Calahorra

Errioxako herria, Ebro ibaitik eta Nafarroatik hurbil

Calahorra Errioxako (Espainia) ipar-ekialdeko udalerri bat da, Ebro ibaiaren eskuin ertzean kokatua. 2020ko erroldaren arabera 24.531 biztanle zituen eta ondorioz Errioxako udalerrien artean bigarrena da populazioz, Logroño hiriburuaren atzetik. Errioxa Behereko hiri garrantzitsuena da.

Calahorra
Espainiako udalerria
Calahorra - 09.JPG
Bandera de Calahorra (La Rioja).svg Escudo de Calahorra (La Rioja).svg
Administrazioa
Estatu burujabe Espainia
Autonomia Errioxa
AlkateaFrancisco Javier Pagola Saenz (en) Itzuli
Izen ofizialaCalahorra
Posta kodea26500
INEk ezarritako kodea26036
HerriburuaCalahorra (municipal capital) (en) Itzuli
Geografia
Koordenatuak42°18′12″N 1°57′53″W / 42.303333333333°N 1.9647222222222°W / 42.303333333333; -1.964722222222242°18′12″N 1°57′53″W / 42.303333333333°N 1.9647222222222°W / 42.303333333333; -1.9647222222222
Calahorra - La Rioja (Spain) - Municipality Map.svg
Azalera93.57 km²
Altuera358 m
MugakideakAldeanueva de Ebro, Autol, Quel, Pradejón, Sartaguda, Andosilla, San Adrián eta Azagra
Demografia
Biztanleria24.531 (2020)
Green Arrow Up.svg311 (2019)
alt_left 12.320 (%50.2)11.900 (%48.5) alt_right
Dentsitatea262,17 bizt/km²
Informazio gehigarria
Ordu eremuaUTC+01:00
Hiri senidetuakMonte Compatri eta Caussade
MatrikulaVI
ayto-calahorra.es

IV-V. mendetik aurrera Calahorrako diozesiaren egoitza izan da eta antzina bere menpe zeuden Kantauri itsasora arteko lurrak[1].

IzenaAldatu

Udalerri hau izendatzeko euskaraz Kalagorria izena ere erabili izan den arren, Euskaltzaindiak ez du ontzat ematen.[2]

Baskoien Kalakorikos hirian du jatorria. Haren gainean erromatarrek Calagurris Nassica Iulia hiria eraiki zuten. 1199ko Donemiliagako bula batean Calagurra aipatzen da[3].

Etimologia ez da zehazki ezagutzen eta hainbat hipotesia azaldu dira.

  • Arabieratik datorren hipotesia (Mateo Anguiano, 1701): Calaforra (Cala + Forra, "gaztelu askea")[4].
  • Arameratik eratorria (1970): Calagurris, "hiri gotortua"[5].
  • Euskaratik eratorria: Garai-gorri ("garaian dagoen hiri gorria"), Garai-uri ("goiko hiria")[6] edo Kala-gorri ("muino biluzia")[7][8].

Txanpon-etxea izan zuen eta haietan KA-L-A-KO-R-I-KO-S izena azaltzen da.

GeografiaAldatu

Calahorra Cidacos ibaiak Ebro ibaiarekin bat egiten duen puntuan kokaturik dago. Hiriaren alde zaharra 358 metrotako altuera duen muino baten gainean dago, Ebroren hegoaldean. Hiria harresietatik kanpo hedatzen hasi zenean muinoareen azpialdean egin zuen. Hasieran hiri errotamarreko zirkua eraiki zen han eta ondoren diozesia eratu zenean katedrala eta apezpikuaren egoitza Ebroren ertzean eraiki ziren.

Muinotik Ebroren ertzeko lautadak kontrolatzen ziren eta antzinatik izan du nekazal jarduera nabarmena, Cidacos eta Ebro ibaiek lur aberatsa sortzen baitute. Ekialdean hirigunetik kilometro gutxitara Recuenco aintzira aurkitzen da.

HistoriaAldatu

Calahorran aurkituriko populazio aztarnarik Mousteriar garaikoak dira. Sorbán arkeologia eremuan migrazio indoeuroparren aztarnak aurkitu dira eta Burdin Aroan asentamendu zeltiberiarra egon zela dirudi.

AntzinaroaAldatu

Hiri baskoiaAldatu

K.a. II. mendean Catón jeneral erromatarrak Ebro haraneko leinu guztiak menperatu edo aliatu bihurtu zituen. Garaiko agiri batzuetan hiri zeltiberiar gisa azaltzen da eta beste batzuetan hiri baskoi gisa. Tito Livio historiagilearen arabera vasconum ager lurraldetik kanpo zegoen eta beraz ez zen baskoia izango. K.a. 76. urtean Estrabon greziar historiagileak hiri baskoia dela dio (Str. III, 4, 10).

Calagurrisen ondoan zeuden Cascantum eta Graccurris ere hiri baskoiak ziren ordurako[9]. K.o. II. mendean Klaudio Ptolomeok hiri baskoia zela berretsi zuen (Ptol. 2. 6. 66).

Calagurris Nassica IuliaAldatu

Antzinako hiriaren gainean eta hiriaren ekialdean Calagurris berria eraiki zuten erromatarrek. K.a. 171. urtean Nassica titulua gehitu zion Publio Cornelio Escipión Nasica eta K.a. I mendean Iulia Julio Zesar enperadoreak.

 
Calagurrisko txanponak.

Sertorioren gerra garaian Sertorio jeneralaren alde egin zuen. Ponpeio jeneralaren armadak hiria setiatu zuen K.a. 72. urtean eta hiritarrek nahiago izan zuten gosez hil errenditzea baino. Salustioren kroniken arabera kanibalismoraino iritsi ziren.

Halakoa zen Calahorrak Erromari zion leialtasuna, Zesar Augusto enperadorearen babesa eskuratu zuela eta kalagurritar soldaduekin destakamendu bat osatu zuela[10]. Horri esker municipium civium Romanorum bihurtu zen eta biztanleek erromatar hiritartasuna eskuratu zuten. Hiria harresietatik kanpora zabaltzen hasi zen. Bazituen erromatar hirien eraikin publiko tipikoak, hala nola tenpluak, foroak, termak, kloakak, teatroak, anfiteatroak eta baita zirkua ere. Justizia administrazioaren egoitza Calagurrisen zegoen eta txanpon-etxea ere sortu zuen. Txanpon-etxe honek hiru garai historikotan egin zituen txanponak; Sertorioren gerra garaian, Augusto eta Tiberio enperadoreen garaian eta azkenik Suintila errege bisigodoaren garaian. Guztira 33 txanpon eredu aurkitu dira.

KristautasunaAldatu

 
Apezpikuaren etxea

Baskoniarren hiri garrantsitsuenetako bat zenez erromatarren garaian iritsi zen kristautasuna Calahorrara. III. mendearen amaieran bi legionario erromatar kristau bihurtu ziren Calahorran eta horregatik burua moztu zieten. Haien buruak Ebro ibaira jaurti zituzten eta kondairak dio korrontearen kontra ibaian gora egiten hasi zirela. Legionario haiek San Emeterio eta San Celedonio ziren eta gaur egun Calahorrako patroi sainduak dira. Prudentius poetak ematen digu martirioaren berri.

IV. mendean Calahorran apezpikuaren egoitza ezarri zen. Bere menpeko lurraldea oso zabala zen, Errioxaz gain Hego Euskal Herri ia osoa hartzen baitzuen. Izena ezagutzen den aurreneko apezpikua Silvino da, 463. urtearen inguruan izendatua izan zena. Musulmanen erasoen garaian (VIII. mendean) Donemiliaga Kukulara pasa zen egoitza eta beranduago Naiarara. 1170ean berriz itzuli zen Calahorrara.

Erdi AroaAldatu

Leovigildo errege bisigodoak 568 eta 586 artean Calahorra eta gainerako hiri errioxarrak bisigodoen erresuman sartu zituen. 714. urtean musulmanek konkistatu zuten. Hurrengo mendeetan hainbat konkista izan zituen eta XI. mendean Alfontso VI.a Gaztelakoak eskuratu zuen. Hiri forua ere berak eman zion. Behe Erdi Aroan muga izateari utzi zion eta hiri gotortu gisa garrantzia galduz joan zen arren Calahorrako apezpikuak gero eta indar handiagoa izan zuen, Erresuman eragin handia izaterainokoa. 1366an Henrike II.a Gaztelakoa Calahorran izendatu zuten errege. Alfontso X.ak asteroko merkatua egiteko pribilejioa eman zion[11].

Judutegi handi bat ere izan zuen hiriak. XI. mendean iritsi ziren aurreneko juduak eta XIV. menderako 600 biztanle inguru zituen judutegiak.

Aro ModernoaAldatu

 
Inkisizioaren ikurra.

Errege-erregina Katolikoek Espainia guztia konkistatu zutenean erlijio uniformetasuna hartu zuten helburu eta juduak kanporatzea eta Inkisizioa sortzea erabaki zuten. Calahorrako juduak 1492an kanporatu zituzten eta 1580ko abuztuaren 25ean ijitoak kanporatzeko eskaria egin zuen udalak. Calahorra elizbarrutiko hiriburua izanik Inkisizioaren epaitegi bat bertan ezarri zen. 1521 eta 1570 artean 30 sorgin erre zituen. 1570an Logroñora aldatu zen Inkisizioaren epaitegia[12]. XVI. mendearen amaieran izurrite batek nabarmen kaltetu zuen Calahorra.

1672an Parte del Atlas Mayor o Geographia Blaviana Que contiene las Cartas y Descripciones de Españas liburuan Calahorra ere deskribatzen da. 1.600 biztanle zituen orduan, harresiak inguratzen zuen eta lau ate zituen. Katedralaz gain lau parrokia eta hiru komentu zituen, bi fraideenak eta bat monjena[13].

XVIII. mendea oso oparoa izan zen eta garai hartakoak dira Calahorran dauden eraikin ugari.

Aro garaikideaAldatu

XIX. mendean telegrafoa (1862), trena (1863), posta zerbitzua (1868) eta kontserba industria ezarri ziren Calahorran. Aldi berean Logroñok nagusitasuna hartu zuen Errioxako hirien artean eta Calahorra Errioxa Behereko hiri garrantzitsuena izatera mugatu zen. 1959an Redondako Andre Mariaren kolegiatak konkatedral izendapena jaso zuen eta une horretan Logroño bihurtu zen Calahorrako eta La Calzada-Logroñoko elizbarrutiaren egoitza[14].

DemografiaAldatu

AzpiegiturakAldatu

Ebroren haranean kokaturik dagoenez Kantauriar isurialdea eta Mediterranear itsasertzeko hiriak lotzen dituzten bideetan kokaturik dago. N-232 errepideak eta AP-68 autopistak Logroñorekin eta Bilborekin (mendebaldean) eta Zaragozarekin (ekialdean) lotzen dute. AP-15 autopistak eta N-121 errepideak Iruñearekin lotzen du.

Autobuses Olloqui autobus konpainiak Calahorra Funesekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

RENFE enpresaren Zaragoza-Bilbo trenbideak badu geltokia Calahorran[15]. Antzina Cidacos ibaian gora zihoan trena ere bazuen baina 1960an bertan behera gelditu zen eta gaur egun bide berde bat eraiki da bertan Calahorratik Arnedillo herrira doana[16].

EkonomiaAldatu

Calahorrako ekonomia nekazaritzan oinarritzen da. Barazkiak, piperrak eta fruita dira ekoizten diren produktu nagusiak. Espainia iparraldeko produktu hauen banatzaile nagusia da eta "Capital de la Verdura" ("Barazkien hiriburua") ezizena eman izan zaio[17]. Alfontso X.a "Jakintsuak XIII. mendean dagoeneko merkatua egiteko pribilejioa eman zion. El Raso plazan egiten da, eta horrela deitzen zaio lurraren gainean ("al raso") jartzen direlako saldu beharreko barazkiak.

Nekazal produktuen inguruan kontserba industria eraiki da. Zapatagintzak ere garrantiza badu, ondoan duen Arnedorekin batera. Bestelako industria batzuk ere baditu, gehienak "Tejerías" industrialdean kokatzen direnak.

Ondasun nabarmenakAldatu

 
Carmengo santutegia.
 
"Arco del Planillo" ate erromatarra.
 
Mercadal pasealekua.

Eraikin erlijiosoakAldatu

  • Andre Mariaren katedrala: XVII. mendean altxaturiko eraikin gotikoa da. Hiriko patroiak diren San Emeterio eta San Celedonioren martirioa izan zen tokian eraiki zuten.
  • Apezpikuaren jauregia: XVI. mendean eraikia eta XVIII mendean handitua, katedralaren alboan dago.
  • Carmengo santutegia: 1603an eraikitako eliza barrokoa da.
  • Santiago apostoluaren parrokia. Eraikin neoklasikoa da, XVII eta XVIII mendeen artean eraikia.
  • San Andres parrokia: XVI. mendean altxatu zuten XI. mendeko tenplo baten gainean.
  • San Francisco eliza: XVII. mendekoa baina berriztatze ugari izan ditu.
  • San Jose monasterioa: XVI mendekoa.
  • Gurutzea (El Crucifijo): XVI mendeko tenplo txiki bat da.

Eraikin zibilakAldatu

  • Zirko erromatarraren hondarrak. Mercadal pasealekua dagoen tokian zegoen zirkoa[18]. 360 metrotako luzera eta 80 metrotako zabalera zituen.
  • Calahorrako Alde zaharra: Erromatarren hiriaren egitura mantentzen du. 1979an erromatarren kloakak (estolderia) aurkitu ziren. La clínica eremu arkeologikoan I. mendeko villa erromatar bat aurkitu da, hiru maila dituena eta zutabe eta estukoekin apaindua[19]. Bertan la Dama Calagurritana izena eman zaion emakumezko baten bustoa aurkitu da[20]. Toki honetatik gertu II. mendeko harresiaren hondarrak eta ate erromatar bat ("arco del Planillo") daude.

Enparantzak, parkeak eta pasealekuakAldatu

  • Mercadal pasealekua. Hiriaren azpialdeko pasealeku nagusia da. Bertan hiriko sinbolo diren hainbat elementu aurkitzen dira.
  • El raso enparantza. Bertan barazkien merkatua egiten da.
  • Cidacos ibaiaren ertzeko parkea
  • Terrorismoaren biktimen omenezko parkea

EskulturakAldatu

  • La moza edo epaiketa rolloa Mercadal pasealekuan aurkitzen da. Erdi Aroan gaizkileak exekutatzeko erabiltzen zen[21].
  • La matrona: 1878an inauguraturiko eskultura da Adolfo de Areizaga eskultore bilbotarrak Carrarako marmolarekin egindakoa. K.a. 72. urteko Fames Calagurritana omentzen du eta hiriko sinboloa da[22].
  • Kintilianoren eskultura: 1970an ezarri zen IV. mendeko Kintiliano poetaren omenez. Haren izeneko biribilgunean dago, udaletxearen aurrean[21].
  • Nekazarien eskultura: Lucio Marcos Pernía artista kantabriarrak egin zuen eta 2008an ezarri zen liburutegiaren ondoan[23].

KulturaAldatu

Fitxategi:Cristo de la Agonía 3.JPG
Aste Santuko prozesioa.

JaiakAldatu

Calahorran San Emeterio eta San Celedonioren omenezko jaiak ospatzen dira neguan (martxoaren 1-3) eta udan (abuztuaren 25-31). Sei lagunarte edo peña daude hirian eta bakoitzak bere koloreko zapi eta blusa ditu; Peña Philips gorria (denetan zaharrena da), Peña de El Sol berdea, Peña Calagurritana beltza, Peña Riojana urdina, Peña El Hambre granatea eta Peña La Moza arroxa[24]. Peña Philips da denetan zaharrena.

Aste Santua oso entzutetsua da eta 2014an Interes Turistiko Nazionaleko Jai izendatua izan zen. La Cofradía de la Vera Cruz elkartea da antolatzailea eta 16 pasok egiten dute prozesioa. Aurreko asteburuan merkatu erromatarra ospatzen da[25].

MuseoakAldatu

Calahorran hainbat museo eta interpretazio zentru aurkitzen dira. Denetan aipagarriena Erromanizazioaren museoa da (Museo de la Romanización). Alde zaharrean aurkitzen da, 1930. hamarkadan eraikitako "Casa del Millonario" eraikin modernistan. 1984an inauguratu zen museoa. K.a. IV eta K.o. IV mendeen artean aurkituriko mila pieza arkeologiko inguru daude ikusgai. Elementu aipagarrienak Herkulesen burua (K.a. 500) eta la Dama Calagurritana (K.o. II. mendea) dira[26].

Calahorrako katedralaren klaustroan Elizbarrutiko museoa (Museo Diocesano) eraiki zen. Errioxako elizetan aurkituriko altxorrak daude, erretaulak, irudiak, urrezko gailuak, sagrarioak, kalbarioak... Aipagarrienak XII. mendeko Biblia bat, Henrike IV.ak emandako "Custodia del Cipres" (XV. mendea) eta Toráh judutar bat dira[27]. "Casa Santa" interpretazio zentruan kristautasunaren hastapenak erakusten dira, tartean san Emeterio eta San Celedonio martiriak[28]. Aste Santuko pasoen erakustketa iraunkorra ere badago San Francisco elizan.

Amaitzeko barazkien museo bat ere badago Calahorran (Museo de la verdura)[29].

GastronomiaAldatu

Calahorrako baratzeetako produktuek osatzen dute hiriko gastronomiaren oinarria, eta jaki tipikoena garaian garaiko menestra da. Calahorrako azaloreak tokiko babes izendapena du[30]. Udazkenean piperrak batzen dira eta kalean egurrezko edo ikatz begelalezko sutan erretzen dira[31].

Barazkiez gain arkumea eta odolki gozo pinoidunak ere jaten dira.

Azkenburukoetan aipagarriak dira magdalenak, mantekatuak eta "pastel calagurris" arbendolezko pastela[32].

KirolakAldatu

Hiriko kirol taldea Club Deportivo Calahorra da. 1923an sortu zen eta futbol taldeak Bigarren B mailan jokatzen du azkenaldian. 2001. urtean bigarren mailarako igoera fasea jokatu zuen. La Planilla futbol zelaian jokatzen du, La Gaunasen ondoren Errioxako estadio handiena da, 4.200 ikuslerentzako tokia baitu[33].

Calahorratar ezagunakAldatu

Hiri senidetuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. Bazán, Iñaki et al.. (2002). De Túbal a Aitor. Historia de Vasconia. Madrid: La esfera de los libros. ISBN 84-9734-570-3..
  2. Euskaltzaindia. (PDF) 149. arauaː Euskal Herri inguruko exonimoak. .
  3. Jiménez, José Ramón López de los Mozos; Yubero, José Antonio Ranz. (2002). «Topónimos riojanos del Patrimonio Emilianense en una bula de 1199 (arch. de San Millán M. 41-52)» Berceo (142): 65–76. ISSN 0210-8550. (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
  4. (Gaztelaniaz) Anguiano, Mateo de. (1704). Compendio historial de la provincia de La Rioja, de sus santos y milagrosos santuarios. por Antonio Gonçalez de Reyes (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
  5. Catalán Carbonell, Fernando; Valoria Escalona, Miguel Ángel; Catalán Carbonell, José Joaquín. (1970). Conozca Calahorra y su comarca. Calahorra: Gráficas Numancia.
  6. Ranz Yubero, José Antonio; José Ramón López de los Mozos. (2002). Topónimos riojanos del patrimonio emilianense en una bula de 1199. (Archivo de San Millán M. 41-52). Berceo (142):, 65-76 or. ISBN 0210-8550..
  7. Aznar Martínez, Eduardo. (2011). El euskera en La Rioja. Pamiela.
  8. «REPERTORIO BÁSICO DE TOPONIMIA EUSKÉRICA EN LA RIOJA, AZNAR MARTÍNEZ - Biblioteca Gonzalo de Berceo» www.vallenajerilla.com (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
  9. Luis Amela Valverde. (2002). Kalakorikos, 7. , 31-50 or..
  10. Suetonio Tranquilo, C.. Divus Augistus. Vol. I, 49, 121 or..
  11. de Felipe Castillón, Jesús. (2000). Calahorra. León: Edilesa.
  12. (Gaztelaniaz) «CALAHORRA: «El tribunal de Calahorra fue uno de los más activos»» La Rioja 2007-02-11 (Noiz kontsultatua: 2021-04-27).
  13. «Biblioteca Virtual del Patrimonio Bibliográfico > Búsqueda › Parte del Atlas Mayor o Geogrpahia Blanaiana Que contiene...» bvpb.mcu.es (Noiz kontsultatua: 2021-04-27).
  14. (Gaztelaniaz) larioja.com. «Historias de La Rioja sin salir de casa» larioja.com (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  15. «Adif - Información de la estación - CALAHORRA» www.adif.es (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  16. [http://www.viasverdes.com/itinerarios/itinerario.asp?id=74 «V.V. del Cidacos - Itinerario de las V�as Verdes de Espa�a»] www.viasverdes.com (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  17. (Gaztelaniaz) «El Museo de la Verdura de Calahorra se ubicará en parte del Convento de San Francisco» La Rioja 2007-12-14 (Noiz kontsultatua: 2021-04-27).
  18. «El circo romano de Calagurris | Amigos de la Historia de Calahorra» www.amigosdelahistoria.es (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  19. (Gaztelaniaz) «Los restos dan testimonio de lo que era una villa romana» La Rioja 2015-09-29 (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  20. (Gaztelaniaz) «Dama de brillantes» La Rioja 2009-09-14 (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  21. a b (Gaztelaniaz) «Desde Quintiliano hasta la Matrona» La Rioja 2020-10-22 (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  22. (Gaztelaniaz) «El Mercadal relata su historia» La Rioja 2021-03-07 (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  23. (Gaztelaniaz) «Monumental grupo escultórico de Lucio Marcos en homenaje al agricultor riojano» El Diario Montañes 2008-05-25 (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  24. «Las Peñas» www.ayto-calahorra.es (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  25. (Gaztelaniaz) Semana Santa Calahorra | Información agrupada sobre los actos acontecidos durante la semana santa calagurritana.. (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  26. (Gaztelaniaz) MUSEO DE LA ROMANIZACIÓN en Calahorra (La Rioja). (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  27. (Gaztelaniaz) «Museo Diocesano de Calahorra - Lugar de interés» La Rioja Turismo@es||| (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  28. (Gaztelaniaz) «Centro Interpretación de los Santos Mártires “Casa Santa” - Lugar de interés» La Rioja Turismo@es||| (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  29. (Gaztelaniaz) «Museo de la Verdura de Calahorra - Lugar de interés» La Rioja Turismo@es||| (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  30. «Coliflor de Calahorra. Indicación Geográfica Protegida.» www.coliflordecalahorra.com (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  31. (Gaztelaniaz) Brújula, La. (2020-10-11). «La tradición no se pierde ¡Al rico pimiento asado!» La Brújula de Calahorra (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  32. (Gaztelaniaz) «Cómo hacer el pastel Calagurris» Rioja2.com 2017-10-16 (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
  33. (Gaztelaniaz) «Inicio» CD Calahorra (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).

Kanpo estekakAldatu