Irurozki

Urraugoitiko kontzeju eta ibarburua, Nafarroa Garaian

Irurozki[1][a] Urraulgoiti ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

Irurozki
 Nafarroa GaraiaEuskal Herria
Herriko etxe tradizional bat


Armarria


Map
Kokapena
Herrialdea Nafarroa Garaia
EskualdeaPirinioaurrea
UdalerriaUrraulgoiti
Administrazioa
Motakontzeju
Izen ofiziala Irurozqui
Burua
(2019-2023)
Maria Camino Echauri Sierra
(kontzejuburua)
Posta kodea31448
INE kodea
Herritarrairurozkiar
Geografia
Koordenatuak42°45′28″N 1°15′22″W / 42.75778°N 1.25611°W / 42.75778; -1.25611
Azalera3,17 km²
Garaiera560 metro
Distantzia42,4 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria40 (2023:  3)
Irurozkiko eliza
Jauregia

Urraulgoitiko ibarburua da. 2023 urtean 40 biztanle zituen.

Bertako biztanleak irurozkiarrak dira.

Irurozki toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[2]

  • Irurozqui (1106)
  • Iruroqui (1280)
  • Irurozqui (1366)
  • Irurozqui (1534)
  • Yrrurozqui (1587)
  • Irurozqui (1802)
  • Irurozki (1974)

Ezaugarriak

aldatu

Armarria

aldatu

Irurozkiko armarria Urraulgoitiko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[3]

« Urrezko hondo batez eta aurrean baterako bi bihotz gorriz osatuta dago goialdean eta behealdean hondo urdinez zortzi puntako urrezko izar batez. Bi aldeak zerrenda gorri batek banatzen ditu. Armarriaren ertza, urrezko zortzi gurutze dituen beste zerrenda gorri bat da. Eguzki batek koroatzen du. »

Geografia

aldatu

Irurozki Urraulgoiti ibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena

aldatu

Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.

Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.

Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.

Estazio meteorologikoak

aldatu

Urraulgoitin dagoen Eparotz lekuan, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.[4]

      Datu klimatikoak (Eparotz, 1974-2020)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 18.0 22.0 26.0 29.0 33.0 38.0 41.0 40.0 37.0 32.0 25.0 21.0 41.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.6 10.2 13.4 15.3 19.9 24.9 28.6 28.5 24.0 18.4 12.2 9.1 17.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.2 5.2 7.8 9.8 13.8 17.9 20.7 20.7 17.1 12.8 7.8 5.0 11.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -0.1 0.2 2.3 4.3 7.7 10.8 12.8 12.8 10.1 7.2 3.3 0.8 6.0
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -17.0 -17.0 -9.0 -4.0 -3.0 1.0 5.0 2.0 1.0 -3.0 -8.0 -11.0 -17.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 69.3 67.9 62.6 91.9 71.3 52.8 35.0 39.5 62.2 92.0 93.7 95.2 833.5
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 47.0 35.5 50.0 46.0 38.0 48.0 56.0 73.0 66.5 87.0 54.0 74.5 87.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 10.5 9.7 8.9 12.2 10.7 6.9 4.6 4.8 7.0 10.5 11.5 12.0 109.3
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.6 1.4 1.2 0.8 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.5 1.1 6.6
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[5]

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.

Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.

Ikusi edo aldatu datu gordinak.

Historia

aldatu

Dagoeneko 1106. urte inguruko abizen lokatibo gisa agertzen da. Mende beraren amaieran Errodrigo Argaitzek bertan zuen jauregi bat, kollazo eta errotarekin. Agian, lursail isolatuen errenta gisa, 1280an, Koroak urtean 8 soldatako 3 diru jasotzen zituen ardoaren salmentagatik, 1 kahitze 3 lapurreta eta erdi gari eta 2 garagar kahitze, baina XV. mendearen hasieran herritar guztiak kapareak ziren eta, beraz, jaun-kargarik gabeak.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, Urraulgoiti ibarreko diputatuek eta tokiko errejidoreek gobernatu zuten, bizilagunen artean txandaka aukeratzen baitziren etxeen artean (14 1802an eta 16 1847an). Azken data horretan 50 gari-lapurreta zituen eskolak, auzotarrek hornitzen zuten kuratoa, lokalak eta hauek egoera txarrean zeuden, Agoitz eta Irunberritik posta jasotzen zuen eta irin-errota bat zuen.

Demografia

aldatu

2023 urteko erroldaren arabera 40 biztanle zituen Irurozkik.[6]

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
38 38 39 36 38 38 37 36 38 39 40 44 48 43 43 44 45 42 40 37 37
Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.

Politika

aldatu

Irurozkiko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Maria Camino Echauri Sierra da.

Kontzejua

aldatu

Irurozkiko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Maria Camino Echauri Sierra da.

Kontzejuburuak

aldatu

2011tik, Irurozkik kontzejuburu bat izan du:

Kontzejuburu Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera
Maria Camino Echauri Sierra 2011 2015
Maria Camino Echauri Sierra 2015 2019
Maria Camino Echauri Sierra 2019 jardunean

Kultura

aldatu

Euskara

aldatu
Ikus, gainera: «pirinioaurrera» eta «nafarrera»

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulgoiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[7]

Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulgoiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[8]

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

  • San Adriango jaiak, irailaren lehen asteburuan

Ondasun nabarmenak

aldatu

Irurozkiar ospetsuak

aldatu

Oharrak

aldatu
  1. /iɾus̻ós̻ki/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza hirugarren silaban

Erreferentziak

aldatu
  1. Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
  2. «Irurozki - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
  3. Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  4. «Meteo Nafarroa - Fitxa Klimatikoak - Eparotz» meteoeu.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
  5. Eparozko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  6. «Irurozki» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  7. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  8. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera

aldatu

Kanpo estekak

aldatu