)
Dirua Filipinetako Pesoa (Piso) (PHP)
Ordu-eremua (UTC+8)
 -  Udan (DST)  (UTC+8)
Aurrezenbakia 63
Internet domeinua ph
1Tagalo (filipinera) hizkuntza nazionala da. Tagalo eta ingelesa hizkuntza ofizialak dira. Eskualdeko hizkuntzak (cebuera, ilokano, hiligaynon, bikol, waray-waray, kapampangan, pangasinan, kinaray-a, maranao, maguindanao, tausug) hizkuntza ofizial laguntzaileak dira bakoitzaren eskualdean. Gaztelania eta arabiera aukerazko sustapena dute.

Espainiaren kolonia izandakoa lau mendez, eta Estatu Batuena 50 urtez, Filipinak Asiako herrialde kristaua da. Beste hainbat gutxiengo erlijio ere badira bertan, hala nola Islama, Budismoa eta Hinduismoa.

IzenaAldatu

Filipinak izena Filipe II.a Espainiako erregetik datorkio. Ruy López de Villalobos espainiar esploratzaileak Leyte eta Samar uharteak izendatzeko erabili zuen Las Islas Filipinas izena, Asturiasko Printzearen omenez. Nahiz eta beste hainbat izen ere erabili, azkenean Filipinas aukeratu zen uhartedi osoa izendatzeko.

Filipinetako izen ofiziala historian zehar aldatuz joan da. Filipinetako Iraultzan, República Filipina izena izan zuen. Agintari koloniar amerikarrek Philippine Islands erabili zuten, gaztelaniatik itzulita. Garai hartan hasi zen Philippines izena orokortzen.

GeografiaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Filipinetako geografia»

MugakAldatu

Filipinetako uhartedia Ozeano Barearen mendebaldean dago, 4°40'N eta 21°10' N latitudeen artean, eta 116°40'E eta 126°34'E longitudeen artean. Ekialdean Filipinetako itsasoa du, Hego Txinako itsasoa mendebaldean eta Celebesko itsasoa hegoaldean.

UharteakAldatu

Herrialdea 7.641 uhartez osaturik dago. Horiek hiru multzo edo azpi-uharteditan banatzen dira (ipar-hego): Luzon, Bisayak eta Mindanao. Hauek dira 11 uharterik handienak:

# [A] Izena Multzoa Eremua[4] Koordenatuak
1 Luzon Luzon 109.965 15° 59′ 59″ N, 121° 00′ 00″ E / 15.9996°N,121.0000°E / 15.9996; 121.0000 (Luzon)
2 Mindanao Mindanao 97.530 7° 41′ 42″ N, 124° 15′ 04″ E / 7.695°N,124.251°E / 7.695; 124.251 (Mindanao)
3 Samar Bisayak 13.429 11° 48′ 00″ N, 125° 00′ 43″ E / 11.800°N,125.012°E / 11.800; 125.012 (Samar)
4 Negros Bisayak 13.310 10° 01′ 34″ N, 122° 58′ 01″ E / 10.026°N,122.967°E / 10.026; 122.967 (Negros)
5 Palawan Bisayak 12.189 9° 30′ 00″ N, 118° 30′ 00″ E / 9.5001°N,118.5000°E / 9.5001; 118.5000 (Palawan)
6 Panay Bisayak 12.011 11° 10′ 26″ N, 122° 30′ 14″ E / 11.174°N,122.504°E / 11.174; 122.504 (Panay)
7 Mindoro Luzon 10.572 12° 52′ 15″ N, 120° 55′ 40″ E / 12.8707°N,120.9279°E / 12.8707; 120.9279 (Mindoro)
8 Leyte Bisayak 7.368 10° 50′ 01″ N, 124° 50′ 00″ E / 10.8335°N,124.8333°E / 10.8335; 124.8333 (Leyte)
9 Cebu Bisayak 4.468 10° 19′ 42″ N, 123° 48′ 22″ E / 10.3284°N,123.8060°E / 10.3284; 123.8060 (Cebu)
10 Bohol Bisayak 3.821 9° 50′ 41″ N, 124° 12′ 49″ E / 9.8447°N,124.2135°E / 9.8447; 124.2135 (Bohol)
11 Masbate Luzon 3.268 12° 15′ 01″ N, 123° 30′ 00″ E / 12.2502°N,123.5000°E / 12.2502; 123.5000 (Masbate)

ErliebeaAldatu

Uharte gehienak, sumendi jatorrikoak, menditsuak dira eta oihan tropikalez estalirik daude. Tontorrik garaiena Apo mendia da (2.954 metro), Mindanaon. Sumendi ugari aktiboak dira, Pinatubo ezaguna adibidez.

KlimaAldatu

Klima tropikala da, beroa eta hezea eta. Urteko batez besteko tenperatura 26,5 °C-koa da. Filipinarrek hiru urtaro bereizten dituzte: Tag-init edo Tag-araw (uda, martxotik maiatzera), Tag-ulan (urtaro euritsua, ekainetik azarora) eta Tag-lamig (urtaro hotza, abendutik otsailera). Tifoiek sarritan astintzen dute uhartedia, urtean hogei inguruk.

Landaredia eta faunaAldatu

Filipinen hegoaldean Wallace Lerroa igarotzen da, Insulindian zehar Asia eta Australia banatzen dituen alegiazko lerroa. Fauna eta, hein txikiago batean, flora desberdinak dira lerroaren bi aldeetan, nahiz eta geografia aldetik hurbil egon eta antzeko klima eduki, historia ebolutibo desberdina erakutsiz. Lerroa Bali eta Lombok uharteen artean igarotzen da Java ekialdean, Borneo eta Sulawesi artean gero eta azkenik Filipinetako hegoaldetik.

HistoriaAldatu

Historiaurrea eta garai prehispanikoaAldatu

Filipinetako giza espezierik zaharrena Homo luzonensis da, duela 67.000 urte bizi izan zena. Luzongo iparraldeko Callao kobazuloan 2007an aurkitutako hezur bati esker deskribatu zen. Gizabanakoak txikiak ziren: helduak 1,20 metro ingurukoak, eta zuhaitzetan bizitzeko egokiturik zeudela uste dute, haien oinetako hezurrak ikusirik.[5] Gizaki modernoaren fosilik zaharrena, berriz, duela 16.500 urteko Tabongo gizakia da, Palawan uharteko Tabon haitzuloan 1962an topatutako kaskezurra. Duela 3.500-4.000 urte, Taiwanetik abiaturik, austronesiarrak iritsi ziren Luzon uhartera. Neolitoko teknologien jabe, austronesiarrak harremanetan jarri ziren lehenagoko biztanle ehiztari-biltzaileekin.[6] K. a. 1000 aldean, lau talde sozial mota zeuden uhartedian: tribu ehiztari-biltzaileak, herri gerrazaleak, lur garaietako plutokraziak, eta portu-printzerriak.[7]

Ezagutzen den Filipinetako idazkunik zaharrena Lagunako kobrezko xafla da (900. urtea).[8] X. mendetik aurrera, zenbait portu hiri sortu ziren kostaldean, Asiako beste herrialde batzuekin merkataritza harremanak zeuzkatenak. Txinarekiko harremanak Tang dinastiaren garaian (705–907) hasi arren, Song dinastian zehar (960–1279) sendotu ziren. Indiako kulturaren ezaugarri batzuk Majapahit Inperioaren bitartez iritsi ziren, eta XV. menderako Islama finkaturik zegoen Sulu artxipelagoan, eta handik hedatuz joan zen.

Espainiar kolonizazioaAldatu

1521eko martxoaren 16an, Fernando Magallaes eta Juan Sebastian Elkano esploratzaileak lehorreratu ziren uhartedian. 1565eko otsailaren 13an, Miguel Lopez Legazpi zumarragar militarra Cebura heldu zen eta, hainbat borrokaren ostean, bakea hitzartu zuen Rajah Tupas buruzagiarekin. Espainiarrek eraikin militar sendoa eraiki zuten bertan, eta handik Filipinetako gainerako lurraldeak mendean hartzeari ekin zioten. Legazpi Cebuko administratzaile geratu, eta ondoko herrialdeekin komertzioa indartzen saiatu zen, batez ere, Txinarekin. Hitza eta armak tartekatuz, pixkanaka hartu zituzten Panay, Masbate, Mindoro eta Luzon, non tagaloen erresistentzia gogorrarekin topatu ziren. 1571n, Mayniladen kontrola hartu zuten, eta Espainiar Ekialdeko Indien hiriburu izendatu.[9]

 
Eliza barroko katolikoak (irudian Paoayko San Agustin eliza, Luzonen), Espainiar Inperioaren eragin argienetakoa.

Bien bitartean, 1565ean Andres Urdanetak Itzulbidaia aurkitu zuen, alegia, Filipinetatik Mexikora itzultzeko bidea, Ozeano Barea ekialderantz zeharkatuz. Ibilbide horrek Kuroshio itsaslasterra jarraitzen zuen iparraldeko 42 graduko latitudean. Berehala konturatu ziren aurkikuntza horrek zuen garrantziaz, bai Filipinak Espainiaren mende izateko, bai Asia, Amerika eta Europaren arteko harreman komertzialetarako. Horiek horrela, nabigazio lerro bat ezarri zen Asia eta Amerika artean, Manilako galeoia, Filipinetako historian guztiz erabakigarria.[10] 1566ko maiatzaren 1ean hasi zen, San Jerónimo ontzia Acapulcotik irten zenean eta, mende batzuk iraun ondoren Filipinak eta Mexiko arteko garraioa eginez, 1815ean itxi zuten, Magallanes galeoiak azken bidaia egin zuenean. Jarraitutako bidea beti izan zen bera: 12º iparraldean Guaham-eraino joan ohi ziren zuzen-zuzen eta handik iparralderantz, Manilaraino. Itzulera Andres Urdanetaren Itzulbidaia jarraituz egin ohi zen, 42 graduko paralelora iritsiz, Kaliforniaraino jarraituz eta, kostan zehar, Acapulcora.

1785ean, Filipinetako Konpainia eratu zen, Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren jarraipena. Ilustrazioaren garai bete-betean, konpainia berriak ilustrazioko ideiak eraman zituen. Aldiz, lehia bizia izan zuen Acapucoko galeoiarekin eta beste herrialdeetako konpainiekin. Espeziak eta beste produktuak merkeago lor zitezkeen erresuma auzoetan. Galera militarren eta prezio lehiaren ondorioz, galtzaile atera ziren, eta konpainia hori 1834an desegin zen zorpetuta.

Espainiaren kolonizazio berezia FilipinetanAldatu

Filipinetan kolonizazioak ez zuen sortu garrantzi handiko mestizaje -eta akulturazio- oinarririk. Metropoliaren eta artxipielagoaren arteko harremanak, batez ere, nekazaritzako baliabideei lotutakoak izan ziren, Filipinetako Konpainia zaharrak monopolizatuta, eta apaiz eta misiolarien lanari lotutakoak. Harreman horren irudia ematen du mende erdiko diplomatiko baten testigantzak:

« Koloreko jendeak borondatez eman behar dio zuriari errespetua eta obedientzia. Helburu hori lortzeko lehenengo taldea maila intelektual eta moral eskasean eduki behar da, kopuruz indartsuago izanda ere indar politikorik izan ez dezan (...).

Orain Manilan mutilentzat dauden eskolak itxi egin behar dira (...). Arma-zerbitzuetan ez dute soldadu arruntetik, edo gehienez, kabotik gora egin behar. Hobe da espainiar nekazari bat egitea sarjentu edo ofizial, irakurtzen eta idazten ez badaki ere, indigenarik argiena baino (...)".

»

—Sinibaldo Mas y Sanz idatzita. "Informe sobre el estado de las islas Filipinas en 1842".(6)


Nahiz eta kolonizazioa erabatekoa ez izan, independentzia lortu zutenerako, Filipinarren populazioaren %15aren ama hizkuntza gaztelania zen. Iraultzarako deialdia gaztelaniaz egin zuten eta Filipinetako hizkuntza gehienek gaztelaniaren eragina dute gaur egun. Aipagarria da Asiako herrialdeen artean gehiengo katolikoa duen bakarra dela eta baita ere, Chavacano hizkuntza, gaztelaniaren eragin izugarria duela.

Iraultza eta independentziaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Espainia-Estatu Batuak Gerra»

Zenbait eragilek, tartean José Rizal, Filipina Uharteak Espainiako legebiltzarrean toki bat izateko apustua egin arren, Canovas del Castilloren gobernuak errotik ukatu zuen horrelako aukerarik, eta gogor zapaldu zituen estatus aurreratuago baten aldeko aktibistak. 1898ko ekainaren 12an Filipinek Espainiatik independentzia lortu zuten. Ondorengo urteetan, Estatu Batuek bereganatu zuten lurraldea. Azkenik, 1946ko uztailaren 4an hauek uharteen independentzia onartu zuten.

1965ean Ferdinand Marcos boterera iritsi zen, ustelkeria, agintekeria, errepresioa eta giza eskubideen zapalketa izanda hogeita bat urte luzeren agintaldiaren ezaugarriak. 1986an gobernutik egotzi arte, bera eta familia izugarri aberastu ziren, gainera.

Filipinak independentziaren ondorenAldatu

Filipinek 1946an lortu zuten burujabetasun formala Estatu Batuen mendekotasunetik, baina egoera berriak ez zuen ekarri aldaketa sozial nabarmenik herrialdera. Horrela, gaur egun ere, oraindik lurjabe handien lurrak lantzen dituzte nekazariek; lurraren % 60aren jabetza nekazarien % 20aren esku dago eta lurjabeen oligarkiak indar handia du bertako politikan. Bestalde, ordura arte bezala, Filipinetako gobernuaren politika eta ekonomia Estatu Batuen eraginpean egon zen 1992 inguru arte; orduan alde egin zuen Estatu Batuetako gudarosteak Filipinetan zituen baseetatik, sumendi erupzio baten ondorioz.

1965etik 1986ra Ferdinand Marcos diktadorea izan zen lehendakari, baina 1986an oposizioa gobernuaren gehiegikerien kontra altxatu zen, eta demokratizaziorako bidea zabaltzeko eskatu zuten. Izan ere, Marcosen agintaldian gero eta gehiago areagotu zen zapalkuntza, Estatu Batuetako gudarostearen laguntzarekin oro har, bai mugimendu armatu independisten kontra (Mindanaoko independista musulmanak etab.) eta bai oposizio politiko eta sindikalaren kontra ere.

Azkenik, 1986an egin ziren hauteskundeetan oposizioaren ordezkari zen Corazon Aquino hautagaiak, hiru urte lehenago hil zuten Benigno Aquino oposizioko buruaren alargunak, iruzurra egon zela salatu eta desobedientzia zibilerako deia egin zuen. Militar batzuek matxinada antolatu zuten, herritarren laguntzarekin, eta Marcosek erbestera ihes egin behar izan zuen. Aquinok hartu zuen lehendakari kargua, baina arazo larriei eta estatu kolpea emateko zenbait saiakerari aurre egin behar izan zien. 1987an konstituzio berria onartu zen, baina berrikuntza ekonomikoen gelditasunak herritarrei eragindako haserrea eta militarren presioa zela-eta, zailtasunak izan zituen Aquinok herrialdea gobernatzeko. Gerrillak ere bere horretan jarraitu zuen, bai Mairuen Nazio Askapenerako musulman autonomistenak (FLNM) eta bai maoismoaren jarraitzaile diren komunisten Herri Gudaroste Berriak (NAP).

Mindanaon gatazka larriak izan ziren, Mairuen Askapen Frontearen iritzian Filipinetako gobernuak ez duelako bete 1987ko konstituzioak zioena. 1992ko hauteskundeetarako demokrazia finkatuta zegoen, gutxi asko, nahiz eta gerrilla komunista eta musulmanek indarrean zirauten eta Filipinek ez zuten beren inguruko zenbait herrialdek bezain ekonomia bilakaera bizkorra, baina Aquinok Fidel Ramos hautagai militarraren alde egin zuen, eta Ramos izendatu zuten lehendakari. 1993an FLMN talde musulmanarekin su-etena sinatu zen; horrela amaitu zen 20 urtean 50.000 hildako eragin zituen liskarra. Gerrilla talde txikiago batek, dena den, borrokan jarraitu zuen Mindanaon estatu musulmana ezartzearen alde, harik eta 1996an bake hitzarmena sinatu zen arte.

1994an, Ramosek koalizio berria osatu zuen gehiengo nagusiak bildurik, eta horri esker 1995eko hauteskundeak irabazi zituen. Hainbat neurri hartu zituen, ekonomiaren segurtasuna areagotzeko (industrializazioa bultzatzea harturik helburu nagusi) eta gizartea baretzeko: amnistia eman zuen, alderdi komunista legeztatu zuen, nazio batasunerako batzorde bat osatu zuen eta komunistekin, musulmanekin eta ofizial gazteekin harremanak hobetzen ahalegindu zen.

1998an, berriz, Joseph Estrada lehendakariorde eta oposizioaren hautagaiak irabazi zituen lehendakaritzarako hauteskundeak. Aurreko agintariaren politikari jarraipena eman zion, ekonomista adituen aholkuei jarraituz, eta pobreziaren kontrako borroka izan zuen kezka nagusia (1995ko elikagaien krisiarekin, esaterako, Filipinetako biztanleen bi herenetik gora gelditu zen pobreziaren mailatik behera). Estradaren agintaldia ustelkeriaz eta iruzurrez betea egon zen; 2001ean dimisioa ematera behartu zuten, eta Gloria Macapagal-Arroyo izendatu zuten lehendakari.

Azken urteakAldatu

2004an, Macapagalek irabazi zituen hauteskundeak, baina jende askok zalantzan jarri zuen haren garaipena eta protesta handiak izan ziren haren dimisioa eskatuz.

2014ko uztailaren 28an, Abu Sayyaf talde islamikoak hemeretzi lagun hil eta hamar zauritu zituen Filipinetan, atentatu batean. Sulu uharteko Talipao herrian gertatu zen erasoa, biktimak auto ilara batean zihoazela. Eskualde horretako agintariekin bake elkarrizketak egiten ari ziren[11]. Abenduaren 6an, Hagupit tifoiagatik 600.000 herritarrek alde egin behar izan zuten etxetik[12]. Gutxienez 3 pertsona hil ziren, 890.000 lagun etxetik atera behar izan zituzten eta haizeak 170 kilometro orduko abiadura eduki zuen[13].

Banaketa administratiboaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Filipinen banaketa administratiboa»
 
Filipinetako probintziak eta eskualdeak.

Filipinak hiru uharte multzotan banatzen dira: Luzon, Visayas eta Mindanao. Hauek 17 eskualdetan, 80 probintziatan, 120 hiritan, 1.511 udalerritan eta 42.008 distrit delakoetan banatzen dira[14].

Eskualdea Izendapena Hirigune nagusia(k)
Ilocos eskualdea I eskualdea San Fernando, La Union
Cagayan ibarra II eskualdea Tuguegarao, Cagayan
Erdialdeko Luzon III eskualdea San Fernando, Pampanga
CALABARZON IV-A eskualdea Calamba, Laguna
MIMAROPA IV-B eskualdea Calapan, Ekialdeko Mindoro
Bicolgo eskualdea V eskualdea Legazpi, Albay
Mendebaldeko Bisayak VI eskualdea Iloilo Hiria
Erdialdeko Bisayak VII eskualdea Cebu Hiria
Ekialdeko Bisayak VIII eskualdea Tacloban
Zamboangako penintsula IX eskualdea Pagadian, Zamboanga del Sur
Iparraldeko Mindanao X eskualdea Cagayan de Oro
Davaoko eskualdea XI eskualdea Davao Hiria
SOCCSKSARGEN XII eskualdea Koronadal, Hego Cotabato
Caraga XIII eskualdea Butuan
Mindanao Tagalog (Filipino) Cotabato
Cordillera Eskualde Administratiboa CEA (CAR) Baguio
Hiriburu Nazionalaren Eskualdea HNE (NCR) Manila

DemografiaAldatu

Erbestean 11 milioi filipinar baino gehiago daude, populazioaren % 11 inguru.

hizkuntza_ofizialakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Filipinetako hizkuntzak»

Filipinetan 170 hizkuntza baino gehiago mintzatzen dira, ia guztiak hizkuntza austronesiarrak. Hala ere, bi hizkuntza soilik dira ofizialak herrialde osoan, filipinera (berez tagalogaren aldaera bat) eta ingelesa. Tagaloga Manilako eta Luzon irlako hizkuntza da.

Herrialdeko hizkuntza austronesiar nagusiak hauek dira, hiztun kopuruaren arabera:

Immigranteen komunitateen eraginez, beste hizkuntza batzuk ere hitz egiten dira, hala nola txinera, japoniera, koreera zein arabiera.

Gizateriaren ondareaAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
  2. a b Philippines: Urban Agglomerations. citypopulation.de Noiz kontsultatua: 2020-12-26.
  3. a b c Philippines: Administrative Division. citypopulation.de Noiz kontsultatua: 2020-12-26.
  4. Islands by Land Area. Island Directory Tables, United Nations Environment Programme Noiz kontsultatua: 2020-12-27.
  5. Lartzanguren, Edu. «Beste giza espezie bat» topatu dute Filipinetako Luzon uhartean. Berria, 242. zenbakia, 2019ko apirilak 12, CC BY-SA 4.0, aldizkaria.elhuyar.eus Noiz kontsultatua: 2020-12-29.
  6. Mijares, Armand. The early Austronesian Migration to Luzon: Perspectives from the Penablanca Cave Sites. Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 2007, 26.zenbakia, 72-78. orrialdeak, semanticscholar.org Noiz kontsultatua: 2020-12-29.
  7. Legarda, Benito Jr.. Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines. Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines, 23. zenbakia, 2001, 40. orrialdea.
  8. Postma, Antoon. [www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018 The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary. ] philippinestudies.net Noiz kontsultatua: 2020-12-29.
  9. Gaztañazpi, Ibon. Filipinak konkistatu zituen zumarragarra. otamotz.eus Noiz kontsultatua: 2020-12-29.
  10. Martínez Shaw, Carlos. El Galeón de Manila y la economía filipina (1565-1815). Boletín económico de ICE, Información Comercial Española, ISSN 0214-8307, ISSN-e 2340-8804, 3074. zenbakia, 2016, 51-62. orrialdeak Noiz kontsultatua: 2020-12-30.
  11. «Abu Sayyaf taldeak 19 pertsona hil ditu Filipinetan», Berria, 2014-07-29
  12. «600.000», Berria, 2014-12-07
  13. «Gutxienez 3 pertsona hil dira Filipinetan, Hagupit tifoiaren ondorioz», EiTB, 2014-12-07
  14. NCSB PSGC aurkibidea

(6) Mas y Sanz, Sinibald: "Informe sobre el estado de las Islas Filipinas en 1842". Aipamena hemen: Palanco Aguado, F.: "España en Filipinas. Doce textos históricos", Tiempo y Tierra, APGHko aldizkaria, 5. zk., 1997, 92-93. or.

Kanpo estekakAldatu