Indarkeria indarraren (energiaren) erabilpen okerra, ez zuzena, zuzengabekoa da, nork bere borondatea inposatzeko erabilitako indarra edo energia.

Haurren eta emakumeen aurkako indarkeria.
Cent Proverbes (Grandville, 1845)

Indarkeriaren azterketaAldatu

Harrigarria baldin bada ere, indarkeri-ezaren teoriko eta praktiko ezagunen eta ospetsuen artean ia ez da indarkeria terminoaren definiziorik ematen. Jiddu Krishnamurtik[1] indarkeria = borondatea berdintasuna egiteaz at (eta beherago egien dugun xehetasunen bat), soilik Shantidas edo Lanza del Vastok eskaintzen digu indarkeria kontzeptuaren definizioa, eta, euskara ezagutu izanen balu bezala, bere definizioa hauxe da: indarkeria indarraren gehiegikeria da[2].

Lao-Tse-k[3] eta Immanuel Kant[4]-ek, indarkeri gisa agresio edo indarkeria fisikoa besterik ez dute aipatzen, guda (analisi azkar batean, behintzat) eta definiziorik ez dute ematen.

Eduki parekoa ematen dio baita MOE-k ere[5], eta halaxe definitzen du (indarkeria fisiko huts gisa), kalte psikikoak onartzen baldin baditu ere.

Ikuspegi hau ez dago erabat desagertua, baina gero eta zaharkituagoa geratzen ari da. Egun gaia landu izan duten ia autore guztiek indarkeria gertakari zabalago gisa ulertzen dute. Inork ez Krishnamurti-k bezain hedatua, ordea.

Indarkeria eta biolentzia terminoen arteko aldeaAldatu

Beste hizkuntza batzuetan (euskararen jatorrizko eremua inguratzen duten latindar guztietan, eta, gutxienez, indoeuropar gehienetan) indarkeria hitzaren ordainak (biolentzia gisakoak) ez ditu bereizten indar handia eta indarraren gehiegikeria. Euskaraz, indar-keria hitzak barnean darama xehetasun hau, beraz, euskal terminoa, soilik arlo moraleko indarkeriari dagokio, zehatzago esanda: borondatedun izakiei dagokionari bakarrik. Ez dagokio naturaren indarrei (tsunamia, erupzioa, lurrikara, sutea, haizetea, uholdea, lurroldea, elurroldea...), hauek indar handikoak izan baitaitezke ere (beraz biolentoak), ez dira indarkeriak. Euskaraz bederen ez.

Beraz biolentzia-ren eta indarkeria-ren artean badugu alde esanguratsu hau.

Gandhi eta bere ildoko Shantidas (indakeria-eza espirituala)Aldatu

Arestian aipatu bezala, Lanza del Vasto-k indarkeria indarraren gehiegikeria dela dio.

Bere maixu eta inspiratzaile izan zen Mohandas Karamchand Gandhi-k, indarkeria = zuzengabekeria = gezurra, eta, indarkeri-eza = justizia = egia ekuazioak eskaintzen dizkigu. Ziur aski berak zerabilen himsa termino sanskritoak (hinsa hindiz) zerikusi handiagoa zuen indarkeria terminoarekin, biolentziarekin baino.

Gandhi-ren esanetan, zerbait, jarreraren bat ala jokabideren bat, indarkeria ote den, gezurra ote den ala zuzengabekeria ote den, egoeraren arabera erabaki beharra dago[6]. Noski, indarkeria etikoaz besterik ez da ari, himsa aipatzen duenean, indarkeriaz, ez biolentzia oroz. Horrek euskaraz ez du oztoporik, aurretik aipatu dugun bezala, baina bai bere inguruko hizkuntzetan (biolentzia ba baita indar handia ere, eta, ondorioz, lurrikara bat zein bere efektuak indarkeriatzat, injustiziatzat ala gezurtzat jotzea ez da oso logikoa, soilik biolentziatzat har daitezke). Hizkuntza horiek kontutan hartu behar dute itzultzerakoan eta terminua egokitu.

Gauzak horrela, Gandhik berak sekula ez zuen bere burua indarkeriatik garbi ikusi, indarkeria-eza ideal hutsa litzateke berarentzat, indarkeriagabezia hutsa, egia osoa, justizia erabatekoa, sekula erabat lortuko ez ditugun arren, beti aurrerantz jarraitu beharreko bidetzat hartzen zituen. Berak ez zuen bere burua erabat bakean ikusten, bidea amaituta, indarkeriatik aske, beti ba baitzuen hobetu beharreko zer edo zer, indarkeriaren bat gainditu beharrekoa[7]. Beraz, Gandhik ez zuen inor baztertzen edo mespretxatzen biolentotzat jota (salbuespenen batekin), ez zen ados bakezaleak eta indarkeriazaleak banaketa egitearekin, berarentzat ez zuen zentzurik, inor ez baitago erabat indarkeriaren baitan, inor ez honetatik guztiz garbi.

Ez naiz egiaren bilatzailea baino. Uste dut beragana naraman bidea aurkitu dudala eta nire xedea gauzatzeko ahal dudan guztia egiten dut. Baina aitortzen dut ez naizela iritsi oraindik. Nire akats miserableak ondoegi ezagutzen ditut, eta ezagutza honetatik datorkit indar guztia. Egia esan, nahiko arraroa da batek bere mugak ezagutzea[8].

Une jakin batean, egoera jakin baten aurrean, indarkeria-eza (ahimsa) kontzeptua gaizki erabili zutenen aurrean, hauxe esatera iritsi zen:

Mila aldiz nahiago dut biolentoa koldarra baino. Indarkeria-eza ausardiaren gailurra da[9].

Esaldi hauek botatzearen zergatia izan zen, Bihar-en dagoen Bettiah aldameneko herriska bateko gizonen ihesa, indarkeria-ezaren izenean, haien emazte, amak, alabak eta seme gazteenak erasotzaile batzuen eskuetan lagaz.

Shantidas-entzat ere injustizia oro eta gezurra bera indarkeria dira[10] orobat. Eta animaliek ere indarkeriaz joka dezakete (Gandhiren ustetan bezala).

Kant-ek ere garrantzia eman dio gezurrari (indarkeria bakar moduan aipatu duen) gudari dagokienez. Uste du egiak gerra aukera ahultzen duela. Baina definizioetan eta kontzeptuetan sakontasunez sartu ez zenez, ezin dugu gehiago zehaztu honi buruzko bere iritzia.

Eta Huxley-k ere propangandaren bitartez zabaldutako gezurrari egozten dio jendea gerrarako prestatzea[11]. Baina ez du argitzen ez zer den indarkeria ezta gezurra indarkeria ote den.

Indarkeria-eza humanista (Muller, Bekaert, Galtung, Rosemberg)Aldatu

Jean-Marie Muller-ek[12], Marshall B. Rosemberg-ek zein Xavier Bekaert-ek[13], aitzitik, indarkeria gizakiek soilik eta gizakien kontra soilik eragin dezakete. Johan Galtung-ek ere hala dio bere lehen definizioan, gero zabaltze bat eginez, gehigarri gisa, bestelako indarkeriak onartzen ditu.

Jean-Marie Muller-ek dio:

indarkeria oro beste gizaki baten gizatasunaren aurkako atentatua da.

Lehoiak oreina hil dezake baina ez da, horratik, biolentoa.

itsasoko urak, goraldi batean, akaba gaitzake, baina ez da biolentoa[14].

Horretan Muller-ek ez du haintzat hartzen bere hizkuntzan (frantsesean) violence-k duen eduki borondatez kanpokoa. Indarkeria (eta himsa) definitzen ari da horrela, ez biolentzia. Xavier Bekaert-ek huts berbera egiteaz gain (frantsesez ari baita), nahiko lausoa lagatzen du indarkeriaren definizioa:

gizakien bizitzarekiko, gorputz ala gogamen osotasunaren kontrako kalte oro, kalte hori hausazkoa ala ezinbestekoa ez den heinean, betiere, zuzenki ala ez-zuzenki, giza erantzunkizuna lotuta dagoen neurrian.

Harrigarria da beste animalia batek gizakiari egindako edozer ez duela indarkeriatzat hartzen, naiz eta gizaki batek egindako erasoaren parekoa izan. Eta beste animalia batek jasandako erasoa ez litzateke, ezta ere, indarkeria, gizaki batek jasotakoaren modukoa izanda eta sentimentu beretsuak eraginez gertatuta ere. Ez da oso koherentea egun nagusitzen diren gizakien eta beste animalien jokabideak parekatzen dituztenen jarrerak ikusita.

Halere eskertzekoa da Xavierrek behintzat definizioa eskaintzea, nahiko ohiz kanpokoa den zerbait baita.

Dictionnaire De La Non-Violence deitzen den Jean-Marie Muller-en liburuan ere hutsune berbera ba baitago[15], duen izena izan arren!

Baina, gutxienez, indarkeria agresio fisikoa baina askoz zabalagoa dela onartzen du Xavier Bekaert-ek (baita Muller-ek ere):

hautatutako definizioak zeharkako giza-erantzunkizunekoak diren indarkeriak barneratzearen abantaila agertzen du, ze, sisteman solututa, indarkeria horiek betirakotzen dira, egileak zigor barik irteten dira, esate baterako indarkeria estrukturaletan (= egitura ekonomikoek, sozialek ala politikoek eragindako indarkeriatan, indarkeria zuzenik ez baldin badago ere, adibidez, norbait miserian uztea osasuna kaltetzen dioen diru egoera batean eta bizi esperantza gutxitzen dion batean)[16].

Definizioa dakar ere Johan Galtung soziologari eta matematikar norvegiarrak, haren ustez indarkeria da:

oinarrizko giza-beharrei egindako eraso ekidingarriak, modu orokorragoan, bizitzaren kontrakoak ere, behar hauen asetze maila posible denaren azpitik jartzen dutenak. Biolentzia-mehatxuak ere indarkeria dira.

Johan Galtung-ek indarkeriaren eta bakearen azterketan lan handia egin baldin badu ere, haren definizioa ez da puntakoa, Gerttz-en azterketan, Zientziak definizio eta azalpen sinpleak, operatiboak eta eraginkorrak beti nahiago baititu eta Galtung-en definizio honek ez omen ditu baldintza horiek betetzen:

- Ez du batere argi uzten noiz den ala ez den zerbait indarkeria, ze oinarrizko beharrak zer diren eta zer ez oso eztabaidagarria baita.

- Gizakiei oso mugatuta dago, modu orokorragoan, bizitzaren kontrakoak ere gehigarri horrek oso modu traketsean zabaltzen baitu hesparrua. Gainera, bizigabeei ezin al zaie kalterik eragin, indakeriaz eraso?

- Mehatxuak ere indarkeria dira gehigarriari buruz beste hainbeste. Errazagoa luke Galtung-ek segurtasuna oinarrizko behartzat jotzea (bizia, ongizatea, identitatea eta askatasuna taldearekin batera) eta, horrek, modu automatikoan sartuko luke methatxua indarkeriaren definizioan.

- Ekidingarri adjektiboak ere gauzak nahasi besterik ez du egiten, ze norbaitek, demagun Aldolf Hitlerrek, ezinbestekoak ikus zitzakeen komunistei, disidenteei, homosexualei, buhamiei eta judutarrei e(ra)gindako jazarpenak eta genozidioa.

- Asetze maila posible denaren azpitik jarri esaldia ere eskasa da, ze, horrela, argudia daiteke aurreko giza-talde jazartu horiek kontzentrazio eremuetan eta lan eremuetan gosez erahiltzea heuren benetako behar mailak ezagutzeko esperimentu hutsa zela. Ez zitzaiela inolako kalterik eragin, ez bederen nahita.[17]

Marshall B. Rosemberg-ek, bere Indarkeribako Komunikazioa-ren mugimentuan, haren sortzailearen psikologari profesioari ohore eginez, pertsonen arteko harremanei mugatzen die bere indarkeriaren analisia eta hau gainditzeko proposamenak. Noski, agresio fisikoa baino harago eramaten du indarkeriaren kontzeptua, baina ez du hau definitzen. Ezta hainbeste darabilen komunikazio kontzeptua ere. Hau dela bitarte, Gerttz-ek tinko kritikatzen du Indarkeribako Komunikazioa-ren mugimentua:

Asko baloratuz gizakien arteko harreman pertsonalen analisiaren eremuan munduari egiten dion ekarpena, pertsonaz-pertsonakoan, azaldu nahi dut honek benetako komunikazio indarbakoaren potentziala asko mugatzen duela, ze indarkeria barik bizitzen saiatzen baldin bagara eta garena amankomunean jartzen saiatzen baldin bagara, argitu behar ditugu ere pertsonartean ematen den indarkeria egiturazkoa, batez ere ondasunen banaketa desberdina eta zuzengabea, baita boterearena, erabakimenarena, informazioarena. Eta horrek guztiak dakarren zapalkuntza.

Bai, noski zabaldu behar dela ezagutza hau eta pertsonen arteko harremanak osasuntzeko erabili. Mundua asko hobetuko litzateke berari esker.

Baina Indarkeribako Komunikazioa-ren mugimentuak egiten duena indarkeribako komunikazio azalekoa ala kosmetikoa da.

Ez da murgiltzen ez indarkeria-ezan ezta komunikazioan ere. Duen izena izanda ere.

Eskaintzen duena ez dago gaizki. Baina pertsonartea, beste izakiak zein ingurunea ahazten ditu. Eta horrek indarkeria-ezaren benetako xedeak alboratzen ditu. Makilaje hutsera mugatuz.

Eta hertsiki kontrolatutako negozio batera eta oso garatura.

Hori da, modu ez-.zuzenean egiten duen kaltea. Beren ekarpena ona baldin bada ere.

Aspaldi ikasi nuen USA-tik datorren guztiarekiko mesfidati izaten, eta Marshall B. Rosemberg-en disziplina honek, erroak Gringolandian ditu. Handik datozen ustezko gauza on guztiek badute urrezko geruza hori, beste edozerk baino gehiago argitzen duena bere benetako izpiritua eta xedea.[18]

OshoAldatu

Osho-k (Rajneesh Chandra Mohan Jain-ek, Bhagwan Shri Rashnish-ek, Acharya Rajneesh-ek edo Bhagwan Shree Rajneesh-ek, denboran zehar izena aldatzen joan baitzen), ordea, inposizio oro indarkeria dela ulertzen du[19] eta, bere ustez, animalia orok joka dezake indarkeriaz[20].Leihakeria oro indarkeriatzat jotzen du ere, baita edozein moduko errepresioa:

Erreprimitzen den orori ikaragarrizko boterea ematen zaio[21].

Osho-k ez zuen idazkirik laga, bere hitzak haren jarraitzaileek bildu eta argitaratu zituzten (eta oraindik hortan ari dira) maixuaren hitzaldien grabazioetatik abiatuta.

Bere beste gogoeta interesgarria zera da: India bimila urtez beste herrien menpe izan zen, bertan Krishna-k, Patañjali-k, Saraha-k, Mahavira-k eta Siddharta Gautama Buda-k askatutako adimenari esker, hau da, haiek egindako indarkeria-ezaren hautuari esker. Onerako zein txarrerako, ze Indian oso zabaldua izan zen exerzitoak osatzeari uko egitea eta, ondorioz, herrialde ezjakitun eta barbaroek menperatuta izan zuten luzez[22].

Indarkeria Energia gisaAldatu

Definizio zehatzenak eta arrazoituenak Gerttz autoreak ematen dizkigu gaiari buruzko bere autoedizioko liburu elektronikoan. Aurreko autore hauek denak eta beste batzuk aztertu ondoren (aurretik egin ditugun aipamen guztiak bertatik hartuak dira) haien azterketak zein ondorioak konbinatuz eta haiek eskainitako argudio koherenteenak haintzat hartuz, definizio hau eskaintzen digu:

Indarkeria borondatearen inposaketa da, berdin dio zen mailatan: ideia, asmoa, erabakia, ahalegina, lorpena ala hutsegitea[23].

Aurrerago, definizio zehatzago bat eskaintzen digu, ze indarra hitzak indarkeria gehienak ezkutatzen dizkigula dio:

Indarkeria norbere borondatea inposatze(n saiatze)ko erabilitako energia da[24].

Shantidas gorago aipatu dugun definizioari atxekita egonik ere (indarkeria euskal terminoak esan nahi duen horri, hain zuzen ere), modu inskonszientean baldin bada ere Shantidas-ek ere borondatearen inposaketaren ideia hau partekatzen duela aipatu behar da, ze honek, lehen aipatu dugun liburu berean dio (bere definizioa hobetuko lukeen beste baten ertz-ertzean geratuz):

(gizakiak) ez du bere borondatea inposatzeko eskubiderik, bere gutiziak, gurariak eta humoreak[25].

Eta borondatea ezin da indartzat hartu, energiatzat baizik. Indarrak eragin fisikoa baitu. Energia bat dauka, bai, energia baten manifestazioa da, baina badira indar modura agertzen ez diren energiak, horixe ba baita energia: indar baterako ala lan baterako gaitasuna. Indarkeria energiatzat hartzea ez da Gerttz-en esklusiba, definizioan kontutan hartu ez baldin badute ere (ala sikiera definiziorik eskaini ez baldin badute ere) beste autore batzuek energia gisa hartzen dute indarkeria. Berak baina lehenago Jiddu Krishnamurtik ba baitio:

Indarkeria energia mota bat da agresio bihurtzen den modu batez erabilitako energia[26]

Lehen borondatea = indarkeria ekuazioa aurkeztu digun autore berak, orain indarkeria agresio bihurtutako energia dela dio. Beraz nahasmena ageri du, bien arteko aldea handia baita: lehen edozein asmo, borondate, nahi, indarkeria zen, orain soilik indarkeriak eragin fisikodunak dira, agresioak. Jean-Mari Muller-rek ere, modu ez-zuzenean indarkeria energia dela adierazten du (bere hiztegian kontzeptuaren definiziorik ematen ez duen arren):

Biolentziaren energia da, onartua, otzandua, xukatua, bideratua, menderaratua, lekualdatua, transmutatua, sublimatua izan denean, biziaren mugimentu eraikitzailea espresatzen duena, ez gehiago biolentzia eruptiboa, basatia, krudela[27].

Hau hartuta, Gerttz-ek arrazointzen duen moduan, indarkeriak ezin du izan, aldi berean, edukiontzia eta edukia, beraz, indarkeriak energia behar du, Mullerren hitzak haintzat hartuz gero. Aipatzen du ere, beste autore bat, Thomas D'Ansembourg belgiarra, zeinak, Cessez D'Être Gentil, Soyez Vrai[28] liburuan adierazten du:

Lehen kexatzeko, matxinatzeko, iraganminerako erabiltzen nuen energia guztia, apurka-apurka bildu egin dut eta berbideratu barne-eraldaketaren zerbitzuan jartzeko, sormenaren eta harremanaren zerbitzuan[29].

D'Ansembourg-ek, Gerttz-en analisiaren arabera, badu energia eta indarkeriaren arteko harremanaren intuizioa, definiziorik eskaintzen ez duen arren. Sasidefinizio bat badu (Thomas berak Gerttz-i idatzi batean definiziotzat hori aurkeztu zion honek definiziorik ba ote zuen galdetzeko idatzi zionean):

Nik uste dut indarkeria dagoela gure indarra sortzeko, sustatzeko edo babesteko baino, behartzeko erabiltzen dugunean, geure buruarengan ala besteengan. Indar hau afektuzkoa, psikikoa, morala, hierarkikoa, instituzionala izan daiteke. Horrela, biolentzia sotila, eskularruduna eta belusezkoa, bereziki afektuzko biolentzia, infinitoki zabalduagoa dago kolpez, krimenez ala irainez gauzatzen dena baino eta berau askoz ere arriskutsuagoa da, ez baitu izenik[30].

Hau ez da definizioa, ze Alemania Europa da esatea ez da Europaren definizioa, honen zati baten aipamena baizik, honen elementu soil baten identifikazio hutsa. Definizio batek kontzeptuan sartzen den dena zedarrikatu behar du eta kanpoan geratzen den oro. Eta pasarte honek ez du hori egiten.

Halere, eta D'Ansembourg-ek indarra aipatzen duen arren, energiaren erabilpenaren alde egiteko erabiltzen du Gerttz-ek aipu hau (are gehiago aurrekoa haintzat hartuta), ze energia gorde eta meta daiteke, ezkutuan mantendu. Indarra ez, ordea, soilik batu egin daitezke indarrak, ala batzuk eta besteak, kontrajarrita, konpentsatu, kendu ala elkarren artean anulatu. Indarraren eragina ikusi egiten da, energia baten eraldapen fisikoa baita indarra. Eta sistema baten barruan ikustezin datzana, isilean, manifestatzen ez dena, gugan daukaguna, ez da indarra, energia baizik.

Gainera, euskarak badu energia eta indarraren arteko nahasmen horren beste ebidentzia bat: argindarra hitza. Elektrizitatea ez da indarra, energiaren manifestazioa baizik, energia elektrikoa da. Meta daiteke (kondentsadore batean, esate baterako, baita zeruan ala lurrean ere, auto batek estatika pilatzen du eta ukitzen dugunean deskarga senti dezakegu...), energia elektrikoa pake-pakean gera daiteke, ageriko manifestaziorik gabe, baina, polo bateko eta besteko kableak harremanetan jartzen ditugunean agertzen zaigu haren indarra, txinparta ala deskarga gisa. Energia elektrikotik energia mekanikoa, soinua, argia... lortzen ditugu eta hauek badute indarra, elektrizitate berak ez. Gauza bera gertatzen da indarkeriarekin: ezkutuan, gordeta egon daiteke, aukera ematen zaionean soilik agertzeko. Energia da beraz indarkeria, ez indarra.

Indarkeria energia bezala definitzeak objektibatzeko aukera ematen digu, neurtzeko, kalkulatzeko, zenbatzeko ere. Ikuspegi honetatik, borondatea inposatzeko bonba atomikoa erabiltzea, tankea erabiltzea, pistola erabiltzea edota esku hutsez aritzea indarkeria maila desberdinetan leudeke[31], energia edukiaren arabera[32].

Horretaz gain, definizio horrek indarkeria zer den eta indarkeria zer ez den oso nabarmen lagatzen du, definizio on batek egin behar duen moduan. Zuzentasuna/zuzengabekeriaren muga, indarkeriarena, inposaketan ipintzeak ere arrazoizkoa bihurtzen du definizioa, objektibagarri. Ez da legea, ez da fedea, ez dira unean uneko hitzarmen sozialak indarkeriaren (edo honen ezaren) muga[33]. Esan nahi da, duela 30 urte guraso batek bere haurrak jipoitzea normaltzat jotzen zen. Garai hartako jendartearen gehienak ez zuen indarkeriatzat hartuko. Definizio honetatik, dudarik gabe, izango litzateke[34].

Horrela –tasunaren eta –keriaren arteko muga argitzen da, nabarmentzen.

Indarra edota energia hutsa ez da indarkeria, besteak (besteen borondatea) menperatzeko erabiltzen ez den bitartean, guk nahi duguna, besteek nahi dutenaren gainetik jartzeko[35]. Beste kontua da indarkeria (une jakin batean) ona den ala ez, beharrezkoa den ala ez, zilegi den ala ez, morala den ala ez. Baino indarkeria zer den argi eta garbi geratzen da, bederen. Definitua.

Eta indarkeriaren dinamikatik irteteko bide nagusia besteak ni-ak bezala onartzea da, gure berdintzat, pertsonatzat hartzea ala, gutxinez, bere borondate propioa duten izaki asketzat. Borondate hutsa ez da indarkeria (Krishnamurti-k zioen moduan), borondatea desatxekipenez bizitzea da gakoa hau indarkeria ez bihurtzeko. Indarkeriaren definiziorik ematen ez duen arren, Aldous Huxley-k ekarpen interesgarri asko egiten dizkio indarkeriaren inguruko hausnarketari. Berak ondorioztatzen zuen moduan, indarkeria gainditzeko:

Bertuterik gorena, jakituriara eramaten gaituena eta pertsonarteari ekarpen eraikitzailea egiten diona desatxekipena da. Gizaki ideiala desatxekia da, bere gorputz-sentsazioekiko, larrukeriarekiko, boterezalekeriarekiko, gutiziarekiko, desioekiko desatxekia, bere haserrearekiko eta gorrotoarekiko, maitasun esklusiboekiko, ondasunekiko, ospearekiko, estatusarekiko, baita zientziarekiko desatxekia ere, artearekiko, espekulazioekiko, filantropiarekiko. Bai, gauza hauekiko ere desatxekia[36].

Hortik jaiotzen da errespetua, beraz, norbere borondatea ez inposatzearen erabakia.

Indarkeria eta gezurraAldatu

Aurrerago sakonkiago aipatuko baldin badugu ere, aurreko definizioak (indarkeria = borondatea inposatzeko erabilitako energia) ondorio interesgarriak dakartza. Adibidez, haren arabera gezurra indarkeria da. Gorago definizio bila genbilenean, aukera (eta desadostasun) hori aipatu dugunez, azpimarratu nahi izan dugu hau hemen, eragiten duen eztabaidagatik eta dakartzan ondorio logikoengatik.

Baina ez litzateke soilik gezurra bera izanen indarkeria, baita harekin harremanduta dauden engainua, koakzioa, kohertzioa, txantajea, sobornoa, ustelkeria, prebarikazioa, mehatxua, presioa, gehiagokeria, mespretxua, iraina, manipulazioa... Talde zabala gehitzen zaio indarkeriari gezurra barneratzerakoan, beraz.

Bereziki dakargu aipamen hau hona, ze gezurra eta bere talde osoa indarkeriatzat hartuta, indarkeriaren kontzeptuaren panorama erabat aldatzen baitzaigu, indarkeriaren definizio honek eta gezurraren barnehartze honek duen eraginagatik:

gezurra indarkeria izateaz gain, indarkeriarik zabalduena, indartsuena eta eraginkorrena da[37].

Beherago azalpenak eta xehetasunak, gezurrak, indarkeria mota gisa, duen atal propioan.

Indarkeriaren zergatiakAldatu

Indarkeria orok zergati bakarra du: norbere borondaterekiko atxekipena, besteena zapaldu nahi izaterainokoa. Besteengandik ala besteen gainetik lortu nahi dena inposatu nahia da indarkeriaren atzetik dagoena. Agerbideak anitzak baldin badira ere, gogorkeria mailak desberdinak eta zirkunstantziak zenbatezinak, indarkeria oro da horren ondorio[38].

Indarkeriarekiko joera hau, gure ahaide hurbilenekoak diren txinpantze-etan ere nabarmena da, aitzitik haiek bezain hurbileko ditugun bonobo-etan ez, eta litekeena da, indarkeriarekiko joera hau lehenengoek sufritu zuten (agian gure arbaso propioek ere) gorilen aldetikako zapalkuntzatik eratortzea, bonoboek jasan behar izan ez zuten indarkeria[39].

Gure aurrekoek, oihan tropikaletik at geratu zirenetik, beste makina bat zailtasun pasatu behar izan zituzten (goseteak, lehorteak, erasoak, suteak, lurrikarak, haizeteak, hotza, beroa, borrokak...), eta horrek eraman zituen metaketara, pilaketara, ondasun gosera, beraz, indarkeriaren zutabe nagusiena den gutiziara. Garai batean biziraupenerako lagungarri izan zitzaigun sena hori, egun, ordea, biziaren eta gure bizitzen mehatxu handiena da[40].

Indarkeria motakAldatu

Indarkeria mota asko dago, baina indarkeriatzat zer hartzen dugunarekin oso lotuak daude hauek, noski. Eta, aurretik ikusi dugun moduan, batetik definizio gutxi dago, autore gehienek ez baitute ahalegin hori egiten, ala, bederen, erdiesten. Hemen Gerttz-ek emandakoa hautatu dugu eta artikulu honen lehen lerrora eraman, apur bat zabalduz eta zehaztuz, euskarak berak dakarren jakituriarekin.

Segidan indarkeria mota desberdin batzuk aipatuko ditugu (denak luzeegi joko bailuke), agerpen jakin hori indarkeriaren agerpidetzat hartze horrekin bat egiten duten autoreak espreski aipatuz.

Indarkeria fisikoaAldatu

Kontsentzuz onartzen den indarkeria bakarra da hau: kolpatzea, ebakiak eragitea, balakatzea, suz ala konposatu kimikoz erasotzea, torturatzea, erahiltzea... Baina oraindik bada zigortze fisikoa indarkeriatzat baino ikasbidetzat eta justiziatzat ere duenik.

Kontua da biolentzia fisikoa zedarrikatzea ere ez dela erraza:

Badira indarkeriak zalantza barik fisikoak direnak, baina ez direnak kolpeak, haiztokadak, balakadak ala tortura. Pozoinketaz eta toxikatzeaz ari naiz, adibidez. Ez al da, ba, indarkeria fisikoa norbaiti hartaraztea ala nolahala gorputzean sartzea edozein substantzia hilgarri?

Eta inposatutako gosea ere bada indarkeria: nazien kontzentrazio eremuen askatze-uneko irudiak ala alemandarren eskuetan eroritako milioka errusiarrenak, edota Stalinek gosez erahil zituen milioika ukraniarrenak, SESB-ren garaiko gulag-enak eta bestelako kontzentzazio zelaietakoak, sobietarren eskuetan eroritako alemandarrenak... txunditzekoak dira. Japoniarrek beren presoei emandako tratua ere ez zen xamurra izan. Eta, oro har, bahiketa mota orok, legez kanpokoek ala legezkoek, kartzeleratze hutsak indarkeria fisikoa gainezka du, eta ez soilik lagungarri gisa, gehigarri modura, periferian, baita eraso zuzen modura ere, gorputzak bere beharrak baititu, espetxeratzean ala giltzaperatzean ukatzen zaizkionak.

Hau guztia aipatzen dut ze zaila baita indarkeria fisikoaren mugak ezartzea, gorputza gure epitelioan hasten ala amaitzen ez den bezala eta gorputzean bilioka bisitari dauzkagun moduan, zelula propioak halako hamar, gure gorputzari eraso egiten diona ez da mugatzen aisa[41].

Indarkeria psikikoaAldatu

Ia erabateko adostasuna dago indarkeria emozionala ala gogamen indarkeria giza-biolentzaren arloan onatzerakoan. Ez dira autore denak, ordea, horretan ados. Gainera, honek, are muga eta zailtasun gehiago ditu zehazteko gorputz-indarkeria baino.

Lehen aipatu dugun gezurra, neurri handi batean biolentzia psikikoan sartzen da, baina inplikazio eta ondorio askoz ere zabalagoekin.

Eta gezurrarekin taldean datozen engainua, koakzioa, kohertzioa, txantajea, sobornoa, ustelkeria, prebarikazioa, mehatxua, presioa, gehiagokeria, mespretxua, iraina... ere indarkeria psikikoak dira orobat.

Hurbileko harremanetan gehien erabilitakoak txantaje afektuzkoa, manipulazioa, jerarkizazio sexista, heldukeriaren jerarkizazioa...dira. Modu askotara gauzatzen da indarkeria psikikoa. Gakoa da, inor kolpatu beharrik gabe, bestea menpean mantentzea.

Eskularru txurizko biolentziaren zati da hau. Ez da hain indarkeria fisikoa bezain nabarmena, beraz, identifikatzeko hain erraza. Ezkutuan manten daiteke luzez, ondorioz.

Indarkeria kapitalistaAldatu

Orain autore gehiago dira taldetik alde egin dutenak. Gutxiagok esanen lukete kapitalismoa indarkeria dela.

Gandhi-ren bi hurrengo esaldiek nabarmen lagatzen dute kapitalkeriari buruzko bere iritzia:

Denok sinpleki bizi behar dugu, sinpleki, denok bizi ahal izan dezagun.

Munduan bada denen beharrak asetzeko haibeste ondasunik. Baina ez dago, gizaki bakar baten gutizia asetzeko adinakorik.

Ondasunak pilatzea krimena deritzot. Norberarentzat ez da gorde beharrik besteei falta ez zaiena baizik[42].

Hori baino urrutiago ere badoa:

neuretzat zerbait gordeko banu gero mundu guztiaren kontra defendatu beharra izanen nuela aurkitu nuen. Ulertu nuen ere beste askok zera hori falta zutela, nahi izanen zutela eta polizien laguntza eskatu beharko nukela jende gosetuek, kalean ni bakarrik topatuz gero, kendu nahiko balidate. Eta neure buruari esan nion, hori egiten baldin bazuten ez zela gaiztakeriagatik, haien beharra nirea baino handiagoa zelako baizik[43].

Ondasunak pilatzea injustiziatzat jotzen du, indarkeriatzat:

Indian ikusten ditudan jauregiak ez dira ondasunen erakuskeria hutsa, gutxi batzuei ondasunen botereak ematen dien lotsagabekeria baizik, miseriaz ordaindutako milioika txiroen lanari zor zaizkienak[44].

Kapitalismoa etsai duela dio:

Kapitalismoaren kontra egiten dut borroka. Mendebaldeak kapitalkeria ekiditen irakasten dio bati[45].

Europa gutizia materialean dagoela dio kristauaren itxura egiten duen bitartean:

Ziur naiz egun Europak ez duela kristautasunaren Jainkoaren izpiritua, baizik eta Satanasena. Honen arrakastak are dira handiagoak Jainkoaren izena ahoratuta. Europa egun ez da izenez baizik kristaua. Egitan, Mammon du gurtzen[46].

Eta bera sozialista dela dio, agian komunista ere ez baitu bereizketa argirik egiten bi terminoen artean. Hori bai, komunismoaren indarkeria salatuz:

Sozialismoa ez zen jaio kapitalisten aldetikako kapitalaren erabilera okerreraren aurkikundetik. Esan izan dudan bezala, sozialismoa, baita komunismoa ere, Ishopanishad-aren lehen bertsoan nabarmena da.

Halere, nire enfokea beti adulteratu gabeko indarkeria-ezarena da. Huts egin ahal dut. Gertatuz gero indarkeria-ezaren teknikaren ezagutza okerragatik izanen da. Baiteke ni ez izatea egunez egun gehiago sinesten dudan doktrinaren adibiderik onena[47].

Aspalditik esan dut sozialista naizela. Nire sozialismoa naturala da niretzat, ez inolako liburutik hartua. Indarkeria-ezarekiko nire haustezinezko fedetik jaio zen. Inork ezin du izan indarkeri-ezaren zale eta gizarte-zuzengabekeriaren kontra ez altxatu, non gertatzen dela ere. Tamalez, nik dakidanez, mendebaleko sozialistek beren doktrinak betetzeko indarkerian sinetsi dute.

Gizarte-justizia indarrez lortzea ezinezko dela esan dut beti. Gainera, xumeenak indarkeria-ezaren prestakuntzaren bidez izan daitezkeela konpentsatuak. Horrek indarkeribako lankidetza esan nahi du[48].

Shantidas-ek, bere maisuaren bidetik, txirotasun aukeratua goratzen du:

Dirua ez da jaten ez edaten, ez da gorde beharrezko zerbait, ezta ere ikusteko ederra[49].

Zehaztasun handiagoz:

Ez ezazu zure denbora gal bizitza irabazten. Aprobetxa ezazu zure denbora zeure bizitza salbatzen[50].

Eta kapitalistak salatzen:

Burgesak pizti basatia izateaz salatuak izan dira. Hori ez da zuzena. Salatu izan zaion odola edan du, bai, baina ez da lehoia, mila zimitz baizik[51].

Gerttz-ek, bere aldetik, argi eta garbi dio kapitalismoa sistema egindako gutizia dela.

Kapitalismoak hasieratik gezurra esan du, jende xehea engainatu du, honek iraultza egin ziezaion. Estatu Batuetako iraultza zein frantsesa, burgesek jende xumea engainatuz antolatu zituzten eta azken honek eraman zituen aurrera. Aberatsei bide erditik noblezia ken ziezaien. Frantzian askatasuna, berdintasuna eta haurridetasuna aldarrikatuz egin zen iraultza. Esaldi polita bai, baina hutsaren hurrengo zena, gezur ustela, ze oraindik ere, egun, agintari frantsesak elite ekonomikokoak dira, salbuespen barik. Hori bai, Frantzian hasieratik aldarrikatu zuten demokrazia[52].

Estatu batuetan, ordea, George Washington, Thomas Jefferson, James Madison... burges eta esklabista nabarmenak ziren, Britania Handiko George erregeri zergak ez ordaindu behar izateko aristokrazia berria antolatu nahi izan zutenak: oligarkia plutokratikoa, hau da, dirudunen gobernua.

AEB-etako aberriaren aitak esklabistak ala (are okerrago) abokatuak ziren (John Adams-en kasuan). Eta demokrazia sakonki eta oztopo barik arbuiatzen zuten[53].

Bigarren presidente izan zen John Adams-en esanetan:

Demokrazia gobernu modu arbitrario, tiraniko, odoltsu, krudel eta jasanezina da[54].

Eta laugarrena izan zen James Madison-enetan:

AEB-ak gizonen arteko desberdintasun naturalen onarpenean oinarritutako sistema politikoa da[55].

Estatu Batuetako Aberriaren Aitek hauteskunde sistema korapilatsu eta traketsa antolatu zuten aberats antidemokratiko horietxek goberna zezaten. Eta heurak txandakatu ziren agintean. 1824-ean, ordea, Andrew Jackson hautagaiak, bozka gehiago lortu arren hauteskundeak galdu zituenean (gerora 2000. urtean Al Gore eta George W. Bush artean, eta 2016ean Hilary Clinton eta Donald Trump artean errepikatuko zen moduan, betiere zentzu berean: demokratek irabazi baina errepublikarrek presidentzia lortu), bera herriaren hautagaia zela aldarrikatu zuen, oligarkia salatu eta alderdi demokrata sortu zuen. Hamarkada batzuren zehar ere jacksondarra bezala ezagutuko zena.

AEB-etan demokrata hitza iraina izan zen urte luzez, federalistek (Washington-en, Smith-en, Madison-en jarraitzaileek) jeffersondarrei botatakoa. Denbora asko behar izan zuen AEB-ko klase politikoak (ia mende bete) demokraziaren kontua erabitzeko, Frantzian hasieratik egin izan zen moduan[56].

Beraz, kapitalismoa gezurren ganean eraikitako sistema da, herri xehea engainatzeko, eta boteredunek are botere gehiago pila dezaten.

Horregatik, bere interesak eta pribilegioak mantentzeko, (AEB-k) ez dute sekula oztoporik izan gezurra esateko eta itxurazko aitzakiak antolatzeko. Halanola 1898-ko Maine Kurazatua espainolek urperatu zutelaren itxura egitearena (Espainari bere koloniak lapurtze arren); alemandarrek Lusitania transatlantikoa urpera zezaten lagatzearena (lehen Mundu Gudan sartzeko aitzakia izate arren); Pearl Harborren erasotzen lagatzea; Tonkingo golkoan erasoa itxuratzearena; John Fitzgerald Kennedy erahiltzearena; 2001-eko irailaren 11-ko atentatuak antolatzearena[57];...

Indarkeria komunistaAldatu

Gandhi-k bere burua sozialistatzat hartzen zuen. Ez zituen ez sozialismo ezta komunismo terminoak definitu, agian ez zituen bereizi ere egiten. Baina hauekiko nolabaiteko sinpatia agertzen zuen. Hori bai, hauen indarkeria salatzen zuen eta ez zuen beharrezkotzat jotzen ideologiaren helburua gauzatzeko.

Shantidas komunitarioa zen, ez komunista. Gandhi-k bezala hainbat komunitate (edo ashram) sortu zituen. Gogoan izan komunitatea hitza lehen girixtinoek sortu zutela, ondasunez, helburuz, balabidez eta beharrez bat egiten zuten jende taldeak izendatzeko, eta horixe zen komunioa egitea: hori guztia partekatzea, ez ogi puska bat irenste hutsa.

Egun ere, ondasun-komunitatea izendatzeko erabiltzen da jatorrizko zentzuan: ondasunak partekatuz ezkontzen garenan, halanola. Gero, indarkeria terminologikoaren eraginez, beste edozein giza-talde izendatzeko erabiltzen da ere, hots, elkarren artean gauza bakarra (ez dena) partekatzen dutenak (halanola eskaratzea edota eraikina) izendatzeko erabili da, ala pertsonarte autonomoa (hori besterik amankomunea ez duena). Ondasunen zati esanguratsu bat partekatzen duen giza taldea komuna da. Eta elkartea ala sozietatea izango litzateke amankomunean elementu bakarra duena.

Komunismoa, Gerttz-en esanetan amankomunaren inposaketa da (eta inposaketa oro indarkeria da), gobernua denaren jabe absolutoa egitea da, eta hori faxismoa da. Ez dago alderik bien artean. Gorritik etorri ala urdinetik, absolutismoa faxista da beti.

Hain alergikoa naiz komunismoarekiko kapitalismoarekiko bezainbat. Komunismoa ez baita alperrik estatu-kapitalismoa Eta estatu hori erabateko tiranotza bihurtzen da.

Bata bestea bezain biolentoak dira. Baita gehiago ere estatu-kapitalismoa, historiari begiratuta.

Diktatorerik nagusienak eta odoltsuenak komunistak izan dira. Pol Pot, Stalin zein Mao eskubiko diktadoreak baina kriminalagoak izan ziren. Agintean dagoenaren lehentasun nagusiak jendearen eskubideak eta askatasunak ez direnean, baizik eta boterea eskuratzea eta denak menpean mantentzea direnean, ez gara ari ezkerreko jendeaz. Naziak bezain fatxak bihurtzen dira, are eraginkorragoak beren zapalkuntzan eta gehiegikerietan.

Inork ez du Mao-k bezainbat erahil edo erahilarazi berak eragindako errepresioa eta (1958-1962 tarteko) goseteak bitarte. Segidan dator Stalin. Baina Saloth Sar, (are ezagunagoa Pol Pot izenpean) izan zen marka errelatiboa hautsi zuena, ze bere herritareren laurdena gutxienez akabatu baitzuen Kanbodiako genozidioan[58].

Komunismoak askatasunak desegiten ditu (iritzizkoak, kultozkoak, partidozkoak, elkartezkoak, sindikatuzkoak, espresiozkoak, pentsamentuzkoak...). Komunismoa bere herriaren etsairik krudelena bihurtzen da, ze bere odola xukatzeko prest dagoen munstruo bilakatzen da, disidentzia eta askatasun oro zapaltzen dituena[59].

Indarkeria faxistaAldatu

Erregimen faxistek indarra goratzen dute, boterea bilatzen eta gurtzen dute. Eta indarkeria (fisikoa, psikikoa, poliziala, militarra, propagandistikoa, soziala, judiziala...) erabiltzen dute modu oparoan, horretarako eskubide osoa dutela sinisten baitute.

Bertolt Brecht-ek oso ondo definitu zuen moduan: faxismoa kapitalismo histerikoa da.

Eta histerikoa da, kapitalismoak krisiak bizitzen dituenean, mugak aurkitzen dituenean sortzen baitira faxismoak. Engainuaren estrategiak huts egiten dionean eta indarkeria agerikoa erabiltzera jo beharra aurkitzen duenean.

Faxismoak beti bilatu izan ditu bere egoeraren kanpo-arduradunak, nori errua egotzi eta nor sakrifikatu, hura denen artean borrokatuz elkartuko gaituen norbait: gure egoera penagarriaren erantzunkizun osoa hartuko eta jasango duena.

Nazismoak, adibidez, estatuko kapitalismoa (komunismoa) jo zuen bere miseriaren erruduntzat. Eta judutarrak. Frankismoak judutar gutxi zituen eskura, beraz gorriak zein masoiak hartu zituen erruduntzat.

Faxismo orok zailtasunetatik aterako gaituela sinisterazten digu eta haintzara eramango. Neurri batean lortu ere egiten du, botere absolutoa hari emanez, jendea kontent mantentzeko ogia (lana, noski armadan ala armak fabrikatuz, tankebideak eraikiz...) eta entretenigarriak ematen baitizkio: monumentuak, joku olinpikoak, garaipen militarrak, gladiadoreak...

XX. mendeko faxismoaren sortzeak, kapitalismo industriak topatu zituen hedatze mugekin zerikusi handia du:

Europar inperioak menperatzeko lurralde berri barik geratzen hasi zirenean, haien artean liskerrean ipini ziren hauen jabetzagatik. Beti izan ziren borrokan heuren mugak harago eramateagatik eta botere ahalik eta gehiena pilatzeagatik, baina, orduan, gatazka areagotu egin zen. Lan horretan, kolonialismoaren eztandaren unean, lokartuta geratu izan ziren herrialdeak (ala baliabide gutxiago izan zituztenak, edo zori-on gutxiago) haien probetxurako zapaltzeko eta zukutzeko kolonia gutxiagorekin geratu ziren eta gudari ekin zioten haien estatusa hobetzeko[60].

Kapitalismoak beti izan du faxismorako joera, eta faxismoarekiko sinpatia ere. Huxley-k ondo aurreikusi zuen hau bere 1937-ko liburuan, demokraziatzat hartzen ditugun horiek faxismo bihurtzeko arriskua zutela:

demokraziak faxismoaren aurrean defendatzeak, nahi eta ez, demokraziak sistema faxistak bihurtzea dakar[61].

Eta gauzak gordinak jartzen zaizkionean kapitalismoa faxista bihurtu da inolako lotsarik gabe:

Hori da kapitalismoarekin gertatzen ari dena. Gero eta lotsagabeagoa da. Gero eta diktatorialagoa, histerikoagoa. Gero eta faxismoarekiko antzekoagoa[62].

Gorago aipatu dugu AEB-ek gauzatutako jarrera faxistak: haien interesei argi berdea emateko nola esan izan die gezurra bere heritarrei eta munduari. Eta ezin da ahantzi AEB-ek Amerika Lantindarreko diktadura guztiekin izan duten harremana:

Ez da harritzekoa AEB-ak ez direla solik ondo eraman faxismoekin, baizik eta sustatu zituztela (Errepublika Dominikarra 1930-1961, El Salvador 1931-1984, Honduras 1932-1982, Nikaragua 1936-1979, Kuba 1952 [Kubako faxismoa ez zen amaitu 1959an, soilik kolorz aldatu zen eta AEB-kek modu ez-zuzenan bultzatu zuten]..., Kolonbia 1953-1957, Venezuela 1953-1958, Paraguai 1954-1989, Brasil 1964-1985, Panama 1968-1983 y 1989-1994, Peru 1968-1980, Guatemala 1970-1986, Bolivia 1971-1978, Ekuador 1972-1976, Uruguai 1973-1984, Txile 1973-1990, Argentina 1976-1983) ia horiek denak Escuela de las Américas-en prestatuak, bere orbitan manten zitezen eta ez zitezen estatu kapitalismoan eror[63].

Indarkeria sozialistaAldatu

Gandhi-k sozialismoa maite zuen (lehen aipatu dugun moduan), berdintasuna eta elkartasuna, hau da justizia soziala sistema egiteko bidetzat baitzuen. Baita Aldous Huxley-k ere:

jende aberatsak errentaren zerga onartu du eta oinordekotza zerga. Nahi duen gobernu orok zerga-sistema hau erabili ahal du klaseen arteko alde ekonomikoak gutxitzeko, gehinezko soldatak ezarri eta produkzio nagusiaren kontrola bereganatu zein finantzen kotrola eremu pribatutik estatuarenera[64].

Arazo bakarra da hori duela 83 urte idatzi zuela eta azken mende honetan, bereziki 1945-etik hona, aberatsek erabat kontrakoa egin dutela: errentaren zerga ahalik eta gehien saihestu, oinordekotza zerga urritu ala desagertarazi, estatuaren geroz eta atal gehiagoz jabetu (posta, osasungintza, garraoibideak, komunikabideak, informazioa...) eta ekonomia heien neurrian moldatu. Are gehiago, komeni izan zaien bakoitzean krisialdiak antolatu dituzte herri xeheak gero eta baldintza okerragoak izan zitzan eta haiek gehiago irabaz zezaten. Krisi guztietan aberatsenak garaile izan baitira. Gero eta ondasun gehiago pilatzen ari dira gutxi batzuen eskuetan. Huxley-k zein Gandhi-k gezurra zein koldarkeria arbuiatzen zituztenez (gorago aipatu bezala) gaurko sozialismoarekin ez lirateke oso kontent izango, ze, egun, sozialismoak eskubiaren politika ekonomikoak kopiatu baizik ez baititu egiten, oinarrian. Ez du ezkerreko jarrerarik, xehetasun kosmetikoak baizik: abortoaren aldeko joera handixeagoa (emakumearen eskubide modura onartuta hein txikiago ala handiagoan), sexu bipolarkeriari buruzko jarrera malguagoa eskubiak baino, faxismoaren biktimekiko jarrera adeitsuxeagoa...

Etengabeko hazkunde desiratu hori ez da soilik gezur hutsa, baita ezinezkoa ere. Mugatutako planeta batek ezin ditu eman baliabide mugaezinak, eta gero eta gehiago, gainera. Are gutxiago gero eta ugariagoak garenean eta gero eta gehiago pilatu nahi dugunean. Eta gero eta lehenago hondatzen diren ekoizpenak etengabe kontsumitu behar dugulako. Ezin dute iraun, aldatu behar ditugu makinaria abian manten dadin.

Pertsonartearen benetako interesei eman behar zaie lehentasuna, ez lukuru-joranari. Gizartearen gehiengoaren interesei eman behar zaie lehentasuna (guztienei ezin denean) eta ez da hori egun gertatzen ari dena. Aberatsek trikimailuak aurkitzen dituzte zergarik ez ordaintzeko edota taldeari ekarpen txikiagoak egiteko. Eta jende xehearen zati handia da ere ekarpenik egiten ez duena lanik ere ez duelako, ez baldintza egokietan bederen. Ez du sikiera erretretarik izango zahartzerakoan.

Hori interesa zaio Kapital Handiari: langabezian dagoek jende kopuru handia izan dadila, nondik eskulan merkea eta edozertarako prest dagoena atera dezakeen, lan-balditza gero eta eskasagoetarako prest. Alienatutako jendea lan bila buru-belarri egotea ala lan miserable batean harrapatuta.

Interesa zaio legez-kanpoko jendea ere, atrakatuz, lapurtuz, ohostuz, engainatuz, iruzur eginez...arituko dena, ze horrek estatu poliziala zuritzen baitu. Eta estatu polizializatua boterearen gogoko (izan) da beti, azken hau nolanahikoa dela ere.

Espetxeak aski beteak eta etengabe gaizkileak sortuz, aurrerago lanbidea nekez aurkituko dutenak, bozka ematerik izangoez dutenak (AEB-ko estatu askotan) eta hain gaizki tratatu dituen sistemaren kontra errengura pilatu dutenak, Kapital Handiaren gustuko dira.

Eta sozialismoak jokua egiten dio honi ze, indarkeria sozialista, nagusiki hori da: koldarkeria[65].

Indarkeria sexistaAldatu

Munduan 137 emakume inguru erahiltzen dira egunero, bataz beste, maite zituztenen (edo maite zituztela uste zen jendearen) eskuetan[66]. Horrek esan nahi du 87.000 inguru urtean. Lehen munduan edozein indarkeriaz hiltzen den jenderik gehiena da hau.

Emakumeak dira %90an afektuari lotutako krimenen biktimak. Horrek ez du esan nahi gainerakoak emakumeek hil dituztenik, ez, gizonezkoak izaten dira ere gainerako %10 horretatik ia denak akabatzen dituztenak (jelosiaz ia beti), soilik %0'15 inguru izaten hiltzailetzat emakumea duten kasuak.

Erahilketak daturik nabarmenena eta deigarriena baldin badira ere, sexismoak beste agerpide asko ditu, baita lehen mundu zibilizatuan ere. Emakumeek soldata txikiagoak irabazten dituzte (itxuraz) giza-eskubideez betetako Europan ere, eta ez soilik orokorrean, baita gizonezkoen pareko funtzioak betez gero ere. Eta, hori gutxi balitz, etxeko lanak neurri askoz ere handiagoan betetzen dituzte haiek, kanpoko lan bera bete ostean ere.

Eta munduko herrialde gehienean emakumeek lanik gogorrenak, astunenak, luzeenak egin behar izaten dituzte. Herrialde askotan ez dute kaletik ala landatik bakarrik ibiltzeko eskubiderik, autoak gidatzekorik, aurpegia (ala gorputz osoa) estali barik ibiltzekoa ala beren sexualitatea bizitzekoa (infibulazioa eta genitaleen mutilazioa bitarte) munduko 30 estatuetan. Eta gainerakoetan ere beti muga eta debeku gehiago dituzte ia denetarako.

Hizkuntza askotan (oro har indoeuropar ia denetan) emakumea baztertzen da orokortzerakoan, eta hitz askok (baita giza euskaldunak ere) sexu jakin eta boteredunari egiten dio erreferentzia. Jakina da hizkuntza gure pentsamentuaren oinarria dela, gure ordenagailuaren sistema eragilea, beraz psikologari eta zientzilari askok dio ezin dela hizkuntza diskriminatzailea erabili (ala hizkuntzaren erabilpen sexista egin) honek pentsakeran, identitatean, portaeran eraginik izan barik.

Jokabide honen arrazoia oso sakona dela dirudi, mundu guztian hedatuta baitago eta gure hurbileneko ahaide ditugun gorila eta txipantzeen artean ere ematen delarik arren nagusitasun beretsua, ez, ordea, bonoboengan:

Ezin da hausazkoa izan, gorago genion moduan, patriarkatua, gerra, militarismoa, lurraldekeria, jerarkismoa eta matxismoa beti lotuta agertzea. Eta erlijioa. Ez dezagun ahantzi erlijioa beti koerlatiboa dela aurreko balio horiekin pertsonartean. Ez txinpantzeen artean, nik dakidala[67].

Azken bide horri jarraituta, erlijioaren indarkeria aurrerago ikusiko dugun arren, ia erlijio guztiak direla emakumearen zapalketa zuritzen eta bedeinkatzen dutenak. Bereziki aipagarriak dira:

gizonezko batek emakume birxina eta hitzemanbakoa bortxatzen baldin badu, bere aitari 50 zilarrezko txanpon ordainduko dizkio eta emakumea emaztetzat hartuko du. Ezingo du sekula ere beragandik dibortziatu[68].

Edota:

Gizonezkoek emakumezkoen gainean autoritatea dute Jainkoak eman dien lehentsunaren ondorioz. Emakume bertutedunak sinestunak dira eta, senarrak kanpoan direnean, Jainkoak haien eskutan laga duenaren ardura zintzo hartzen dute. Errieta egin iezaiezue matxinatu ahal direnei, utz itzazue ohean bakarrik, jo itzazue! Obedituz gero ez zaitezte haiekin gehiago sar. Jainkoa handia da, gorena![69]

DesberdinkeriaAldatu

Guganako desberdina denarekiko gorrotoa litzateke. Desberdinkeriak azalpide asko izan ditzake, sexismotik arrazakeriara arte, xenofobiatik edo heldukeriatik pasata.

Honen arrazoia anitza da, egoera ekonomiko zail batean kanpotarrak ala desberdinak erabil daitezke egoeraren erruduntzat hartzeko. Kasu puntakoenetan haien genozidioa antolatu izan da, bigarren mundu gerraren zehar Alemanian eman izan zena adibide gorena, komunista, ijitu, homosexual eta, bereziki, judutarren kontra.

Ideologia honek bere izaeratik eratorria da, bere inferioritate sentimentuekin, biziarekiko gorrotoa, aszetismoa eta gozatzen zutenekiko gorrotoa, bere bulkada sadomasokisten iturria da eta bere izaera egitura beretsuko jendeari zuzentzen zitzaion, bere irakaspenek erakartzen eta kitzikatzen zuten horri, bere sentimentu berberak adierazten zituen gizonarekiko jarraitzaile sutsu bihurtzen zelarik[70]

Baina, desberdinkeriaren atzetik beti dago gatazka psikiko bat: nork bere taldea besteekiko goragokotzat hartzea, ala gorengotzat ere. Gehienetan nork bere izaeran, oro har autoestimuan, duen hutsunea estaltzeko beharra ala jorana da. Konplexuz betetako jendeak bereziki ager dezake joera hau, bere ingurukoen onespenaren bila. Erich Fromm-ek honela arrazointzen du:

taldearekiko bategitea da banaketa egoera gainditzeko bide nagusia. Banakoa hein handi batean desagertzen den bategite modua da, eta bere helburua artaldean sartzea da. Besteak bezala izanez gero, ez baldin badut desberdina eginen nauten pentsamenturik ala sentimenturik, besteen ohituretara egokitzen baldin banaiz, janzkeran, ideietan, taldearen izamoldeari, salbatua naiz; bakardadearen esperientzia izugarritik salbatua. Sistema diktatorialek mehatxua eta terrorea arabiltzen dituzte konformitatea ezartzeko; herrialde demokratikoek sugestioa eta propaganda[71].

HeldukeriaAldatu

Heldukeria, helduek haurrak haiek nahi duten bezala izan daitezen eta haien desiren arabera joka dezaten eragiten duten indarkeria egiturazkoa da.

Gehienetan heldukeria izaten da jasaten dugun lehen indarkeria mota, eta, neurri batean, beste guztietarako aldez aurretik prestatzen gaituena. Hain da ohikoa eta zabaldua ze ukatu ere eginen duen jende asko dago.

Helduek (gurasoek, irakasleek, monitoreek, haien zaintzaile eta erantzuleek) erabakitzen dute noiz izan behar duten haurrek gose, zerena eta zenbat. Nire haurtzaroan, bederen, hala izan zen beti. Jatera behartuak ginen, gustuko ez genituen gauzak, zinez txarrak zeudenak, baita goserik ez genuenean ere[72].

Gurasoek eta beste helduek txikitatik hartzen gaituzte gure erabaki propioak hatzeko ez-gai bezala, horixe lortuz. Beste zapalkuntza guztietan gertatu ohi den bezala: gaitasun bat ukatzen zaio zapalduari, horrela gaitasun hori lortzea eragotziz. Eta horrek zirkulua elikatzen du eta zapaltzailearen jarrera zuritzen.

Eta hori ez da orekatzen helduak, txandaka, haurren menpean jarriz (egun guraso askok egiten duten modura). Ez, horrela egoera okertzea besterik ez da lortzen, ze haurrei irakasten diegu pertsona arteko harremanak esklabutzatxoen txandakatzeak direla, errespetatzen eta aske izaten irakatsi beharrean[73].

Indarkeria penitentziarioaAldatu

Argi da espetxe gehienak indarkeria eremua direla. Badira indarkeririk agertzen ez duten espetxe sistemak, adibidez Herbereetakoak ala Norvegiakoak, non giza tratua, errespetua eta askatasun maila handia dagoen. Horixe erakusten digu, adibidez, Michael Moore-n ¿Que Invadimos Ahora?[74] dokumentalak bere 70. minututik 85.-era.

Baina bada arrazoiren bat zergatik espetxeetan, munduko gehienetan bederen, indarkeria ikaragarria izaten den:

behartutako eskolaren klase batean, kontzentrazio eremu batean, espetxe batean ala diktadura batean, ondo koipetuta daudenean, inposaketaren indarkeria, guk egitea nahi denarena, nola jokatu behar dugunarena, aski barneratuta dugu: mehatxua ezagutzen dugu eta badakigu zer espero dugun egin ezean. Baina egoera hori gure desiratik oso urrun dago. Ez gara hori azaltzera ausartzen, ordea. Ze, obeditu ezean, jasoko dugun kolpea itzela izan daiteke. Zapalduko gaitu.

Aurreko egoera horiek oso bakezkoa baldin badirudi ere (eskola, kontzentrazio eremu, espetxe, diktadura, pertsonarte segregaziozalea, matxista...), bertan badira energia erreprimituak, nolabait kanporatuko direnak, jendea barrutik karraskatuz baldin bada ere, edota heuren arteko harremana gogorragoa eta gizabagegoa bihurtuz.

Lehenago ala beranduago jazarpen agerpideak izanen dira, ihesak, matxinadak.

Eta gorrotoa izanen da, lurperatutako indarkeria sentimentu horren bidez loratzen baita. Horrexegatik irain egiten zaie (ezkutuan baldin badaere) eta izenorde iraintsuak jartzen zaizkie espetxezainei, goardiei ala irakasleei[75].

Kirol indarkeriaAldatu

Irudikatzeko zaila da Gandhi ala Shantidas kolore anitz eta deigarrizko elastiko, txapel eta bufandaz, beren kirol taldea oihuka zein sutsuki goratzen estadio baten mailadian. Zergatik ote? Behaiek ez zuten ezta hori azaltzeko lanik hartu ere. Baina bada zerbait bateraezina kirol zaletasunaren, are gehiago kirol fanatismoaren, eta indarkeria-ezaren artean. Argituko al digu norbaitek?

Osho-k argi eta garbi adierazten digu hurrengo esaldian, kirolari buruz ari ez baldin bada ere (hezkuntzari buruz baizik):

Lehiakeria oso biolentoa eta destruktiboa da[76].

Galtung, D'ansembourg, Muller ala Bekaert-ek ez diote kirolari aipamenik egiten. Gerttz-ek bai, eta berriz ere zorrotza da bere analisian:

Kirolean dagoen indarkeriari buruz asko egiten da hitz. Eta ez da beharrezko (39 hildako eragin zituen) Heysel estadioko moduko katastrofe batera heltzea edota boxeora joatea, non bi gizonezkok (eta, gutxiagotan, baita bi emakumek ere) garuna elkar ukabilkadaka likuatzen dioten, kirolean indarkeria dagoela ohartzeko.

Lehiakeria kirol orotan, bederen.

Leihaketa horixe ba baita: irabazteko ahalik eta ahalegin handiena egitea. Ez parte hartzeko, modu eufemistikoan, gezurrezkoan eta hipokritan esan ohi den moduan, ondo geratzeko esaten. Batez ere irabazi ez duenari, kontsolagarri gisa esan ohi zaio.

Gehiengo ikaragarriari.

Ze parte hartzea ez da, ez, garrantzitsua. Irabaztea da. Hori baita bakarra. Irabazten ez duena ahazturan geratzen da, langabezian, baita miserian ere.

Badira kirolak non eskuhartzen duen erdiak irabazten duen. Tira, hori demokraziaren helburutik hurbil dago, gutxienez gehiengoa kontent gera dadin. Baina oso bitxia da bi parte soileko lehiaketa, bi unitatekoa, bi talde ala pertsona huts aritzea lehian. Lehiaketa kirol gehienetako partida huts batean baizik ez da gertatzen hori, eta gehiago izaten dira lehiaketa zabalago batean jokatzen dutenak, liga ala txapelketa batean. Gehiengo zabal batek galduz, bakar bat ala gutxi batzuk irabaziz.

Beraz, definizioz, lehiaketa kirola da gorputz jarduera hori non parte hartzen duen jendearen gehiengoa frustratuta irteten den. Ze denek jokatzen dute irabazteko.

Hori demokratikoa al da?

Duda barik ez.

Arrazoizkoa al da hori?

Niretzat, ezta ere.

Biolentoa da?

Zalantza izpirik gabe, eta gertatu ohi diren amaiezinezko agresioek frogatzen dute ezkutuan badela indarkeria[77].

Indarkeria erlijiosoaAldatu

Munduan egin diren gerrarik gehienak, eta krudelenak, erlijioa izan dute oinarri. Batez ere nazismoa erlijiotzat hartuz gero.

Erlijioetan indarkeria ba ote dagoen galdera, darabilgun erlijio kontzeptuaren arabera izanen da erantzuna. Indarkeria kontzeptuarekin gertatzen den bezala, erlijio terminoa ez da definitzeko ohiturarik. Denek kontzeptu bera izanen bagenu bezalaxe. Eta hori ez da egia.

Berriz ere Gerttz-en zehaztasunari eginen diogu so:

Erlijio moduan ulertzen dugu siniste sistema antolatu bat, sinetsi beharrezko dogma multzo batekin, noren menpean egon behar den jerarkia batekin, araudi eta betebehar batzurekin, tabu, pekatu eta debekuekin, egia osoa duela diona, Jainkoarekiko harremanaren esklusiba duena, onbidea monopolizatzen duena (hala dio behintzat) eta, gehienetan, arimaren salbatzerako bidea eta etorkizuneko bizitza baterako bide bakarra dela dioena, hilezkortasunerako, agian. Baina, baita zori-onerako, oparotsunerako, zorionerako... Izpiritu jakin batekin ala batzurekin harreman onean egoteak ematen duen zori-ona. Horretara jokatzen dute erlijioek, beraz, espiritismo hutsak dira.

Zerrenda irabazlean egotea agintzen digun gezur eta engainu sistema piramidala da erlijioa, betiere obedientzia eta sumisio maila egokia justifikatzen dugun bitartean. Gehienetan besteen kaltetan izaten da, sinesgabeko ala infidelenean. Ez da alperrik argudiatzen Jainkoa gurekin dela gerrak zuritzeko edota arrakasta lortzeko guda horiexetan, lehiaketetan, azterketetan, norbere eredu ekonomiko ala ideologikoan.....

Gainera, ohikoa da erlijioa eta espiritualtasuna nahastea, behingoz argitu nahi dudan nahastea, frogatuz batak eta besteak kontrako norabideetara begiratzen dutela: lehenengoa biolentziarantz, bigarrena, nahi eta ez, indarkeria-ezarantz.

Eta aurreratuko dut erlijioak ez duela batere zerikusirik espiritualtasunarekin, baizik eta soilik espiritismoarekin (izpirituen faboreen bilaketarekin)[78].

Erlijioen atzean dagoen motibazioari egiten dio erreferentzia:

Erlijio desberdinen Jainkoaren edo jainkoen ustezko ahalguztiduntasun hori ez da gure botere desioaren proiekzioa baizik. Egitan Jainkoa gure irudira eta antzekotasunera sortu dugu, ez alderantziz. Erlijio orok egiten du hau modu trebeagoan ala traketsagoan. Nabarmenagoa da jainko grekoerromatar operetazkoetan ala hinduismoaren jainkoen konstelazioan, baina judutarren, piszianoen, girixtinoen eta musulmandarren Jainko bakarra gizatiartzat jotzen da ere, berarengan gure beldurrak, desirak eta gurariak proiektatuz[79].

Eta adibide zehatzak ipintzen dizkigu, judaismoa eta bere ildoko diren erlijioen indarkeria nabarmentzeko:

gizonezko batek emakume birxina eta hitzemanbakoa bortxatzen baldin badu, bere aitari 50 zilarrezko txanpon ordainduko dizkio eta emakumea emaztetzat hartuko du. Ezingo du sekula ere beragandik dibortziatu[68].

Edota:

Gizonezkoek emakumezkoen gainean autoritatea dute Jainkoak eman dien lehentsunaren ondorioz. Emakume bertutedunak sinestunak dira eta, senarrak kanpoan direnean, Jainkoak haien eskutan laga duenaren ardura zintzo hartzen dute. Errieta egin iezaiezue matxinatu ahal direnei, utz itzazue ohean bakarrik, jo itzazue! Obedituz gero ez zaitezte haiekin gehiago sar. Jainkoa handia da, gorena![69]

Ez du kristautasuna terminoa onartzen ze, segidan argudiatuko duen moduan, Jesusek benetako jarraitzaile bakarra izan du historia osoan (Asisko Frantzisko), bere urratsak eginez, eta Kristoren ustezko jarraitzaileek honek erakutsitakoaren kontra-kontrakoa egin zuten hasieratik:

Sal itzazu zure ondasun guztiak, dirua behartsuei emaiezu eta zatoz nirekin[80][81][82]

Horixe izan zen Kristoren irakaspena, eta hark dirua ukitzen ez zuela (eta ez ukitzea eskatzen ziela) frogatzen du hurrengo aipuekin:

Ez ezazue ez urrerik, ez zilarrik, ez kuprerik eraman[83]

Gogoan izan garai hartan dirua urrezkoa, zilarrezkoa ala kuprezkoa zela eta honen balioa material berarena zela, ez fikziozkoa, egun bezala. Kristok uko egin zion diruari, hau erabiltzea, aldiberean, erromatar zapalkuntzari men egitea zelako:

— Maixu, zilegi al da Zesarri zerga ordaintzea?

— Ba al duzu txanpon bat eskura?

— Hona hemen.

— Nor da irudiko hori?

— Zesar

— Zesarri berea, Jainkoari berea[84][85] [86]

Bere jarraitzaileen artean etengabeko kezka zen hori, ordea, ze ez zuten Jesusek bezainbateko federik eta desatxekipenik. Horregatik insistitu behar izaten zien honela:

Horrexegatik diotsuet: ez zaitezte zuen biziagatik kezka, zer janen dugu? Zer jantziren dugu? Ez al da bizia elikagaia baina gehiago ala gorputza jantzia baino gehiago? Zeruko hegaztiek ez dutela ereiten, ezta uzta biltzen, ez gordetzen. Zeruko Aitak elikatzen ditu. Ez al duzue hegaztiek baina gehiago balio? Zuetatik nork, kezkatuz ere, luza dezake bere bizia? Zergatik kezkatu janzkiengatik? Begira nola hazten diren landako loreak. Ez dute lanik egiten ezta ehuntzen, Nik diotsuet Salomon bera ere, bere haintzaren gorenean, ez zela lore horiek bezala jantzi. Eta Jainkoak hala janzten baldin badu belarra, gaur loratzen dena eta bihar sutara doana, ez al du zuengatik askoz ere gehiago eginen, fede esakaseko gizonak? Zertara, ba, hainbeste kezka: zer janen dugu? edo zer edanen dugu? edo zer jantziren dugu? Jainkoa ezagutzen ez dutenak kezkatzen dira horrekin guztiarekin. Baina zuen Aitak badaki hori guztia behar duzuela. Beraz, bila ezazue lehenbizi Jainkoaren Erregetza eta haren justizia eta gauza horiek gehigarri gisa emanen zaizkizue. Ez zaitezte kezka biharamonagatik, biharamonak bere ardura hartuko baitu. Eguneko lanak aski dira[87].

Eta Kafarnaum-en sartzekotan zirela, Pedrok Jesusi ordaindu beharra zegoela gogorarazi zion. Honek erantzun:

Jainkoaren semeek ez diote aitari zertan ordaindu beharrik, baina egin nahi izanez gero, zoaz aintzirara, bota ezazu amua eta harrapatzen duzun lehen arrainak dadukan txanponaz ordain ezazu gu biengatik[88].

Dirua izanen balute poltsikotik aterako zuketeen, ala uste( ustele)z diruzain omen zen Juda-ri eskatuko. Ez zuten, ordea, dirurik, ez zerabilten dirurik Jesusen aginduz eta hautuz.

Hori eliza desberdinek beti ezkutatu izan dute, haiek ez dutelako Kristok moduko federik, bai ordea Diru Jainkoarenganakoa.

Kristo desagertzean, ordea, bere ustezko jarraitzaileek erabat alderantzizkoa egin zuten, diru guztia heientzat exijitu eta heuren artean banatu:

— Zergatik gorde duzue diruaren zati bat? Hementxe datoz zure senarra lurperatu dutenak eta zu ere eramanen zaituzte. —Berehala Sefira erori zen hilda haren oinetan. Bere senarrarekin lurperatu zuten[89].

Horregatik piszianismo eta pisziano hitzak erabiltzen ditu Gerttz-ek bere liburuan. Gaztelaniaz cruztiano eta cruztianismo-rekin batera, hemen girixtino eta girixtinotasun moduan itzuli(ko) ditugunak. Azken hauek tortura tresna den gurutzearen gurtzearekin lotuak. Lehenengoa, ordea, Kristoren esannahi astrologikoarekin du harremana, zein hasiera batean girixtinoek elkar identifikatzeko erabiltzen zuten irudiarekin. Islamari dagokion kritika are zorrotzagoa da, haren sinestunek Korana Jainkoaren hitza, hitz bakarra, osoa eta oso-osorik Jainkoaren hitza dela baitiote (sura.aleia formatuan dira hurrengo aipuak, kapitulu.bertsikulu, mendebaltarrentzat ulergarriagoa egiteko):

Korana mehatxuz eta madarikazioz betetako liburua deritzot, sinisdun txarren kontra, bai, baina, bereziki, sinisgabeen kontrakoa.

Baina ikaragarriena da, emakumezkoei buruz ari den liburua dela, emakumeei hitz egiten ez diena, aitzitik. 4. kapitulu osoa haiei buruz ari da, baina sekula ez zaie haiei zuzentzen.

Gizateriaren erdia ahazten duen liburuak, horrekin bakarrik bere asmoen eta izpirituaren laburpen galanta egiten digu.

Emakumea hilez gero gizonak haren ondasun guztiak jasotzen ditu. Gizonezkoa hilez gero emakumeak solik erdia. Emakumeek beti gizonezkoen erdia dute jasotzen (4.11, 4.12, 4.176, 2.222, 4.34).

Bere esanak hain zuzenbakoak eta krudelak diren erlijio oro arbuitzen dut[90].

Eta liburu santu honek esklabukeria, matxismoa, erahilketa eta gerra etengabe zuritzen dituela dio. Adibidez esklabutzari erreferentzia (zuritze) hauek guztiak egiten dizkio (sura.aleia formatuan dira aipuak, kapitulu.bertsikulu, ulergarriagoa egiteko):

2.177, 2.178,  2.221, 4.3, 4.24, 4.25, 4.36, 4.92, 5.89, 12.36, 12.62, 16.71, 16.75, 23.6, 23.47, 24.31, 24.32, 24.33, 24.58[91]

Hori ez litzateke larria egun girixtino gehienek ala judutar gehienek bezala heuren liburua errelatibizatuko balute musulmandarrek, baina gehienek zentzu hertsi-hertsian sinesten dute Koranaren egia osoan. Baita judutar eta girixtino batzuek ere. Eta hori zalantzan jartze hutsa ere iraina eta erasoa dela diote.

GezurraAldatu

Eleusiko Eskilok zioen moduan:

Guda orotan lehen biktima beti egia da.

Eta guda dirauen artean gezurra izaten da nagusi.

Baina gezurra bera indarkeria al da?

Gandhi-k eta Shantidas-ek argi eta garbi gezurra indarkeria dela onartzen duten bitartean, beste batzuk ez dute aipatu ere egiten.

Kant-ek ere garrantzia eman dio gezurrari (indarkeri bakar moduan aipatu duen) gudari dagokienez. Uste du egiak gerra aukera ahultzen duela. Baina definizioetan eta kontzeptuetan sakontzen ez duenez, ezin dugu gehiago zehaztu xehetasun honi buruzko bere iritzia.

Gerttz-en (gorago eman dugun) definiziotik abiatuz (indarkeria = borondatea inposatzeko erabilitako energia), argi eta garbi geratzen zaigu gezurra indarkeria dela bere ustez:

gezurra indarkeria izateaz gain, indarkeriarik zabalduena, indartsuena eta eraginkorrena da[37].

Aurretik aipatzen dituen autorerik gehienek bat egiten du ondorio horretan, baina Gerttz-ek horren zergatia azaltzen du, gezurrak zergatik esaten ala idazten ditugun:

Gauzak guk nahi dugun modukoak izan daitezen: besteen aldetikako errefusa ekiditeko, besteen aurrean irudi ona mantentzeko, besteek modu jakin batez joka (ez) dezaten... Gezurra esatea errealitatearen irudia manipulatzea da, errealitatea bestelakoa dela sinistarazte(n saiatze)a da, besteen jokabidea nik nahi (ez) dudan modukoa izan (ez) dadin. Zerbait lortze(n saiatze)ko esaten dugu gezurra. Gezurra, beraz, indarkeria da, norbere borondatea inposatzeko erabilitako energia baita. Eta gezurrak desbideratutako energia oro ere, indarkeria bihurtzen du gezurrak[92].

Konklusio hau gakotzat jotzen du, gezurrak besteen energia bahitzen baitu, eta segidan azaltzen du:

Gezurraren indarkeria ez da soilik silaba bakar bateko hitzak, bai ala ez esateak, eduki dezakeen energia eskasa, zeinarekin errealitatearen kontrako informazioa eskaintzen dugun eta zeinarekin nahi duguna lortzen dugun. Aitzitik, gezur barik kontrako norabidean erabiliko litzatekeen energia oro indarkeria bihurtzen dugu gezurrari esker. Indarkeria handienak gezurraren konmutagailuan klik hutsa eginez gauzatzen dira.

(gezurra) gure helburuei begirako makina bat energia bahitzeko balio du. Bestela horietara zuzenduko ez litzatekeen energia. Gure xedeak lortzeko erabiliko dugun energia, geure borondate santua inposatzeko erabilitakoa.

Gehienetan, bahitutako energia, berau bahitzeko erabilitakoa baino askoz handiagoa da, azken hau, trukatutako hitz bakar bat izan baitaiteke: bai esatea egia ez denean, ala aderantziz. Hitz baten alde soilak dena aldatzen du, ala alda dezake.

Horrexegatik esaten dira gezurrak guda guztietan eta hauen aurretik: iritzi publikoa manipulatzen da ustezko eraso baten aurrean ustezko biktimak babes ala defenda daitezen. Gure aldeko mobilizazioa izan dadin ala etsaiaren alde mobiliza ez dadin, gure interesakin bat egin dezaten eta ez beste aldekoarenekin[93].

Une horretan adibide gordina ipintzen eta xehetzen digu, nola Amerikako Estatu Batu-etako agintariek, gutxienez bi iturri desberdinetatik aldez aurretik japoniarren asmoen berri izan arren (1941eko urtarrilan Tokion AEB-ko enbaxadore zen Joseph Grew-ren bitartez, eta urte bereko abuztuan zein irailan espioi bikoitza zen Dusan Popov bitartez, FBIko agenteekin zein zuzendari zen John Edgar Hoover berarekin bilduta), Pearl Harbor-eko erasoa aurrera eramaten laga zieten japoniarrei, beren interes propioei so, herrialdea bigarren mundu gudan sar zedin[94].

Baina ez zen garaian garaiko gauza eta AEB-k maiz jo izan du gezurra ereitera. Eta egun ere dirauen 2001-eko irailaren 11-ko gezurraren xehetasunak ematen ditu.

KoldarkeriaAldatu

Koldarkeria indarkeriarik handiena da. Indarkeria bikoitza delako[95].

Gogora dezagun gorago aipatu dugun Bettiah inguruko etxalde bateko gertakari latza eta Gandhi-k horren inguruan esandakoa:

Mila aldiz nahiago dut biolentoa koldarra baino. Indarkeria-eza ausardiaren gailurra da[9].

Esaldi hauek botatzearen zergatia izan zen, Bihar-en dagoen Bettiah aldameneko herriska bateko gizonen ihesa, indarkeria-ezaren izenean, haien emazte, amak, alabak eta seme gazteenak erasotzaile batzuen eskuetan lagaz. Hainbat huts logiko agertzen ditu esaldi horrek:

Gandhi-k ez zuen batere argi himsa (indarkeria) kontzeptua. Izanen balu ulertuko luke koldarkeria indarkeria dela. Beraz ez luke esaterik izanen mila aldiz nahiago dut biolentoa koldarra baino hauxe esatea baita: mila aldiz nahiago dut biolentoa biolentoa baino. Hobe izanen luke esan izana mila aldiz nahiago dut agresorea koldarra baino edo mila aldiz nahiago dut erahiltzailea koldarra baino[96].

Gainera:

behin bakarrik ogia egin duena ez da okina. Behin norbait autoz eraman duena ez da taxista. Behin kalte egin duena ez da kaltegilea. Nork ez du sekula kalterik egin? Behin norbait erahil duena ez da erahilea. Behin biolentziaz jokatu duena ez da biolentoa. Behin koldakeriaz jokatu duena ez da koldarra. Nork ez du sekula horrelakorik egin, gainerakoetan ausardiaz jokatu izan arren? Gutxienez aukeren %50-etan eginen beharko luke hori zuzentasunez etiketa jartzeko. Are hobe %100-etan eginen balu, zuzenagoa litzateke orduan. Beraz, hobe da jendeari etiketarik ez jartzea behin ala batzuetan egin duenarengatik[97].

Azal dezagun, orain, indarkeria bikoitzarena:

Koldarkeriaz jokatzen duenak berea inposatu nahi dionaren borondateari men egiten dio. Indarkeria sufritzen du, bai. Baina koldarkeria ez da ematen ezustean indarkeria sufritu duen norbaitengan, baizik eta, inposaketari aurre egin ahal izanik, egiten ez duen horrengan. Bere borondate propioa izanda ere, honi uko egiten dio eta bestearen inposaketa onartzen du. Beraz, bere borondate propioaren kontra indarkeriaz jokatzen du eta, aldiberean, kanpotik inposatutako borondateari men egiten, kanpo indarkeriari burua makurtzen dio. Bi indarkeria onartzen ditu, beraz[98].

Horregatik da koldarkeria indarkeria bikoitza, indarkeriarik okerrena.

Indarkeriarekiko alternatibakAldatu

Indarkeriaren definizio pila dagoen bezalaxe, honekiko alternatibak beste hainbai izan daitezke.

Noski, faxistek (itxuraz ezkerretik etorritakoek zein eskubikoek) ez diote beren indarkeriari alternatibarik bilatuko, baizik eta honi ahalik eta energia gehiena eman, haien borondatea edonon eta beti bete dadin. Espioitza sare-zabalak hedaturen dituzte hori posible izan dadin.

Sasidemokraziak edo parafaxismoak, hau da merkatu edo korporazio kapitalismoak, ez dio benetako alternatibarik bilatuko indarkeriari, disimuloz ala barik erabiliko baitu hau, engainuz ala sasijustifikazioz estalita. Armamentu itzela pilatuko du, bere borondatea betetzeari berme gisa. Eta gehienetan manipulaziora ala engainura joko baldin badu ere, agerizko mehatxu hori beti izanen du eskura. Ez du zalantzarik izanen estatu kolpeak sustatzeko eta bere menpeko diktadoretxiak ipintzeko bere herrialde sateliteetan. Gainera, segurtasun eza, droga komertzioa, kontsumokeria, alienazioa, sistema judizializatua, polizializatua eta penalizatua izatea oso intereseko du, eta horrexegatik AEB-k munduko jendetzaren %5 bat besterik ez duen arren munduko espetxeratuen %25 daduka kartzeletan. Gehienak beltzak eta hispanoak.

Baina, gainerakoek, modu sutsuagoan ala epelagoan proposamenen bat edo beste egiten dute.

Kant-ek bere bakeari buruzko liburuan hainbat proposamen egiten ditu:

  • Armada irankorrak desegitea
  • Egiaz eta zintzotasunez jokatzea, bereziki akordioak sinatzerakoan
  • Estatuak ezin ahal izatea trukean jaso, oinordekotzaz, salerosi...
  • Estatuek ez dute zorpetu behar kanpo politikari begira
  • Estatuek besteak errespetatu behar dituzte (ez dio deuse, ordea, pertsonen inguruan, eta interesgarriena hauxe litzateke)
  • Estatuek ez dute inolako erasorik egiteko eskubiderik, halanola, erahilketak, akordioen haustea, traiziora dei...
  • Estatu orok errepublika behar du izan (absolutismoa eta arbitrarietatea ekiditeko, legea errespetatuz jokatzeko...).
  • Estatu aske federatu modura berma daitezke jendeen eskubideak
  • Jendeen Aberri askatasunak abegikortasun mundiala dakar. Baina lurralde bakotzeko biztanleekiko errespetuz.

Huxley-k ere baditu bere proposamenak:

  • Desatxekipena lantzea (ez dio, ordea, nola egin behar).
  • Karitatea lantzea (ez dio, ordea, nola egin behar).
  • Ondasunak modu zuzenagoan banatzea (aberatsenei zergak handituz).
  • Gezurra, bereziki antolatutako gezurra desmuntatzea (ez dio, ordea, nola egin behar).
  • Bakegitzarako indarkeria baztertu behar da erabat ze indarkeriak indarkeria sortzen eta elikatzen du.
  • Estatu desberdinen arteko kontaktuak eta dependentzia gutxituz.
  • Agintarien boterekeria gainditu behar da herritarren nagikeria bezainbat.
  • Herrialdeen arteko koordinazio elkarte askeak sortzea.
  • Aurkoaren kontrakoa baldin badirudi ere, eta Kant-en proposamena berreskuratuz, herrialdeen arteko autonomia areagotzea, kontaktuan gutxitzea. Honen atzean datzan arrazonamendua da. guda dagoen bitartean, baita guda bat hurbiltzen denean, herrialdeak autoaskitasunara jotzen dute, beraz, hori aldez aurretik eginda guda aukerak gutxitzen dira, tentsioak ere gutxitzen direlako.
  • Sozialismoa proposatzen du, hau da, estatuaren aldetikako produkzioren kontrola, zerbitzu, gai eta lehengai nagusiena bederen.
  • Aldaketa mantso egin behar dira indarkeria ekiditeko.

Gandhi-k, ezaguna den bezala, indarkeribako protestak, eseraldiak, etzanaldiak, ibilaldiak, baraualdiak, boikotak eta bestelako mobilizazioak erabili eta proposatu zituen. Baita ondasunak partekatuz eta ahalik eta modu sinpleenean eta indarkeriabakoenean bizitzeko ashram ala komunitateak sortu zituen.

Shantidas-ek, betiere Gandhi-ren ildotik, hamar komunitate inguruko mugimentu bat sortu zuen, L'Arche izenekoa. Non espiritualtasuna eta indarkeria-eza lantzen zen. Baina azken urtetan (Shantidas bera hil zen 1981-tik hona, zehatzago adierazita) gero eta noraezeago dabil.

Thomas D'Ansembourg-ek eta bere ildo bereko diren Communication Non-Violente mugimentukoek norbere sentimentuak, beharrak, borondateak eta joerak modu asertiboan bizitzeko eta partekatzeko moduak irakasten dituzte.

Gainerako autoreek modu desberdinak gauzatu ala proposatu izan dituzte.

ErreferentziakAldatu

  1. (Gaztelaniaz) Krishnamurti, Jiddu. (1973). Mäs Allá De La Violencia. Edhasa, Barcelona, 76 or. ISBN 84-350-0161-X..
  2. (Gaztelaniaz) Lanza Del Vasto, Giuseppe. (1983). Umbral De La Vida Interior. Ediciones Sígueme, Salamanca, 158 or. ISBN 84-301-0699-5..
  3. (Gaztelaniaz) Tzu, Lao. (-2500). Dao De Jing. .
  4. (Gaztelaniaz) Kant, Immanuel. (1795). (Sobre) La Paz Perpetua, (Zum ewigen Frieden, ein philosophischer Entwurf). .
  5. (Gaztelaniaz) .
  6. (Gaztelaniaz) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1988). Todos Los Hombres Son Hermanos. Sociedad De Educación Atenas, Madrid, 146 or. ISBN 84-7020-134-4..
  7. (Gaztelaniaz) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1988). Todos Los Hombres Son Hermanos. Sociedad De Educación Atenas, Madrid, 92 or. ISBN 84-7020-134-4..
  8. (Ingelesez) Prabhu eta Rao, R.K eta UR. (1945). The Mind Of Mahatma Gandhi. Oxford University Press, London, 15 or. ISBN 0965180093, 81-7229-149-3..
  9. a b (Gaztelaniaz) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1988). Todos Los Hombres Son Hermanos. Sociedad De Educación Atenas, Madrid, 148 or. ISBN 84-7020-134-4..
  10. (Gaztelaniaz) Lanza Del Vasto, Giuseppe. (1982). El Arca Tenía Por Vela Una Viña. Ediciones Sígueme, Salamanca ISBN 84-301-0882-3..
  11. (Ingelesez) Huxley, Aldous. (1937). Ends and Means (an Enquiry Into the Nature of Ideals and Into the Methods Employed for Their Realization).. Chatto & Windus, London, 6 or. ISBN 978-0837122526..
  12. (Frantsesez) Muller, Jean-Marie. (2005). Dictionnaire De La Non-Violence. Les Éditions Du Relié, 402-408 or. ISBN 2-914-916-56-6..
  13. (Frantsesez) Bekaert, Xavier. (2000). Anarchisme Violence Et Non-Violence. Editions du Monde Libertaire, Paris, 6 or. ISBN 2-903013-93-4..
  14. (Frantsesez) Muller, Jean-Marie. (2005). Dictionnaire De La Non-Violence. Les Éditions Du Relié,, 402-408 or. ISBN 2-914-916-56-6..
  15. (Frantsesez) Muller, Jean-Marie. (2005). Dictionnaire De La Non-Violence. Les Éditions Du Relié, 402-408 or. ISBN 2-914-916-56-6..
  16. (Frantsesez) Bekaert, Xavier. (2000). Anarchisme Violence Et Non-Violence. Editions du Monde Libertaire, Paris, 6 or. ISBN 2-903013-93-4...
  17. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 38 or..
  18. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad.. autoedizio elektronikoa, 43 or..
  19. (Portugesez) Mohan Jain, (Osho) Rajneesh Chandra. (2012). Inteligência. A Resposta Criativa Ao Agora.. Bertand Editora Lda, Lisboa, 65 or. ISBN 978-972-25-2403-2..
  20. (Portugesez) Mohan Jain, (Osho) Rajneesh Chandra. (2012). Inteligência. A Resposta Criativa Ao Agora. Bertand Editora Lda, Lisboa, 49 or. ISBN 978-972-25-2403-2..
  21. (Portugesez) Mohan Jain, Rajneesh Chandra (Osho). (2012). Inteligência. A Resposta Criativa Ao Agora. Bertand Editora Lda, Lisboa, 54 or. ISBN 978-972-25-2403-2..
  22. (Portugesez) Mohan Jain, (Osho) Rajneesh Chandra. (2012). Inteligência. A Resposta Criativa Ao Agora. Bertand Editora Lda, Lisboa, 65 or. ISBN 978-972-25-2403-2..
  23. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 46 or..
  24. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 49 or..
  25. (Gaztelaniaz) Lanza Del Vasto, Giuseppe. (1983). Umbral De La Vida Interior. Ediciones Sígueme, Salamanca, 90 or. ISBN 84-301-0699-5..
  26. (Gaztelaniaz) Krishnamurti, Jiddu. (1973). Más Allá De La Violencia. Edhasa, Barcelona, 73 or. ISBN 84-350-0161-X..
  27. (Frantsesez) Muller, Jean-Marie. (2005). Dictionnaire De La Non-Violence. Les Éditions Du Relié, 402-408 or. ISBN 2-914-916-56-6..
  28. (Frantsesez) D'Ansembourg, Thomas. (2001). Cessez D'Être Gentil, Soyez Vrai. Les Éditions De L'Homme, Quebec ISBN 978-2-7619-1596-0..
  29. (Frantsesez) D'Ansembourg, Thomas. (2001). Cessez D'Être Gentil, Soyez Vrai. Les Éditions De L'Homme, Quebec, 17-18 or. ISBN 978-2-7619-1596-0..
  30. (Frantsesez) D'Ansembourg, Thomas. (2001). Cessez D'Être Gentil, Soyez Vrai. Les Éditions De L'Homme, Quebec, 18-19 or. ISBN 978-2-7619-1596-0..
  31. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 49 or..
  32. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 52 or..
  33. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 47 or..
  34. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 79 or..
  35. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 46 or..
  36. (Ingelesez) Huxley, Aldous. (1937). Ends and Means (an Enquiry Into the Nature of Ideals and Into the Methods Employed for Their Realization). Chatto & Windus, London, 4 or. ISBN 978-0837122526..
  37. a b (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 49 or..
  38. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 47 or..
  39. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa.
  40. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 77 or..
  41. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 78 or..
  42. (Gaztelaniaz) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1988). Todos Los Hombres Son Hermanos. Sociedad De Educación Atenas, Madrid, 73 or. ISBN 84-7020-134-4..
  43. (Ingelesez) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1933). Speeches and Writings of Mahatma Gandhi. G. A. Natesan & Co., Madras, 1933, 4th edition., 1066-1067 or..
  44. (Ingelesez) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1927-04-28). Young India.
  45. (Ingelesez) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1926-10-07). Young India: 348..
  46. (Ingelesez) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1920-09-08). Young India: 2-3..
  47. (Ingelesez) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1937-02-20). Harijan.
  48. (Ingelesez) Gandhi, Mohandas Karamchand. (1940-04-20). Harijan.
  49. (Frantsesez) Lanza Del Vasto, Giuseppe. (1996). Éloge De La Vie Simple. Éditions Du Rocher, 16 or. ISBN 2 268 02326 5..
  50. (Frantsesez) Lanza Del Vasto, Giuseppe. (1996). Éloge De La Vie Simple. Éditions Du Rocher, 17 or. ISBN 2 268 02326 5..
  51. (Frantsesez) Lanza Del Vasto, Giuseppe. (1996). Éloge De La Vie Simple. Éditions Du Rocher, 17-18 or. ISBN 2 268 02326 5..
  52. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad.. autoedizio elektronikoa, 60 or..
  53. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 59 or..
  54. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 59 or..
  55. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad.. autoedizio elektronikoa, 59 or..
  56. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 59 or..
  57. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 54-55 or..
  58. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 66 or..
  59. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 67 or..
  60. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 68 or..
  61. (Ingelesez) Huxley, Aldous. (1937). Ends and Means (an Enquiry Into the Nature of Ideals and Into the Methods Employed for Their Realization). Chatto & Windus, London, 21 or. ISBN 978-0837122526...
  62. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 70 or..
  63. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 70 or..
  64. (Ingelesez) Huxley, Aldous. (1937). Ends and Means (an Enquiry Into the Nature of Ideals and Into the Methods Employed for Their Realization). Chatto & Windus, London, 27 or. ISBN 978-0837122526..
  65. (Ingelesez) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 73-74 or..
  66. (Gaztelaniaz) BBC.
  67. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 77 or..
  68. a b (Gaztelaniaz) Expósito, Moisés. (-1375). Deuteronomio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, 222 or. ISBN 84-285-0415-6..
  69. a b ibn Abd Allah al-Hashimi al-Qurashi, Abu l-Qasim Muhammad. (620 inguru). Koran. , 4. sura, 34. aleia or..
  70. (Gaztelaniaz) Fromm, Erich. (2004). EL Miedo A La Libertad. Paidós, Bibloteca Erich Fromm, 272-273 or. ISBN 8449308534..
  71. (Gaztelaniaz) Fromm, Erich. (2007). El Arte De Amar. Paidós. Nueva Biblioteca Erich Fromm, 12 or. ISBN 8449319994..
  72. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 98 or..
  73. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 98 or..
  74. (Gaztelaniaz) Moore, Michael. (2016). ¿Qué Invadimos Ahora?. .
  75. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 44-45 or..
  76. (Portugesez) Mohan Jain, Osho (Rajneesh Chandra). (2012). Inteligência. A Resposta Criativa Ao Agora.. Bertand Editora Lda, Lisboa, 17 or. ISBN 978-972-25-2403-2..
  77. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 120 or..
  78. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa,, 142-143 or..
  79. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa,, 143 or..
  80. (Gaztelaniaz) Evangelio (de la Nueva Biblia Latinoamericana). Ediciones Paulinas, Itun Berriko 41. or. ISBN 84-285-0415-6...
  81. (Gaztelaniaz) Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 90. or. ISBN 84-285-0415-6...
  82. (Gaztelaniaz) Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 161. or. ISBN 84-285-0415-6..
  83. (Gaztelaniaz) Evangelio e la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 22. or. ISBN 84-285-0415-6..
  84. (Gaztelaniaz) Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berria, 46 or. ISBN 84-285-0415-6..
  85. (Gaztelaniaz) Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 96. or. ISBN 84-285-0415-6..
  86. (Gaztelaniaz) Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 165. or. ISBN 84-285-0415-6..
  87. (Gaztelaniaz) Evangelio Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 16. or. ISBN 84-285-0415-6....
  88. (Gaztelaniaz) Evangelio de la Nueva Biblia Latinoamericana. Ediciones Paulinas, Itun Berriko 37. or. ISBN 84-285-0415-6..
  89. (Gaztelaniaz) Hechos (de los Apéstoles) de la Nueva Biblia Latinoamericana.. Ediciones Paulinas, 221 a or. ISBN 84-285-0415-6..
  90. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 147 or..
  91. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 147 or..
  92. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. eutoedizio elektronikoa, 49 or..
  93. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 51 or..
  94. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 45 or..
  95. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 75 or..
  96. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 75 or..
  97. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 75 or..
  98. (Gaztelaniaz) VIOLENCIA El Único Enemigo Bases Éticas Para El Futuro De La Humanidad. autoedizio elektronikoa, 75 or..

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu