Zangoza

Nafarroa Garaiko udalerria

Zangoza[2] ([s̻anɣos̻a]) Nafarroa Garaiko erdialde eta ekialdeko udalerri bat da, izen bereko merindadean dagoen handiena eta bertako herriburua. Aragoiko mugan dago, Cinco Villas eskualdearekin hain zuzen ere.

Zangoza
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Image-Iglesia Sta María. Sangüesa. Navarre (cropped).jpg
Herriguneko ekialdeko sarrera: Zangozako Andre Maria elizaren eta Burdinezko zubiaren ikuspegia.
Zangozako bandera
Bandera

Zangozako armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaZangozako merindadea
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofizialaBandera de Sangüesa.svg Sangüesa / Zangoza
AlkateaÁngel María Navallas Etxarte
(Zangozako Talde Progresista)
Posta kodea31400
INE kodea31216
Herritarrazangozar
Geografia
Azalera71,6 km²
Garaiera404 metro
Distantzia44 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria4.933 (2020: Red Arrow Down.svg −29)
Dentsitatea70,92 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 50
Ugalkortasuna[1]‰ 36,94
Ekonomia
Jarduera[1]% 79,44 (2011)
Desberdintasuna[1]% 4,77 (2011)
Langabezia[1]% 10,6 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 4,86 (2010)
Datu gehigarriak
Sorreraantzinakoa
erromatarra
Webguneahttp://www.sanguesa.es/

2012ko urtarrilaren 1eko erroldan 5.177 biztanle zituen, lurraldeko 21. udalerririk populatuena izanik.

IzenaAldatu

Euskarazko izen ofiziala Zangoza da, eta gaztelaniazkoa Sangüesa, biak ere jatorri eta sustrai bereko izenetik eratorriak. Erronkarieraz Zankoza deitu ohi zen.

Antzinako agirietan honako izenez agertzen da: Sancosa (XI. mendea), Sangosa (1055), Sancuesa (1056) eta Sangüesa (1020).[3] 924an musulmanen kanpainan agertzen den leku izen batekin lotu izan da, alfabeto arabiarrez Bashkunsa edo Sakunihisa gisa irakur daitekeena, hau da, Sancossa[4].

GeografiaAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

 
Ongai-Vallesantoro jauregiaren ikuspegia.

Herria Nafarroa ekialdean dago, izen bereko merindadearen ekialdeko muturrean. Herrira heltzeko, N-240 errepidea hartu behar da Iruñea-Jakako norabidean. Behin Ledeara iritsitakoan, NA-127 errepidea hartu behar da, Zangozara heltzeko.

Mugakide hauek ditu: iparraldean, Ledea; hegoaldean, Xabier eta Kaseda; ekialdean, Sos del Rey Católico (Zaragoza); eta mendebaldean, Oibar.

Huescako probintziako Pirinio aldetik etorrita, Aragoi ibaiak herria zeharkatzen du Ebrorako bidean. Bestela, Leireko mendilerroa udalerria mugatzen du iparraldean.

Klima eta landarediaAldatu

Zangozako klima mediterraneoaren eta ozeanikoaren tartekoa da, zenbat eta hegoalderago, mediterraneoagoa. Altuera zein den, aldeak nabariak dira, baina urtero, batez besteko tenperatura 13-14 °C ingurukoa da eta batez besteko prezipitazioa, 700-900mm ingurukoa.

Jatorrizko landaredia hariztiek, artediek, pagadiek eta pinudiek osatzen zuten, baina gizakiaren eragina dela eta, gaur egun zuhaixka bakan batzuk eta birlandaturiko pinuak baino ez dira geratzen.

MugakAldatu

HerriakAldatu

Zangoza udalerriko gune nagusia da. Haren mugapean Rocaforte eta Gabarderal herriak ere daude:

  • Gabarderal: 1960ko hamarkadan eraiki zuten, Espainiako etxebizitza ministerioaren aginduz, "Instituto Nacional de Colonización" delakoaren bidez. Espainiako hainbat tokitan egin bezala, beste hiri edo herrietatik urrun etxebizitza berriak eraiki ziren, eliza herriaren sarreran kokatuta.
  • Rocaforte: Zangoza kanpoaldeko industrialdea kokatzen da bertan eta 2007ko erroldaren arabera, herriak 50 biztanle zituen.
Herriguneak
Herria Biztanleria 2014an Koordenadak Distantzia Mapa
Gabarderal 136 42°32′32″N 1°17′53″W / 42.54222°N 1.29806°W / 42.54222; -1.29806 4,7
Rocaforte 40 42°35′30″N 1°17′20″W / 42.59167°N 1.28889°W / 42.59167; -1.28889 1,2
Zangoza 4.902 42°34′30″N 1°16′58″W / 42.57500°N 1.28278°W / 42.57500; -1.28278 0
Guztira 5.078

Iturriak: INE (2014ko datuak) eta Google Earth

HistoriaAldatu

OrokorraAldatu

Zangozan erromatarren garaiko aztarnak aurkitu dira. Uste da antzinako "Zangoza Zaharra" gaur egun Rocaforteko herrixka dagoen tokian kokatzen zela. Iruñeko Erresumaren defentsarako hiribildu nagusietako bat izan zen. 1090. urtean, Antso V.a Ramirez Iruñea eta Aragoiko erregeak Jakako forua eman zion jada bazen Zangozako lehen hiriguneari. Historikoki, Nafarroako Erresumaren ekialdeko mugan dagoenez, Aragoiko Erresumarekiko hainbat borrokaren lekuko izan ziren Zangozako biztanleak.

XV. mendean, agaramontar bandoaren gotorleku garrantzitsua izan zen, eta Fernando II.a Aragoikoaren eskuetan (bitartekotzaz) egotearen kalteak jasan zituen: militar okupazioaren antzeko egoeran, soldadu aragoitarrek gehiegikeri ugari egin zituzten 1495etik 1500era.

Frantsestean, Francisco Espoz y Minak defendatu zuen Zangoza. Gerrate Karlistetan ere borrokak izan ziren herrian. 1936ko altxamendu frankistan eta ondorengo gerra zibilean Zangozako 48 herritar hil zituzten[5].

UholdeakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Uholde historikoak Euskal Herrian»

Historian zehar, Zangozako biztanleei uholdeek kalte handiak egin dizkiete, gerrateak baino gehiago. Horrela, XIV. mendetik hainbat uholde handi izan dira, 1330, 1430, 1582, 1634, 1739 eta 1787 urteetan, besteak beste. Aragon ibaia bere ibilgutik ateratzen zen maiz eta Santa Maria la Real eliza eta inguruko etxeak urez betetzen zituen.

Uholdeetatik latzena 1787ko irailaren 24tik irailaren 25eko gauekoa izan zen. Almadien enborrek Esako harrizko zubia itxi egin zuten eta ura eta bestelakoak pilatuz joan ziren. Presioak eraginda, urak zubia apurtu eta uholdea eragin zuen Zangozan. Urek bi metroko altuera hartu zuten herriko kaleetan eta 556 hildako izan ziren (biztanleriaren % 18). Herriko 465 eraikinetatik 428 erabat suntsiturik geratu ziren.

Uholde horrek eraginda, herriaren kokalekua aldatu eta Aragon ibaitik urrundu zen, gorago zeuden lurretan etxe berriak eraiki ondoren. Areago, Santos Angel Otxandategi arkitektoak Zangoza Berria beste toki batean kokatzeko plan neoklasikoa diseinatu zuen, baina ez zen aurrera eraman.

EkonomiaAldatu

Herri lurrek udalerriaren azaleraren % 29 hartzen dute, larre lur guztiak eta laborantza lurren % 13. Guztira 4.500 hektarea lur lantzen dira, gehienak lehorreko lurrak, eta heren bat lur-ureztatuak. Lur ureztatuak garagarra, artoa eta bestelako zerealak ereiteko erabiltzen dira. Lehor-lurretan, berriz, intxaurrondoa, olibondoa eta mahatsa landatzen dira. Mahastiek 710 hektarea hartzen zituzten 1891n, baina filoxeraren eraginez, azalera % 75 murriztu zen. Horren ondoren, 1920ko hamarkadatik aurrera, haziz joan zen, baina berriro ere, 1960ko hamarkadatik aurrera, erdira murriztu zen.

Gaur egun, Zangozako jarduera ekonomiko nagusia zerbitzuak eta industria dira. Zangozak inguruko herri txikiagoetatik etorritako biztanleak erakartzen ditu, bai lan egiteko bai erosketak egiteko. Rocaforten inguruetako industrialderik handiena dago.

Parke eolikoaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Zangozako Rocaforte kontzejuko mugetan, Oibar eta Irunberri bitartean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Salajones" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako indarra 19,14 megawattekoa da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

DemografiaAldatu

Zangozako biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 408 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 7,96 (Nafarroako batez bestekoaren azpitik).

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

2007ko udal hauteskundeetan Zangozako alkate kargurako Eskisabel Sueskun aukeratu zuten, UPNri lotutako Agrupación Independiente San Sebastián (AISS) taldearen izenean. Udaleko hamahiru zinegotzietatik zazpi lortu zituen taldeak, eta hortaz gehiengo absolutua udalean. Baliogabeko botoak 29 izan ziren (emandako guztien % 0,29), eta zurizko 63 boto izan ziren (botoen % 2,12). Abstentzioa % 25,17 izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan aldaketa handia gertatu zen udalbatzan. Agrupación Progresista de Sangüesa-Zangozako Talde Progresista (APS, 6 zinegotzi) izeneko zerrendak irabazi eta alkatetza Angel Maria Navallas Etxartek eskuratu zuen; helburua eskuinaren nagusitasunari aurre egitea zela, zerrenda NEB eta Nafarroa Bai batuta osatu zen, ezker abertzalearekin akordiorik egin nahi izan ez zuela eta PSN ere kanpoan geratu zen[6][7]. Agrupación Independiente San Sebastián eskuindarrak 5 hautetsi erdietsi zituen eta Bilduk zein PSNk bana. Hiru zerrendak (RCN-NOK kalamuaren legeztatzearen aldeko taldeak, PPk eta España 2000 eskuin muturrekoak) ez zuten ordezkaritzarik lortu.

Alderdi politikoa 2011 2007
Botoak Zinegotziak Botoak Zinegotziak
Zangozako Talde Progresista (APS) % 40,36 6 - -
Agrupación Independiente de San Sebastián (AISS) % 30,34 5 % 46,39 7
Bildu % 10,49 1 - -
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE) % 6,28 1 % 12,63 2
Nafarroako Ezker Batua (NEB) - - % 16,46 2
Nafarroa Bai (NaBai) - - % 11,62 1
Eusko Abertzale Ekintza (EAE) - - % 10,78 1

Alkateen zerrendaAldatu

1979-1983 Javier Luis del Castillo Bandrés (GISS)
1983-1987 Javier Luis del Castillo Bandrés (GISS)
1987-1991 Javier Luis del Castillo Bandrés (GISS)
1991-1995 Javier Luis del Castillo Bandrés (GISS)
1995-1999 Agustín Navallas Echarte (GIPS)
1999-2003 José Daniel Plano Izaguirre (AISS)
2003-2007 José Luis Lorenzo Elvás (PSN)
2007-2011 Eskisabel Sueskun Hualde (AISS)
2011-2015 Ángel Navallas Etxarte (APS)

UdaletxeaAldatu

Udaletxea XVI. mende amaierako harri eta adreiluzko eraikina da. Behealdean, atari zabala eta arkudun egitura dauka. Eraikina Oibarko Domingo Aiak diseinatu zuen eta Zangozako Kale Nagusian dago. Atzealdeko fatxada Gazteluko armen plazara begira dago eta, horrekin batera, multzo arkitektonikoa osatzen du. Urte askotan, udaletxeak Vianako printzearen jauregian (XII. mendeko eraikina) izan zuen egoitza. 1929ko Bartzelonako erakusketa unibertsalean, Zangozako udaletxearen kopia bat eraiki zen.

  • HELBIDEA: Kale Nagusia, 31

HirigintzaAldatu

Zangozako jatorrizko alde zaharrak Iruñeko San Cernin gunearen pentagono itxurako planoa dauka. Gune horren ardatza Kale Nagusia da: herria alde batetik bestera zeharkatzen du eta herriaren irteera zen zubian amaitzen da. Oraindik ere Kale Nagusiak herriko merkataritza eta eguneroko bizitzaren ardatz nagusia da. Jatorrizko burgoari etxagune txikiago bat batu zitzaion, Población kalea ardatz moduan izanik. Alde Zaharreko eliza eta jauregien artean, ortuak eta etxe xumeagoak eraiki ziren, eta eraikuntzen artean zeuden lursailen tamaina nahiko txikia zen.

HarresiaAldatu

Hasieran, Zangoza ez zen gotorlekua izan, Alfontso I.a Borrokalaria erregearen garaietan birpopulatu zelako. Dena den, XII. mendearen amaieran, Aragoa eta Nafarroako erreinuak banatzean, erresumaren ekialdeko muga defendatzeko beharra zela eta, harresia eraiki zen Zangoza inguruan. Harresiak dorre karratuak zituen egituraren sendotasuna bermatzeko. Harresiaren iparraldeko alderdia San Migel kaletik hedatzen zen, hegoaldekoa Kale Ilunetik Aragon ibaira, ekialdekoa Donejakue parrokian hasi eta Dorre eta Labe kaleetan zehar, eta mendebaldekoak Aragon ibaiaren ibaibidea. Andre Maria eta Donejakue parrokiak, harresiaren gune estrategikoetan zeudela eta, dorre almenadunak dauzkate.

Herrira sartzeko lau atari nagusi zituen: Andre Maria ataria, zubiaren sarreran, Jacakoa edo San Frantziskoko ataria, Kale Nagusiaren kontrako aldea, Tuterako ataria hegoaldean San Salbador elizatik gertu, eta San Babilgo ataria iparraldean.

Harresitik kanpoAldatu

1150ean Oltrako auzunea sortu zen harresien babesetik kanpo Aragon ibaiaren eskuinaldean, eta San Andres parrokiako zubitik gertu. Urte batzuk beranduago, 117ean Castellongo burgoa sortu zen. Etxagune hauetaz gain, XIII. mendetik aurrera, Frantziskotarren komentua, Dominikoena, Mertzedarioena, eta Karmeliten komentuak eraiki ziren harresitik kanpo. XVI. mendean Cisnerosek agindutako eraikuntzen eraisteak batetik, eta herriaren hazkundeak bestetik, harresien gainean eraikitzea eragin zuen. Mende barrokoetan plazatxoak eraiki ziren.

Harresitik kanpo egindako benetako hedapena XIX. mendean hasi zen, herrian paperfabrikaren ezarpenaren ondoren. Ibaitik gertu, eta Alde Zaharraren ondoan estilo arrazionalistako etxebizitzak zituzten hiru auzo berri altxatu ziren. Gunearen erdialdean, blokeen ordez, lorategidun txaletak eraiki ziren. Herrigunearen hegoaldean, komentua eta suhiltzaileen egoitza dago.

Azpiegitura eta garraioakAldatu

La Veloz SangüesinaAldatu

La Veloz Sangüesina ("Zangoztar Azkarra") izeneko autobus konpainiak Zangoza Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

La TafallesaAldatu

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak norabide bakoitzean bi zerbitzu ditu, eta honako ibilbidea:

KulturaAldatu

HezkuntzaAldatu

EuskaraAldatu

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Zangoza eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 4,86k zekien euskaraz.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Zangoza) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez, beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[8]. Hala ere, 2017ko ekainean aurrera atera zen mozioa Nafarroako Parlamentuan eta eremu mistoan sartu zen Zangoza azkenean, beste 43 udalerrirekin batera.[9]

Bestela, 1978ko apirilean Rincón del Carmen haurtzandegia abian ipini zuten, 1982an ikastolaren nortasun juridikoa hartu zuena, Rincón del Carmen Kooperatiba sortuta. Hortik aurrera 1987an, 1998an eta 2014an herrian Nafarroa Oinez jaia antolatu dute, ikastolaren alde.

Jaiak eta ospakizunakAldatu

Herriko jaiak irailaren 11ren inguruan antolatzen dira. Jaiak irauten duten egun guztietan, jota zaharra dantzatzen da. Gauerdiko 1:30etan, "Bajadica del Prao" izeneko ekitaldia izaten da, herriko musika-taldeak jotzen duen musikak lagunduta, herritarrak udaletxeraino joaten dira.

Herriko patroia San Sebastian da: jaia urtarrilaren 20an ospatzen da.

2004az geroztik, ekaineko lehen larunbatean Euskararen eguna ospatzen da.

Herrietako jaiakAldatu

Gabarderalgo jaiak abuztuko lehen asteburuan ospatzen dira, Santa Eulaliaren omenez.

XabierraldiaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Xabierraldia»

Urtero, Xabierraldia ospatzen diren martxoko lehenbiziko bi asteburuetan, udalerria, ostatuak, tabernak nahiz inguruko errepideak Xabierko gaztelura doazen erromes nahiz bisitariez lepo egoten dira.

Errege Magoen erlijiozko antzerkiaAldatu

Ondasun nabariakAldatu

Zangozako herriguneanAldatu

Gabarderalgo kontzejuanAldatu

Baseliza zaharrean, XV. mende amaierako erretaula zegoen. Gaur egun erretaula San Salbador elizan gordetzen da. Horrez gain, Bideko Ama Birjinaren irudia, Kaputxinoen erakundean gorderik dago.

Ondare kulturalaAldatu

Azpiegiturei dagokienez, Kultur Etxea den Vallesantoro Jauregia, Carmengo Auditorioa, Vianako Printzearen Gaztelua (gaur egungo liburutegia) eta Carmengo Klaustroa (musika eskolaren egoitza) aipatzekoak dira.

Elkarteen artean, Nora Korala izeneko abesbatza nabarmentzekoa da, 1968an sortu zutena Fermin Iriarteren eskutik. Gaur egun Bruno Jiménez da zuzendaria. Bestelakoak Udal musika banda, Rocamador dantza taldea, Txola txistulari taldea, Zangozako Gaitariak eta "Amigos del Gigante" kultura elkartea ditugu.

Zangozar ezagunakAldatu

ErreferentziakAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa