Irura Gipuzkoako ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 1.750 biztanle zituen 2016. urtean. UEMAko kidea da.

Irura
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Irura, Gipuzkoa, Euskal Herria.jpg
Irura udalerriaren ikuspegia Uzturre mendiko gailurretik ikusita.
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Tolosaldea
Izen ofiziala Irura
Alkatea Ainhoa Ugalde Gorostiaga (en) Itzuli
Posta kodea 20271
INE kodea 20046
Herritarra irurar
Kokapena
Koordenatuak 43° 10′ 03″ N, 2° 04′ 02″ W / 43.1675°N,2.0672°W / 43.1675; -2.0672Koordenatuak: 43° 10′ 03″ N, 2° 04′ 02″ W / 43.1675°N,2.0672°W / 43.1675; -2.0672
Azalera 2,99 km2
Garaiera 65 metro
Distantzia 21 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 1.750 biztanle (2016)
(Green Arrow Up.svg 91)
Dentsitatea 585,28 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 60,1
Zahartze tasa[1] % 19,01
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 92,38
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 87,67 (2011)
Genero desoreka[1] % 4,95 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 10,58 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 77,09 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 51,3 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1845. urtea
Webgunea http://www.irura.net/

GeografiaAldatu

Irura Tolosaldearen iparraldean dago, Gipuzkoako hiriburutik 21 kilometro hegoaldera. Oria ibaiak udalerria zeharkatzen du.

Udalerri mugakideakAldatu

Iparraldean eta ekialdean Villabonarekin egiten du muga, ipar-mendebalde eta mendebaldean Anoetarekin, eta hegoaldean Tolosarekin.

HistoriaAldatu

Erdi Aroan Irura laborantza-herria zen, Oria ibaiaren ondoan kokatua. 1385eko abuztuaren 4an, Irurak Tolosako hiribilduarekin bat egin zuen ahaide nagusien eredu feudalari aurre egiteko eta nekazariak haiengandik babesteko. Hala ere, Irurak herri-basoen jabegoa mantendu eta bere eremua bereizteko mugarriak jartzen jarraitu zuen.

1845. urtetik aurrera, Elisabet II.aren erreformaren ondoren, Irura udalerri bihurtu zen berriz ere.[3]

AzpiegiturakAldatu

HezkuntzaAldatu

KulturaAldatu

KirolaAldatu

OsasunaAldatu

DemografiaAldatu

2019an 1.811 biztanle zituen. Horietatik %10,1k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoen kopurua %11,71 zen.[15]

XXI. mendeko lehen urteetan hazkunde demografiko handia eduki zuen, egin ziren etxebizitza berriei esker.[16]

Irurako biztanleria

EkonomiaAldatu

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,1. Bigarren sektorea %70,4. Hirugarren sektorea %25,2. Eraikuntza %4,4.[15]

PolitikaAldatu

2019ko udal hauteskundeakAldatu

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 458 boto. EAJk 350 boto. PSE-EEk 39 boto.[17]

Gorka Murua izendatu zuten alkate.[18][19]

2015eko udal hauteskundeakAldatu

2015eko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 419 boto. EH Bilduk 315 boto. PSE-EEk 22 boto.[20]

Ana Leunda (EAJ) izendatu zuten alkate.[21][22]

2011ko udal hauteskundeakAldatu

 
Irurako udaletxea.

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Ainhoa Ugalde hautatu zuten alkate.

Irurako udalbatza 2011an

Alderdia Zinegotziak Boto kopurua[23]
Bildu
8
489 (%70,56)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
1
120 (%17,32)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
-
54 (%7,79)
Alderdi Popularra (PP)
-
30 (%4,33)

2007ko udal hauteskundeakAldatu

 
San Migel plaza.
 
San Migel plaza.

PSE-EE eta PP alderdi politikoak baino ezin ziren aurkeztu, Espainiako Auzitegi Gorenak Abertzale Sozialisten Batasuna eta EAEren hautes-zerrendak baliogabetu baitzituen. Hori dela eta, aurreko alkateak, Marimi Ugaldek, boto zuria eskatu zuen. 971 lagunek zuten bozkatzeko aukera eta hauek izan ziren emaitzak:

  • Zuriak: 562 boto.
  • Baliogabeak: 14 boto.
  • PSE-EE: 18 boto.
  • PP: 12 boto.
  • Abstentzioa: % 37,59.

Bi alderdi politiko horiek zinegotziak lortzeko botoen % 5 lortu behar zutenez, ezin izan zuten udal talderik sortu, eta beraz alkatetza Marimi Ugalderen —aurreko alkatearen— esku geratu zen.

AlkateakAldatu

Alkatea Agintaldia Alderdia
Marimi Ugalde Zabala[16][24] 1995-1999
1999-2003
2003-2007
2007-2011
HB
HB
EH (ilegalizatua)
EAE (ilegalizatua)
Ainhoa Ugalde Gorostiaga 2011- 2015 Bildu
Ana Leunda 2015-2019 EAJ
Gorka Murua 2019-2013 EH Bildu

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Irurako Visitacion Larrinagaren[25] testigantza, Batzokiak herrian antolatutako ekimenen ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[26][27] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Iruran[28] euskalduna da biztanleriaren %87.67, eta euskararen erabilera %51.3 da. Irurako euskara gipuzkeran[29] katalogaturik dago, zehatzago, erdiguneko gipuzkeraren[30] parte den Tolosaldeko euskaran[31]. Azpieuskalki hau Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute.

2016ko Eustaten datuen arabera euskaldunak %74,26 ziren.[15]

JaiakAldatu

Samielak. Irailaren amaieran eta urriaren hasieran.[32]

Ondasun nabarmenakAldatu

 
San Migel eliza.
  • San Migel parrokia. Irurako San Migel Parrokia Irurako San Migel plazan dago. Gotikoa da. XVI. mendean eraikina altxatu egin zen, nabeei altuera handiagoa emanez. Ataria geroago gehitu zitzaion.[33] Duela urte batzuk eraberritu zen, prozesuan objektu historiko ugari aurkituz.
  • Udaletxea. Baserri itxurako eraikina. 1984an berritu zen.[33]
  • Laskibar baserria. XVIII. mendekoa.[33]
  • Agerre baserria. XV. mende amaierakoa edo XVI. mende hasierakoa.[33]
  • Larriturri baserria
  • Garbitoki publikoa. 1889koa.[33]
  • Irurako trinketea. Irurako trinketak erabilera handia du, xare jokoan batez ere. Izan ere, hortxe dago Ametsa Xare Eskolaren egoitza.

IruditegiaAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. «Historia» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  4. «Haurrak» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  5. «Ludoteka eta gaztelekuan izena emateko epea irekita» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  6. «Haurreskolak - Haurreskolako datuak» www.haurreskolak.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  7. «Irurako Ikastola» www.irurakoikastola.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  8. «Zentroak - KZgunea» www.kzgunea.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  9. «Loatzo musika eskola» Loatzo . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  10. «Kultura» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  11. «Liburutegia» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  12. «Trinketea» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  13. «Frontoia» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  14. «Osasuna» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  15. a b c «Web Eustat. Irurako datu estatistikoak» eu.eustat.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  16. a b (Gaztelaniaz) ««Herritarrengatik jaso dudan laguntasuna izan da onena»» El Diario Vasco 2011-06-11 . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  17. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  18. «Iruran EH Bildura itzuli da alkatetzara, EAJri aldea aterata - Irura» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  19. «15 alkate berri izango dira Tolosaldean - Tolosaldea» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  20. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  21. «EAJk Irurako alkatetza lortu du - Irura» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  22. «Iruran EAJko Ana Leundak hartu du alkatetza - Irura» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  23. 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/07/15ean kontsultatua
  24. «Marimi Ugalde: «Agintzeko ez, herritarrei zerbitzatzeko dago alkatea» - Irura» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  25. «Larrinaga Arrese-Igor, Visitacion - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26.
  26. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26.
  27. «Antzerkia eta poxpolin dantza - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26.
  28. «Irura - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26.
  29. «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  30. «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  31. «Tolosaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  32. «Samielak» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  33. a b c d e «Monumentuak» Irura . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa