Portugalete

Bizkaiko udalerria

Portugalete Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bilbo Handia eskualdekoa, Bilboko itsasadarraren ezker ertzean kokatua. 2016. urtean 46.372 biztanle zituela, Euskal Herriko udalerri jendetsuenetan zortzigarrena zegoen. Bestalde, guztira 3,21 km² besterik ez duenez, bere biztanle dentsitatea (15.000 bizt/km² ingurukoa) Euskal Herriko handiena da.

Portugalete
 Bizkaia, Euskal Herria
Portugalete 20.jpg
Portugaleteren ikuspegia

Portugaleteko bandera

Portugaleteko armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Bizkaia
Eskualdea Bilbo Handia
Izen ofiziala Portugalete bandera.svg Portugalete
Alkatea Mikel Torres (PSE-EE)
Posta kodea 48920
INE kodea 48078
Herritarra portugaletetar
Kokapena
Koordenatuak 43° 19′ 10″ N, 3° 01′ 10″ W / 43.31944°N,3.01958°W / 43.31944; -3.01958Koordenatuak: 43° 19′ 10″ N, 3° 01′ 10″ W / 43.31944°N,3.01958°W / 43.31944; -3.01958
Azalera 3,21 km2
Garaiera 6 metro
Distantzia 14 km Bilbora
Demografia
Biztanleria 45.766 (2019)
Red Arrow Down.svg-60 (2018)
Dentsitatea 14.446,11 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 7,25
Zahartze tasa[1] % 22,48
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 33,08
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 76,51 (2011)
Genero desoreka[1] % 8,82 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 14,06 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 18,94 (2010)
Euskararen erabilera %2,1 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1322. urtea
Webgunea http://www.portugalete.org

Bertan dago Bizkaiko Zubia deritzon 1893an eraikitako burdinazko transbordadore zubia, UNESCOk gizateriaren ondare izendatua, itsasadarraz bestalde dagoen Getxo herriarekiko lotura egiten duena.

GeografiaAldatu

Portugalete herria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Mendebaldean, Trapagaran eta Ortuella udalerriekin egiten du muga; ekialdean, Ibaizabal ibaiarekin; hegoaldean, Sestaorekin; eta iparraldean, Santurtzirekin.

Bilboko itsasadarraren eta Ballonti errekaren artean kokatuta, Portugalete itsasoaren mailatik 70 metro inguruko altueraraino hedatzen da. Herriak malda ugari ditu, eta muino batean hazi behar izan zuen industrializazioa gertatzean. Herriaren erdigunea, alde zaharra eta udaletxea Ibaizabal ibaiaren ondoko gune lauenean daude.

Portugaleteko auzoakAldatu

ToponimiaAldatu

Portugalete toponimoaren jatorria ezezaguna da eta gaur egun gai eztabaidatsua da adituen artean.

Juan Antonio Mogelek 1803an José de Bargasi bidalitako eskutitz batean Portugal eta Portugalete toponimoek jatorri bera zutela idatzi zuen, latinezko Portus-galorum edo zelten portua[2]. Hala ere, gero teoria baztertu egin zuen ez Portugaletek, ez Portugalek ez zutela inoiz halako ezaugarririk izan argudiatuz. Geroago, beste teoria bat proposatu zuen: euskarazko Portu eta Ugalete/a hitzen lotura, azkenak «ura gelditzen den txokoa» esan nahi du[3].

Beste batzuek euskarazko Portu eta Ugaldeta hitzen lotura dela esan dute, azkenak «portuaren urertzak» esan nahi du.

HistoriaAldatu

Portugalete hiribildua Maria Diaz Harokoak eratu zuen 1322. urtean, Bizkaiko beste hiribildu batzuk bezala. Aurretik, Enkarterriko arrantzaleen herrixka txikia izan zen Portugalete. Hasierako hiri-gutuna galdu bazen ere, 1432an berretsi egin zen Gaztelako Joanes II.a erregeak emandako opariaren bitartez[4]. Mendetan, Bilborekin lehian aritu zen merkataritza nagusigoa nork izango zuen erabakitzeko, norgehiagoka 1511n gaur egungo hiriburuak irabazi arte.

XIX. mendean herriaren jarduera nagusia izan zen arrantza industria eta zerbitzuak ordezkatuz joan ziren. Kostaldean izanik haren hondartzaz eta bainuetxeaz, burgesia berriak bertan kokatu zituen bere udarako etxebizitzak, eta Kai Barriaren inguruan, bere jauregitxoak eraiki zituen. Hala, XX. mendean zehar Portugalete Ezkerraldeko merkataritza eta aisialdirako gune bilakatu zen.

Portugaleten ez zen fabrika asko ezarri, eta altxatu zirenak batez ere udalerriaren mendebaldean altxatu ziren (Moyresa esaterako). Dena den, herria industrializazioak erakarritako biztanleria handiaren jomuga bilakatu zen. Milaka etxebizitza eraiki ziren Portugaleteko alde zaharra zegoen gunetik harago, ekialdetik mendebaldera.

DemografiaAldatu

Portugaleteko demografia eta biztanleriaren joera Bilbo Handiko beste udalerri industrialen antzerakoa da. XIX. mendera arte herri txikia izan zen, 1.000 biztanle inguru zituena. Ondorengo industrializazioak, berriz, biztanleriaren hazkunde izugarria eragin zuen.

Industrializazioak batez ere Gaztelatik eta Galiziatik erakarri zituen etorkinak, 1950 eta 1970eko hamarkaden artean, herriko populazioa laukoiztu arte.

Udalerriaren azalera historian zehar aldatu egin zen, azkenengo aldaketa nagusiak hauek izan ziren:

Portugaletek 48.000 biztanle inguru dauzka. 2006an lehen aldiz 50.000tik behera geratu zen biztanleria, eta beherantz jarraitu zuen XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran. Geroztik. Etxebizitza berriak eraikitzeko ezintasunak, zerbitzu gabeziak eta industrializazioarekin batera etorritako etorkin asko euren jaioterrietara itzuli izanak eragin latza izan zuten garapen demografiko horretan.

Herriak etxebizitza berriak eraikitzeko tokirik ez duela eta, etorkizunean biztanleriak beherantz jarraituko duela aurreikusten da.

Portugaleteko biztanleria

PolitikaAldatu

Espainiako Trantsizio Demokratikoa hasi eta gero, Portugaleteko udala beti Euskadiko Alderdi Sozialista – Euskadiko Ezkerraren eskuetan izan da. Egungo alkatea Mikel Torres da. PSEk bai bakarrik bai Euzko Alderdi Jeltzalearekin edo Euskadiko Alderdi Popularrarekin gobernatu du urte hauetan guztietan.

Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Portugaleten»

Udal hauteskundeakAldatu

Portugaleteko udalbatza

Alderdia

2015

2019

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
9 / 21
8.020 (% 34,14)
10 / 21
10.545 (% 43,75)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5 / 21
5.295 (% 22,54)
5 / 21
6.010 (% 24.93)
Portugaluj@ Despierta -> Ahal Dugu
3 / 21
3.477 (% 14,80)
3 / 21
3.033 (% 12,58)
Euskal Herria Bildu
3 / 21
2.865 (% 12,20)
2 / 21
2.941 (% 12,20)
Alderdi Popularra (PP)
1 / 21
1.743 (% 7,42)
1 / 21
1.377 (% 5,71)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.eus webgunean

Alkateen zerrendaAldatu

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia
Doroteo Pinedo Bañales 1979 1987 Euskadiko Alderdi Sozialista
Gerardo Pradas Calvo 1987 1995 Euskadiko Alderdi Sozialista
Miguel Ángel Cabieces García 1995 2007 Euskadiko Alderdi Sozialista
Mikel Torres 2007 Jardunean Euskadiko Alderdi Sozialista

Ondasun nabarmenakAldatu

Portugaleteko erakargune turistiko nagusia Bizkaiko Zubia da, 1893an eraikia eta munduko zubi esekirik zaharrena dena. 2006an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatzeak turismoa bultzatu egin zuen udalerrian, Bilbon jasotako hainbat eraikinekin batera.

Badaude beste hainbat eraikin ikusgarri batzuk ere, bai erlijiosoak bai zibilak:

Eusko Jaurlaritzak monumentu edo monumentu-multzo izendatu ditu Portugaleteko zenbait eraikin. Hona hemen:

KulturaAldatu

Udalerriak hainbat elkarte kultural ditu, hona hemen nabarmenetariko batzuk:

  • Berriztasuna dantza taldea[7], 1970ean sortua.
  • Elai-Alai dantza-taldea[8], 1962an sortua eta Nazioarteko Folklore Jaialdia antolatzen duena.
  • Lora Barri[9], folklorea lantzeaz gain Nazioarteko Txakur Erakusketa antolatzen duena.
  • Santa Maria Abesbatza[10], 1978an sortua.
  • Danok Bat otxotea
  • Guretzat Musika Banda[11], 1983an sortua.
  • Sorozabal Abesbatza[12], 1998an sortua.
  • Barbis Taldea, abesbatza dena.
  • Pikotos Rock elkartea. 2011n sortua (Herriko rock taldeen elkartea).

Musika taldeakAldatu

Portugaleten hazi eta jorratu diren musika taldeen zerrenda da hau:

  • Amimishock,
  • Manifa,
  • Psyko,
  • Dekadenzia,
  • Burdinkaia,
  • Makabi, punk estiloko musika taldea.

Jaiak eta ospakizunakAldatu

Portugaletek ospatzen duen kultura ekitaldirik nagusienetakoa Nazioarteko Folklore Jaialdia da. Bertan, urtero eta uztailaren 25ean, Euskal Herriko eta munduko hainbat dantza eta musika taldek hartzen dute parte.

Horrez gain, herriak ospatzen dituen jaiegunen artean honakoak daude:

Jaia Data Auzoa
Inauteriak Otsaila
San Antonio Ekainaren 13a Buenavista
Giako Andra Maria Uztailaren 1a Alde Zaharra
San Kristobal Uztailaren 10a Errepelega
San Roke jaiak Abuztuaren 16a
San Nikolas Irailaren 4a Kai Zaharra
Gurutzearen gorespena Irailaren 14a Alde Zaharra
San Martin (ganadu feria eta herri kirolak) Azaroaren 11

KirolakAldatu

Portugaleten zenbait kirol elkarte ere badaude, hona hemen nagusiak:

AzpiegiturakAldatu

GarraioaAldatu

ErrepideakAldatu

AireportuaAldatu

Bilbo-Loiu aireportua herritik 18 kilometrotara dago.

MetroaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Bilboko metroa»

Bilboko metroaren 2. lineak Portugalete zeharkatzen du, eta udalerrian hurrengo geltokiak ditu:

TrenaAldatu

Renfeko Aldirien C-1 lineari dagokion Portugaleteko geltokia Kai Zaharra auzoan dago.

AutobusaAldatu

Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineek udalerria zeharkatzen dute:

  • A3122 Bilbo – Sestao – Errepelega
  • A3129 Lutxana – Gurutzeta – Santurtzi
  • A3131 Barakaldo – Sestao – Errepelega
  • A3135 Sestao – Kabiezes
  • A3142 Santurtzi – Barakaldo
  • A3151 Bilbo – Santurtzi – Portugalete (Autopistaz)
  • A3321 Portugalete – Muskiz
  • A3331 Sestao – Trapagaran
  • A3332 Santurtzi – Trapagaran
  • A3333 Santurtzi – Gallarta
  • A3335 Sestao – Muskiz

La Unión-La Burundesa

  • A3718 Gallarta – Gasteiz

ALSA

  • Badaude zenbait distantzia handiko autobus udalerrian geltokia dutenak.

Itsas-garraioaAldatu

Portugalete eta Areeta artean Ibaizabal zeharkatzen duen txalupa zerbitzua dago.

BesteakAldatu

Areeta eta Portugalete artean Bizkaia Zubia dago.

Herriko argazki panoramikoa.

JentilizioaAldatu

Portugaleteko biztanleen jentilizioa portugaletetarra da[15]. Gaztelaniaz, berriz, portugalujo/a da, nahiz eta izen herrikoia jarrillero/a izan. Ezizen honek XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran du jatorria, orduko Portugaletek hainbat taberna zituen non txakolina pitxar txikietan, gaztelaniaz "jarrilla", edaten zuten.

Portugaletetar ospetsuakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Portugaletetar ospetsuen zerrenda»

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Portugaleteko Udala. Ba al zenekien?. .
  3. « nuestro pueblo debió llamarse en principio Ugalete o Ugaleta, que significa en euskera "lugar esquinero de agua, puerto", en una palabra; y que, luego, cuando vinieron los romanos, ignorando el significado del nombre, le antepusieron la voz Portu (puerto) colocando albarda sobre albarda, al denominarlo Portugalete »

    —Cipriano Ramos Larriba: "Monografías de Pueblos de Bizkaia"

  4. Auñamendi Entziklopedia. Portugalete: Historia. .
  5. Txurruka kaiko 60 zenbakidun eraikinaren Kultura Ondasun izendapena EHAAn
  6. a b c Monumentu-multzo Kultura Ondasun izendapena EHAAn
  7. Berriztasuna dantza taldearen webgune ofiziala
  8. Elai-Alai dantza taldearen webgune ofiziala
  9. Lora Barriren webgune ofiziala
  10. Santa Maria Abesbatzaren webgune ofiziala
  11. Guretzat Fanfarreren webgune ofiziala
  12. Sorozabal Abesbatzaren webgune ofiziala
  13. Club Portugalete taldearen webgune ofiziala
  14. Jarrilleros Saskibaloi Klubaren webgunea
  15. Euskaltzaindia. Toponimia: Portugalete. .

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Wikiatlasa