Euskal mitologia

Euskal Herriko XX. menderarte iraundu duen ahoz-ahozko erlijio antzeko sinesmen bilduma

Euskal mitologia[1] Euskal Herriko lurraldeetako mitoen multzoa da. Bertan nahasturik antzematen dira eragin kristauak zein paganoak.

Euskal mitologiako izaki nagusiak:
Lurra, Eguzki Amandrea eta Ilargi Amandrea,
Mari, Mikelats eta Atarrabi,
herensugea eta zezengorria.

Antzinako euskaldunen erlijioak, neurri handi batean, ez zuen osorik iraun kristautasuna Euskal Herrira IV-XII. mendeetan iritsi ondoren, nahiz eta egungo uste batzuk Paleolitotik etorri ahal diren[2]. Jatorrizko sinesmen-sistema horri buruz dakigunaren gehiengoa kondairen eta toponimoen azterketan eta praktikatutako erritu paganoen erreferentzia historikoetan oinarritzen da[3]. Sinesmen-sistema edo erlijio honen pertsonaia nagusia Mari da, leizeetako jainkozko, zerutik hegalari, ezaren eramaile[4], gainerako jeinuen agintaritzat hartzen dena[5]. Bere ezaugarriei adituta, Lurraren sinbolotzat hartzera jotzen da, hala honen pertsonifikazioa, beharbada[5]. Gainera, beste izaki eta leku mitologikoen ezaugarrietatik abiatuta, erlijio ktonikotzat joko litzateke, izaki gehiengoa lurrean edo haren azpian bizi direnez, zerua (ortzia) gehienetan jainkozkoak igarotzen diren korridore huts gisa ikusten baita. Lurra (Ama Lurra), izaki eta gizaki ororen bizilekua, Ilargi Amandrearen eta Eguzkiaren ama da halaber[6][7].

EzaugarriakAldatu

 
Euskal elezaharrak ,orain dela ez hainbeste, askotan etxe eta baserrietako sutondoan entzuten ziren.

Gainerako herri eta kulturen antzera euskal mitologia alegiazko kontakizunetan, antzinako balizko jainko edo heroien egintzetan edo egiazko gertaeretan oinarritzen da; gehienetan, izadiaren indarren edo giza izaeraren alderdien oihartzuna dakar. Kondaira sinbolikoak edo denbora historikotik kanpoko gertakari harrigarriren baten berri ematen du askotan, herri baten tradiziozko pentsamendu kolektiboaren osagai direnak. Mitoak sailka daitezke kondairaren esanahia edo berez duten mezuaren arabera: Batzuek kosmosa edo lurraz kanpoko gaia dute, eta beste batzuk, berriz, lurtarrak dira. Kristautasunaren sarrerak nabarmen eragin zuen euskal mitologiaren ahoz ahoko transmisioan. Oinarrizko kontzepzio metafisikoa bere horretan mantendu duten alegia askotan ere Bibliako pertsonaien izen-ordezkatzea izaten da: neguko solstizioa = Eguberri, udako solstizioa = Donibane jaia, jentilarri = Sansonarri, Salomon eta abar.

Barandiaranen arabera, antzinako euskal erlijioaren iraupenaren arrazoia Euskal Herriko zenbait eskualdeen kristautze berantiarra izan zitekeen, Europako gainerako lurraldeekin alderatuta, batez ere erromatar harbideetatik urrun zeuden alderdietan[8]. Horren erakusgarri izan ahal dira Aralar magalean aurkitutako kokaleku paganoen aztarnak, XIII. mendekoak[9]. Ez litzateke harritzekoa izango, Mari jainkozkoaren arketipoa, esaterako, gaur egun arte bizirik iraun izana, nahiz eta kasu askotan Eliza katolikoak sinesmen hauek sinkretizatzea lortu ez duenean demonizatzen saiatu dena arren.

Hauek dira euskal sinesmen ez-kristauen informazio iturri nagusiak[10]:

Euskal mitologiaren sinesmen sistemen oinarriakAldatu

 
Zilegi da pentsatzea erlijio monoteistara ailegatzeko beste motatako sinesmenak izan zirela euskaldunen lehenagoko iturriak.

Herri jakintzan biziak bi alde zituen: Berezkoa eta Gogokoa, bata baikorra eta bestea ezkorra. Osotasunean bateratzen dituen indar muina Adurra da, indar boteretsu bezain ikustezina. Adur horren bitartez gizakiek naturaren jarraibideak beren borondatearen eraginez aldatu zitzaketen, bai izaki sakratuei zuzendutako eskakizunen bitartez edo biraoen eraginez, hau da, hitzaren indarrez. Joseba Aurkerenak bere Euskal sinesmen zaharrak liburuan[11] euskal sinismenen ezaugarriak azaltzerakoan mendeetan zehar egindako eraldaketetan (sinismen gehiketen ondorioz) ageri diren arlo hauek nabarmentzen ditu:

  • Naturista da eredu eta jarrerak izadian bilatzen dituelako.
  • Animista da izadiko izaki eta indarrak pertsonifikatzen dituelako.
  • Panteista dela dio gizakiak jainko baten sorkuntzaren ondorioa baino bere zati bat garelako.
  • Eternala betidanik eta betirako baitago dena.
  • Manikeista da aurkakoen izanaren adibideak ikasgai dauzkagulako, eguna eta gaua, etab.
  • Mundu Magiko batean sinesten du.
  • Monoteista dela dio askoren usteen aurka (politeistatzat dutenen aurka), bainan atal honetan oso nahasirik ez dabilela pentsa genezake ele zaharrak dioena ontzat hartzen badegu: Jainkoa, bat eta nahikoa!

Manikeisten dualismoaren aztarnaAldatu

Ikuspegi manikeistaren eredua ikusgai daukagu egun eta gauean. Eguna eguzkiaren menpe, gizakientzat zen; gaua, aldiz, ilun eta izugarri, gauekoentzat. Egunez lur barnetan, ilunpetan, bizi zirenak gauez ateratzen ziren lurra menperatuz. Eguna egunekoarentzat eta gaua gauekoarentzat esaerak ongi adierazten duen pentsaera erabat zabalduta zegoen, eta euskal mitologiaren giltzarrietako bat da. Istorio askok erakusten duten bezala debeku hau ez zen hautsi behar, hausleak ez bazuen fin gaiztorik eraman nahi.

Mundu magikoan eragitenAldatu

 
Barandiaranek Adur deitzen du euskaldunen indar magikoari

Magikoa den mundu honetan gizaki berezi batzuk magiaren bitartez naturaren gertakarietan eragiteko ahalmena dute. Honetarako bereziak diren eginkizun zehatz batzuk aurrera eraman edo bera baino boteretsuagoa den gizaki baten bitartez (apaiz, azti edo sorginen eskutik) lor dezake bere nahiak betetzea. Modu honetan bakarrik ulertu zezaketen zoritzarreko gertaerak edo ezezaguneko gaixotasunen jatorria.

Eginkizun magikoen boterea egindako eskaintzaren pareko erantzuna jasotzen du eta eskalearen botere magikoaren arabera handiagoa edo txikiagoa izango da eragina. Objetuek ere botere honen indarra aurkezten dute, mundu osoak indar magiko honen partaide baita, eta nahiaren boterearen bitartez edozer gauza irudikatzeko ahalmena baitute. Honela adibidez, kandela mukiak, magiaren eraginez, pertsona baten bizi ariaren iraupena irudika dezake eta gaiztakeri-sorginkeria buruan izanik pizten denean bere erretzearekin, argizaria bezala, irudikatutako pertsonaren osasuna galdu eta kandela mukia bezala bizia murriztuko da.

Hitza sakratutzat zeukaten, eliza-erreguak, sorgin-biraoak eta gizonen arteko hitz-emanak baieztatzen duten bezala, baina hitzaren gainetik irudia boteretsuagotzat zuten, irudiek hitzik gabe esanahia aurkezteko ahalmena bait dute. Bestetan berezko mundu honetaz gain dauden izaki boteretsuei eskakizunak egin eta jakiak edo txanponak eskaintzen zizkieten horren ordainaren truke.[12]

Esamoldeek ezkutatzen dutenaAldatu

 
Euria ari du... esaldi honetan ezkutaturik dago jainkotiar den iraganeko sinesmen bat, Amalur (Mari) zela gertakizun honen eragilea.

Batzuen ustetan aitzinako Euskal erlijiorik ez zela egon diote, gehienez nekazari profanoen sineskeriak besterik ez, baina badira ideia honen aurkariak ere. Indoeuroparren kultu eta eratorriak aurreindoeuroparrekin nahastu zirelako ustean jatorrizko sinesmen bila dabiltzanak.

Artxuagak jasota du euskarak gordetzen duen aitzinako sinesmenaren testigu den altxor bat. Esamolde jator hauek dira honen lekuko:

« euria ari du, elurra ari du, Eguzkia atera du, Ilargia atera du, haizea atera du etab. »

"...ari du" eta "...atera du" esamoldeak gramatikalki gaizki esanak badaude ere zentzu sakonago bat ezkutatzen dute antzaz. Norbaiten eskua dagoela gertakizun hauen atzetik, hortaz, Euskaldunon artean sinesmenak gramatika baino pisu handiago daukala baieztatzen du.[13]

Esamolde hauen atzean dagoen jainkoa gehienentzat ezezaguna bada ere, batzuentzat, zerutiar Jaungoikoa da eta beste askorentzat ezaguna dugun jainkosa izango litzateke,

Mari edota Amalur izan behar da esamolde honen atzean ezkutatzen dan Jainkosa botereduna, bera baita gertakari klimatikoen sortzailea.

Monoteismoa baino lehenagoko HenoteismoaAldatu

Aurkerenak dioen monoteismoa baino Euskal Herriko aitzindarien sinesmen sistema henoteista zela sinetsi genezake. Hau da, jainkotzat zuten beste askoren gainetik osotasunaren sortzaile den Jaungoiko guztiz ahaldun eta boteretsu bat zegoela. Erromatar garaian jasotako euskal irelu jainkoen aztarnak eta asierako kristautasunaren hedakuntzarekin batera santuekiko gurtzak henoteismo honen izatea baieztatzen dute aitzinako euskal erlijioak ondorengo erlijio katolikoaren monoteismoaren barne bukatu zuela ikusirik.

Jainkoa bat eta nahikoa! Euskaldun, fededun, Kristauak kristo aurretikAldatu

 
Zoritxarrez ez daukagu iturri gehiegi sinismen batzuk aztertzeko, Aretxabaleta eta Eskoriatzako ezkutuetan ageri diren Noeren ontziaren irudiak, adibidez, hori dala bai, baina ez dute gehiagorik argitzen. Aretxabaletako honetan Noeren ontziak txalupan bilakatua eta Mikel goiaingerua gainean duela ikus dezakegu.

Aretxabaleta eta Eskoriatzako ezkutuak Euskal Herriko mitologiatik ezabatutako atal bat ezkutatzen dute. Katolikoen Itun Zaharrean ageri dan uholde unibertsalarena hain zuzen, Noe dela medio.

XX. mendeko historiagileentzat zorigaitzean eroritako Esteban Garibaiek 1592. urtean Euskara Babelgo dorrearen hizkuntza banaketatik sortu zela eta lehen eledunak Tubalek gidaturik Iberiar penintsulan geratu zirela idatzi zuen. Tubal, Jafeten semea eta Noeren iloba izandakoa. Baino hori baino garrantzi handiagoko gauza bat esan beharra dago, Filipe II.ak eta bere orduko gorteak gustuko izan zituela uste hauek. Garai haietan Europako jakindunek Itun Zaharrean bilatzen zituzten galderen erantzunak, baita aurkitu ere. Ohitura hau ohikoa zela dirudi, 1603. urtean ingalaterrako errege bilakatu zen Jakue I.a eta Eskoziako VI.ak Itun Zaharreko judutarren Dabid erregearen leinukoa zela aldarrikatu baitzuen. Dena den, euskal mitologiaren azterketan larria honakoa da, Tubalismoaren aurkarien iritziez gain, geratzen zaiguna ezjakina dela. Garibaien hitzek sinesmen zaharrago bat kristautu zuten ezin da jakin, Euskal Herriko kondairetan bada Philemon eta Baucis erromatar kondairaren antzeko den bat. Bertan gizabideak ez betetzeagatik herrialde batek urpean bukatzen du. Erromatar mitologiaren jakitunek uholde unibertsalaren lekukotzat ematen badute ere, euskalduna ere izan zezakeela pentsatu zezakeen beste ikerle bateon batek.

Euskal mitologian barne hartu behar ditugu kristautasunaren inguruko sinesmenak, euskal kutsua dutenak eta Euskal Herrrian jasotakoak behintzat. Gehienak XVI. eta XIX. mendeen tartean hedatu baziren ere Kristautasuna aitzinean azaldu zen Euskal Herrian, zehazki noiz ez jakin harren. Denborarekin Kristautasuna bera ere XXI. mendean mito bilakatu da. Ez hori bakarrik, hortaz aparte, bere zabalkunde eta garatzeko bidean euskal mitologiako hainbat sinesmen bereganatu zituelako ikertu beharra dago. Aldarrikatu beharra dago Euskal mitologiako zenbait sinesmen bizirik mantendu izana Euskal Elizari esker izan dela ere.

Ezabatzeko ahaleginetan (Mari) edo bereganatzeko lanetan (Olentzero), ezina egina bihurtu da, Euskal mitologiako oroimena bizirik jarraitzea XXI. mendearen hasieran.

Jentilen akaberaAldatu

 
Jentilen akabaera Kristoren bilakaeraren ondorioa izan zen

Noizbait kristautasuna Euskal Herrira ailegatu eta hedatzen asi orduko aitzinako euskal erlijioa mitologia bihurtzen asi zen.

Honen lekuko dira sorginen eta jentilen akaberaren buruzko elezahar ezagunak.

Kristau kutsu gehien aurkezten duena Barandiaranek gustora jaso zuen bere liburuetan:

« Aralarren dagoen Argaintxabaletako muinoan jentilek denbora-pasan zebiltzala ekialdetik argidun odei bat zetorrela ikusi zuten. Gertakari hura beldurtuta jakidun agure bateri deitu eta muino harta eraman zuten odei misteriotsu hura ikusi eta zer esanahi zeukan esan zezan. "Kixmi jaio da eta gure arrazaren bukaera iritsi da, bota nazazue alboko amildegitik behera" erantzun zien agureak. Kixmi, tximu esan nahi zuen beraien euskalkiaren arabera eta Jesukristoren izenordetzat erabiltzen zuten. Orduan jentilek hodeia beraien atzetik zihoala mendebalderuntz ihesi eta Arraztaraneko haranera heldu eta hango arri baten azpian lurperatu ziren, honegatikJentilarri deitzen dena,[14] »

Kondaira honek gehigarri bat du azken jentilaren agerraldiak baieztatzeko:

« ...bitartean beraietako batek korrika gertu zeuden herrietara hurbildu zen Aralarren gertatzen ari zena eta Jesukristoren jaiotzaz berri ematera. Pertsona hura izan zen kristautasunaren lehenengo Olentzeroa. [15] »

Herri jakintzak baselizen eraikuntza, burdinaren erabilpenaren zabalkuntza, elizen kanpai-dorreen hotsak,eta Eibarreko eskopetek Euskal mitologiako izakiek desagerrarazi zituztela sinesten badu ere sinismen hauekiko benetako sarraskia XIX. mendetik aurrera gertatu zen. XIX. mendeko aurrerapen teknologiko eta sozialak dena aldatu zuten, Juan Aranzadik idatzia utzi zuen bezala:

« Caro Barojak dio baserritarren artean hedatutako idei bat dagoela, munduaren bukaera bidegurutze eta errepide kontaezinak eta etxe bakoitzean taberna bat dagoenean gertatuko dela, (XIX. mendeko) gutxituetako jauntxoentzat Euskadin gertatzen ziren aurrerakuntzak apokalipsiaren kutsua izan behar zuten'"[16] »

Ondorengo bi gudate mundialak eta tarteko Espainiako guda zibila Euskaldunen gizarte eta bizimoduak eraldatu zituen Pirineoko bi aldeetan, Europar gainontzeko herrialdeetan antzera. Barandiaranek, "Mitologia Vasca" liburuan 1959.ko Abenduak 12-an idatzitako "Irakurlearentzat" izeneko atalean zati hau irakurri daiteke; Euskal Herriko gizartean gertatzen hari zenaren lekuko:[17]

«

...Eraldaketa, beraz, azkarra eta sakona da. Bizimodu berriak, idei berriak eta eredu berriak tradizioa ordezkatzen hari dira. Teknika eta makinismoaren nagusitasunean oinarritzen den zibilizazio bat, berezko ezaugarri, arazo eta konponbideekin, zabaltzen hari da hemen, munduko beste herri batzuetan bezala...

»

XXI. mendean Barandiaranek oharrarazten zigun zibilizazio horrek gure artean da eta dena aldatu du. Honen ondorioz gure arbasoen gizartearekin elkartzen ziguten kateek deuseztutak daude iha.

Mito hurbilak, azken erronkaAldatu

 
O.H.E.-ak (Objetu Hegalari Ezezagunak) XX.mendearen erditik aurrera komunikabideak hedatu duten fenomenoa Euskal Herrian ere izan du bere lekua.

Euskal mitologiaren inguruan garrantzitsuenetariko bi mito kanpoan uzten dira: Euskararen eta Euskaldunen jatorria.

Batzuen esanetan Atlantidatik gatozela badiote ere elezaharretan gure jatorriak ez daude jasorik, eta egotekotan oraindik ez ditugu aurkitu. Eremu honetatik kanpo jarraitu beharko dute, noizbait norbaitek argituko dituen itxaropenean.

Euskal Herriko XXI. mendeko biztanle gehienak, mendebaldeko gizarte gehienetan bezala, bere arbasoen sinesmenen jatorri eta oinarriak ahazten ari dira. Kristautasunak iraganeko sinesmenak eta ohiturak bereganatu bazituen ere, gaur egun, kontsumismoak bereganatu ditu sinesmen horietan oinarritzen ziren ospakizunak.

XXI, mendeko Euskal Herrian O.H.E.-ek hartu dituzte lehen Sugaar edo Marik zeharkatzen zituzten zeruak. Iraganeko sorginek Halloweeneko gau beltzean elkartzen dira Wicca-ren menpe. Euskal Herriko basoetan ikusezin dan Basajauna Youtuben ageri da[18]. Iraganeko itzal, mamu eta beldurgarri ziran izpirituak gaur parapsikologiaren ikasgai bezala dituzte "ikerleek" (Iker Jimenez beraien artean dagoela). Zuzidun Txakurraren ordez Lemoizko pantera ageri da[19] etab.

Aspaldikoak ez badira ere mitoak bizirik dirau gure artean.

Iraganeko Euskal mitologiak gaur egungo mitoekin bat egiten du, sinesmen batzuk beste batzuengatik ordezkatuz, lehenagoko euskaldunak bezala ulertezin dituen galderei erantzuna eman nahian.

Euskal mitologiaren garrantzia eta zergatiaAldatu

Mitologia mitoen azterketaz arduratzen den diziplina bezala ere ezagutzen da. Zentzu horretan, antzinako herriek gauzen jatorria azaltzen zuten narrazioen azterketara dedikatzen da. Beste kulturen mitologietan gizakiek egunerokotasunean ikusi daitezkeen gauzentzat erantzun baten beharra zutela dirudi baina Euskal Mitologiak gauzen jatorria baino gizakiaren jokabidea azaltzen du. Erlijio sistema bat baino etika sistema bat dirudi eta hor datza bere garrantzia; zeren, gauzen zergatia garrantzitsua bada gizakientzat, gizabidea garrantzitsuagoa da gizartearentzat, hots taldearentzat.

Hau da elezaharrek ageri duten mezu nagusia, funtzioa eta zentzua. Euskal aitzinako erlijioaren aztarnen aginduak eta betebeharrak Jainkoek gizakien eskuetan uzten dutela etorkizuna legea mantentzen duten bitartean. Honela gizakiek ekinozioen bezperetan egiten dituzten errito zehatzek unibertsoaren gertakariak zuzentasunaz bideratzea behartzen die. Eta Unibertsoarekiko jokabide hori esparru guztietan ordezkatu behar dala ere nabarmentzen da, naiz lanean, auzoan, etxean, bizilagunekin edo eta bere buruarekin, gizakiak zuzenbidea jarraitu behar du osotasunaren ongia mantentzekotan.

Izaki eta leku mitologikoakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Euskal izaki mitologikoen zerrenda»
 
Bizkaiko jaunen boterea aldarrikatzeko Euskal mitologian oinarritutako genealogia aurkeztu zuten XVI. mendean. Ezkerretik eskubira :Jaun Zuria, Mundakako printzesa, Culebro, Anbotoko dama, Didako Lopitz Harokoa, Iñigo Ezkerra eta Mari Urrika, aurrean dauden bi mozoloak Mikelats eta Atarrabi, Sugaar eta Mariren berezko semeak.

Mundu hau izakiz beterik dago, mota guztietakoak eta garrantzi desberdinekoak, jainkozkoak edo lurtarrak. Izakirik ezagunenen artean Mari dugu. Mari, zenbait herritan, izaki guztien buru edo amatzat dute, eta gehienetan Dama edo Andrea deitzen dute. Batzuetan Sugaar (Sugoi, Maju) jainkozko arrarekin elkartzen da, ekaitz eta tximista-trumoiak sortuz. Hauen seme dira Mikelats (gaizkia) eta Atarrabi (ongia).

Beste izaki ugari ere badira, taldeak osatzen dituztenak, hala nola laminak, mairuak, iratxoak, jentilak, intxixuak, galtzagorriak eta sorginak, edo banakakoak, hala nola Basajaun, Basandere, Gaueko, Tartalo, Herensugea eta Zezengorria.

Euskal jainkozkoen balizko zuhaitz genealogikoaAldatu

Ohikoa da, beste mitologia batzuetan bezala, jainkozkoen zuhaitz genealogikoa edo familia-harremanen irudikapen bat egitea. Hala ere, zuhaitz genealogikoa hori eztabaidagarria da, ezin delako zehazki horrela izan zenik baieztatu. XV. mendearen inguruan honela izan zitekeen ustetan antolatuta dago.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mundakako printzesa
 
 
 
 
 
 
Sugaar
 
 
 
 
 
 
 
Mari
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Urtzi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gaueko
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amalur
 
 
 
 
 
Mikelats
 
 
Atarrabi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Eguzki Amandre
 
 
 
 
 
 
 
 
Ilargi Amandre
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tartalo
 
 
 
 
 
 
 
Basajaun
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Lamina
 
 
 
 
 
 
 
Amalau
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jaun Zuria
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Didako Lopitz Harokoa
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Iñigo Ezkerra
 
 
Mari Urrika
 

Beste pertsonaia batzukAldatu

 
Euskal mitologiako pertsonaien familia eztabaidagarria: Mundakako printzesa, Sugaar, Mari, Amalur, Jaun Zuria, Mikelats, Atarabi, Eguzki Amandre, Ilargi Amandre, Amilamia, Urtzi, Basajaun, Basandere, eta lamina bat.

LekuakAldatu

 
Zugarramurdiko lezeen ondoan dagoen Akelarrea (akerraren larrea) sorgin-ehizen ondorioz Deabruaren Akelarrean bilakatu zen

XXI. mendeko Euskal Herriko biztanle gehienentzat beren arbasoen sinismenek benetako gertakizunen kondairak zirela ulertzeak zaila egiten zaie. Baina gure arbasoentzako benetakoak izan beharra zuten, ahoz aho jaso bahit zituzten eta bertan agertutako izenak ezagunak zituztelako. Bai jendearen izenak bai eta irelu eta gainontzeko izaki mitikoenak ere. Baita ere baserri, erreka, baso, mendi, herri eta gertakizun ohiek lekuko izan ziren bestelako lekuen izenak (eta kokaguneak) ezagutzen zituztelako.Guzti horregatik, atsotitzak dioenari zera gehi genezake: izena da izana eta lekuak lekuko.

Honetan ere ez da berezia Euskal Mitologia. Grekoena, adibidez, Mediterraneoko leku zehatzetan kokatzen ditu Olimpo mendiaren gailurrean bizi ziren jainko eta jainkosen semeak eta beraien gertaerak.

Euskal herriko leku askok naturaz gaindiko gertaeren toki dira, edota irelu zein jainko eta jainkosen bizileku. Batez ere leize edo haitzuloak dira, baina baita ere mendi edo mendi-tontorrak dira, malkarrak, urrutiko basoak, zubiak, jauregi eta gaztelu zaharrak, trikuharriak, zutarriak, harrespilak, antzinako baserriak, ibaiak, errekak eta aintzirak...

Horien artean daude: AballarriAgamundaAgerreAitzgaiztoAitzpelarretaAizkomendiAizkorriAizkultzetaAkelarreAketegiAlbiAloñaAlos dorreaAmabirjina-harriaAnbotoAndredena Mariako iturriArmorkoraAralarSorginetxeAskaataAskoaAtaAuñamendiAzalegiBaltzolaBasajaun haitzaDone Mikel Aralarkoaren santutegiaErrolan HarriaErronkariarren zubiaGaztelu zaharGaztelugatxeIpestikoarriIratiko oihanaIratiko San Salbatore baselizaIruñarriJentilarriJentilbaratzaKanbeluKastrexanako zubiaTxindokiLezao haitzuloLigiko zubiaMondarrainMurumendiObantzungo leizeaOrhiSalbatore kaperaSaltarriSarako lezeakSemeolaSorginaren TxabolaTxurrumurruUrgeldiXorroxin ur-jauziaZugarramurdiko leizeak

Kosmokronia, nekazarien eginkizunen jainkotutako eremuaAldatu

 
Nekazarien errito ospakizunak Europa osoan hedatzen dira

Euskal Herriaren aitzinako erlijioaren ikerketen barne, euskal egutegia, garrantzizko eztabaida sortarazten duen gaia da. Euskal nekazaritza, beste edozein nekazari gizarte bezela, denboraren neurketa eta gertakizun astronomikoen ezagutzan oinarritzen da.

UrtaroakAldatu

Lehen esan dugun bezala euskaldunen oinarrizko denbora eguna eta gauean banatzen bazen ere nekazariek denbora hilabeteetan neurtzen zuten beraien bizia eta eginkizunak gauzatzeko.

Baina bizi modu hori euskaldunentzat gauza berri bat zela ohartarazten gaituzte Basajaunei ostutako nekazaritza jakintzak. Hori baino lehenago denbora izendatu eta neurtzeko modurik egongo zen, noski. Astarloak jaso zuenez bere garaiko euskal herritarren artean (1803) urtea bi urtarotan zatitzen zen, "udia" eta "neguba", udak, udaraldia izanik, apiriletik irailera irauten zuen eta neguak irailetik apirilera. Hauetatik eratorri ziren ondorengo urtaroaren izenak.[20]

Urtaroetan sartu gabe esana beharra dago nekazariak beraien eginkizunak oneratzeko egutegiaren zehaztasunean oinarritu behar direla eta zehaztasun horrek zeruan duela erantzukizuna.

HilabeteakAldatu

 
Gaur egun erabiltzen dugun egutegia erromatar inperioaren eskutik zabaldu zen Europa osotik, hots, beraien eskutik letozke Euskal Herriko egutegiaren bereizitasunak.

Ziurtasun osoz esan genezake Ilargian oinarritzen zela aitzinako euskal egutegia. Ikerle denek ez dute honetan zalantzarik, erraz ikusten baita hilabete hitza "ilargi" eta "bete" hitzen gehiketaren emaitza dela. Estrabonek idatzitako ilargiarekiko gurtza jainkotzat zutela baieztatzen duen harren ez dugu ahaztu behar "hil" eta "argi" hitzen gehiketaren emaitza dela, askok zalantzan jartzen badute ere.

Hilabeteen izenak euskalkien eta kanpoko kulturen arteko emaitzak aurkezten dituzte. Latinetik eratorriak dira martxoa, martia, mahiatzea, mayatza, aboztua, abuztua eta Setemer. Abendua, adibidez, kristau jatorria du, Beste izen batzuk "illa" (hilabete) hitza osagarri bezala erabili eta latinezko beste batekin nahasturik ageri da, apirilla adibidez aprilis-etik...[21]

Hilabete bakoitzaren izena esanahia bat du, baina hori baino garrantzitsuagoa da bere baitan jasotzen diren eginkizunak. Ospakizun garrantzitsuenak bezperan suertatzen dira, gizakiek eskakizun erritoen bitartez gertakizunak eragiten bahit dituzte, San Joan gauean, adibidez, egindako suak eguzkia erakarri eta gauaren iraupena laburtzen du, ez San Joan eguna dalako baizik eta bezperan beharrezko erritoak ongi egin direlako.

Hamabi hilabete urte bat osatzen dute. Hilabete hitza argi ikusten den bitartean urte hitzaren esanahia ilun ailegatu zaigu gaur eguneraino.

Hilabeteen izenek erromatarren nekazari egutegiarekin duen parekotasuna beraiengandik jaso genuela adierazten gaituzte, Septimana (astea) bezala.

AsteaAldatu

Denbora banaketaren barne astearena eztabaida gehien sortu dituen gaia da.

Hasteko, astearen neurria zein zen eztabaidatzen da. Adituek ez datoz bat asteak osatzen zituen egunen kopuruan. Ikerle batzuk hiru egunekoa izan behar zuela diote, asteko hiru lehenengo izenen arabera: astelehena, asteartea eta asteazkena. Beste batzuk ordea bostekoa zela diote, osteguna eta ostirala barne aurreko hiru egunei lotuak zeudelarik, beste egutegi batzuetan ikusitakoaren arabera. Baino bi ikuspegi hauek nahasturik dabiltzala defendatzen dutenek ere badira, Euskal Herriko egutegia ilargitarra zela ohartaraziz.

Astearen nahastearen eztabaidak antza denez luzaroako iraungo du ikerlari zahar eta berriek, gaia osatzen duten arabera, iritzi eta proposamen berriak aurkezteko joera bait dute. Argi dagoen gauza bakarra denbora neurri arrotza zela da. Azkuek jasotako kondaira batetan esaten den arabera:

« Bere lantegiko saskietan zekien noiz zen igandea. Ohituraz egunero saski bat egiten zuen (apaizak). Sei zeuzkanean hurrengo eguna, jakina!, igandea zen, meza eguna.[22] »


UrteaAldatu

 
Kristautasuna gaur egungo euskaldun gehiengoentzat mito bilakatu da. Iraganeko kanpaien hotsak sinesmen zaharrak desagerrarazi zituen bezala zientziak katolikoen sinesmenak ezabatzen doaz.

Lehen aipatu dugunez, astearen nahasteen apartez, urtea dugu itzuli gabeko denboraren neurketarekiko atal nabarmenetariko bat.

Errenteriako agure batek bere semeari errietan "noiz urtuko zaren?" galdetu zion. Zer esan nahi zuen galdetuta gazteleraz bere semea ura bezala noiz bideratuko zen galdetu ziola erantzun zuen. Berez hori da "urtea" hitzaren esanahia. Euskaldunek eguberri bezperan abestutako zenbait gabon kanten bitartez izotzak urtu, eguberriaren etorrera bideratu eta, honi esker, urte berri baten sorrera eragiten dute.

Kantu honen oihartzunak, herriz herri gehien errepikatzen diren esaldietan, astearekin zer ikusia baduela sumatu daiteke: Ur goiena ur barrena, uraren gainean lehena eta azkena

Kosmogonia baino Kosmokronia da euskal mitologian agertzen diren izaki jainkotuen esparrua.

IkuspegiakAldatu

Jose Migel BarandiaranAldatu

Ukaezina da Barandiaranen ekarpen handia, euskal mitologia zaharra jasotzen eta kontserbatzen. Barandiaranentzat, euskal mitologia eta erlijio berak, euskal gizakiaren arazo oinarrizkoenei erantzuteko erak dira. Barandiaranek euskal kultura zaharraren mugak gaur egungo Euskal Herriko mugetatik haratago zabaltzen ditu, Pirinio guztiak eta beraien alboko eskualdeak hartuta. Artzaintzaren kultura zaharrarekin lotzen du fenomeno hori, toponimia, transhumantziako bide zaharrak, erromatarren garaiko Akitaniako inskripzioak, mairubaratz eta trikuharrien guneak mendikatea guztian zehar...

Olivier de MarliaveAldatu

Pirinioetako eta Euskal Herriko mitologiek batasun bat osatzen dute. Hala ere beraien mugak ez daude erabat zehazturik, Greziar mitologian zein Erromatar mitologian bezala. Lan gutxi egin da euskal mitologiaren oinarrietan sakontzeko, eta bere pertsonaiak, Jainko-Jainkosak eta heroiak sistematizatzeko.

Marliavek aipatzen dituen horretarako zenbait arrazoi hauek dira:

  • Pirinioetako herriak beraien artean banatzen dituzten bi estatuek sekula ez dute onartu Piriniar kultura bat existitzen dela.
  • Bigarrena, eta hau erabakigarria da, ez da orain arte sekula topatu "eusko-piriniar" mitologiaren "fundazio idatzi"rik, mitologiaren sinesmen multzoaren sorrera markatzen duen testua, beste epopeia mitologikoetan dagoen bezala. Beraz, Pirinioetako gizarte tradizionalek haien kosmologia oinarritzeko mahi gainean jartzen dituzten galderei erantzuten duen kontakizunik ez dago.

Ez dugu oinarrizko azalpenik Mendien sorreraz, bertako gizakien sorreraz, bertako jainkozkoen eta ireluen sorreraz... laburbilduz, ez dugu "saga eusko-piriniar" bat, eta nahiz eta mitologia honen zenbait pertsonaia eta narrazio ezagutu, oso zatituta azaltzen zaigu dena, eta bakoitzak bere "papera" ahaztu egin du osotasunean.

Hala ere, argi dago mito eta elezahar multzo handia dagoela Pirinioetan eta Euskal Herrian, nahiz eta inolako narrazio epikoak bultzatu duen "Euskal-Piriniar" panteoi bakarra. Hau ematen da munduko beste lekuetan ere, Andeak mendilerroan esate baterako.

Jakina, munduko mendi multzo gehienak Jainko-Jainkosen bizileku dira, eta gurea ez da salbuespena. Badakigu antzinako euskaldunek mendi gailurrak "jainkotu" zituztela, baina epigrafiaz gain, hutsa dakigu Xuban, Aste, Ageion, Basaertis edo Arixoren ezaugarriez. Olivierrek baieztatzen du Pirinioetako hegoaldean zenbait ikerle eta folklorezalek egindako aspaldiko lanari esker, gauza gehiago jaso dela iparraldeko isurialdean baino. Hala ere, "ahozko tradizioa" da askotan ezagueraren iturri bakarra, bere muga guztiekin. Olivierrek azpimarratzen du behar bat euskal mitologia piriniarra ikertzerakoan: ondo bereizi behar dira jatorrizko istorioak, herriaren ahozko tradizioan iraun dutenak, eta tokian tokiko sasijakintsuek asmatu eta apaindutakoak. Olivierren ustez, bestalde, Pirinioetako mitologiak indoeuropar mitologiarekin zer ikusi handia du. Amaitzeko, Olivierren ustez, "euskal kutsuak" estaltzen ditu Pirinio guztiak, maila ezberdinetan baina osorik. Toponimiak, etnologiak eta antropologiak horren berri ematen digute. Gainera, Pirinioetako populazio honek nahasketa handiak izan ditu beste kulturekin urteetan zehar, eta egungo egoera horren ondorioa da. Eliza Katolikoak ere hainbat mito eta elezahar kristautu du bere interesen arabera, baina egun sinesmen zahar horiek galtzeko arriskurik handiena azken hamarkadetan Pirinioetan izaten ari diren aldaketa handiak eta "modernitatea" bera dira.

Juan Ignazio HartsuagaAldatu

Hartsuagak euskal mitologiaren inguruan zenbait liburu eta dozenaka artikulu idatzi ditu, haien artean Euskal Mitologia Konparatua: Jentilen akabera (Gaiak, 2004). Alor honetan doktoretza tesia egin zuen, mitologiaren ahozko transmisioa aztertuta.

Bere ikerketen arabera eta bere esanetan, euskal mitologiari dagokionez, ahozko kontakizun bildumen artean kanpoko elementu arrotzak bereganatu dituela pentsa dezakegu. Hauetatik eskema ideologiko jatorraren barne sartu direnak baliagarriak izanen dira euskal mitologia aztertzeko. Indoeuropearren eskemak mantentzen dituzten hainbat kondairek bat egiten dutenez euskal mitologiakoekin horiek zabal zitezen eta ahalbideratu duen ideologiaren azterketa proposatzen du.

ArteanAldatu

Euskal mitologia iturri emankorra izan da XX. mendeko artean, batez ere literaturan eta eskulturan. Aipagarria da Nestor Basterretxea eskultoreak eginiko Euskal serie kosmogonikoa izeneko eskultura bilduma, 1972tik 1975era bitartean egindako 18 eskulturek osotua (17 zurezko eta 1 brontzezkoa), izaki mitologikoetan, naturaren indarretan eta euskal kulturakoki objektu tradizionaletan oinarrituta[23]eta Patxi Xabier Lezama Perier eskultoreak eginiko Euskal mitologia izeneko eskultura bilduma[24].

IrudiakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. "Euskal mitologia" erabiltzen da gehien bat Euskal Herriko mito eta kondairen multzoa izendatzeko, eta horrela darabilte besteak beste: Batzuetan "Euskal herriaren mitologia" erabili izan da (), baina herri = populu esanahiarekin.
  2. (Frantsesez) Julien d'Huy eta Jean-Loïc Le Quellec (2012) "Les Ihizi: et si un mythe basque remontait à la préhistoire?" Mythologie française, 246, 64-67 or.
  3. (Gaztelaniaz) «The Basque Mythology at the present time» Bizkaiko Foru Aldundia . Noiz kontsultatua: 17-04-2020.
  4. Mentxakatorre Odriozola, Jon. (2016-05-27). «Anbotoko Dama eta infernua. Aurrez sartu eta atzez irten» (pdf) Euskera (Euskaltzaidia) . Noiz kontsultatua: 17-04-2020.
  5. a b Barandiaran, J. M.. (1996). Mitología Vasca. Donostia: Txertoa.
  6. Hartsuaga. Eguzki Amandrea. Auñamendi Eusko Entziklopedia, Eusko Ikaskuntza . Noiz kontsultatua: 2020-04-17.
  7. Lur Euskaltzaindiaren onomastikan.
  8. (Gaztelaniaz) Jose Migel Barandiaran, El hombre primitivo en el País Vasco (1934). Egin, La Navarra. 81-86 or.
  9. F. Mateu Llopis, F. Leizaola, J. Altuna, J.M. Barandiaran eta J.M. Satrustegi, Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 1973, 13
  10. Kasper, M. Baskische Geschichte (1997) Primus ISBN 3-89678-039-5
  11. Aurkenerena Barandiaran, Joseba. ([1999]). Euskal sinesmen zaharrak. Mensajero ISBN 84-271-2255-1 PMC 433185369 . Noiz kontsultatua: 2020-10-17.
  12. (Gaztelaniaz) Barandiaran, José Miguel de. (1997). Mitologia del Pueblo Vasco. Ostoa, 83 or. ISBN 84-88960-16-6.
  13. Hartsuaga, Juan Ignazio. (2004). Euskal Mitologia Konparatua: Jentilen akabaera. Gaiak, 43 or. ISBN 84-96371-01-8.
  14. (Gaztelaniaz) Barandiaran, José Migel de. (1985). Mitologia vasca. Txertoa, 141-142 or. ISBN 84-7148-085-3.
  15. (Gaztelaniaz) [|Sada, Javir María]. El tradicional Olentzero. .
  16. (Gaztelaniaz) Aranzadi, Juan. El mito de la edad de oro. https://gredos.usal.es/bitstream/handle/10366/25056/THV~N59~P4-21.pdf or..
  17. (Gaztelaniaz) Barandiarán, José Miguel de. (1985). Mitologia Vasca. Txertoa, 17-18 or. ISBN 84-7148-085-3.
  18. Venelkauros, Basajaun Discovered 2. (2008). https://www.youtube.com/watch?v=X1xjZ8C8-nE. .
  19. (Gaztelaniaz) Lemoizko pantera, Luis Alfonso Gámez. (2011). https://magonia.com/2011/06/06/iker-jimenez-mezcla-dos-no-misterios-y-crea-otro-falso-de/. Magonia.com.
  20. Caro Baroja, Julio. (1995). Lsmis, sorginak eta jainkosak. Gaiak, 181 or. ISBN 84-87203-77-9.
  21. Caro Baroja, Julio. Lamiak, sorginak eta jainkosak. Gaiak, 149 or. ISBN 84-87203-77-9.
  22. (Gaztelaniaz) Azkue, Resurrección Mª de. (1995). Cuentos y leyendas. Orain, 61-62 or. ISBN 84-89077-22-3.
  23. Nestor Basterretxearen 'Euskal kosmogonia' Bilboko Arte Eder Museoan artikulua Bizkaie.biz webgunean (2008-11-04)
  24. [1] Euskaltzaindia (2020-04-21)

BibliografiaAldatu

  • Arana, Anuntxi: Mito hurbilak. Euskal mitologia jendeen bizitzan. Gatuzain-Gure Irratia. Baiona, 2000.
    • Mitoen bilakatzea. Akaberak eta iraupenak. Ktuzain. Baiona, 2004
  • Askoren artean: Pirinioak eta Euskal Herria: mitoak eta sineskizunak. Gaiak argitaleletxea, 1995.
  • Aurkenerena, Joseba : Euskal sinesmen zaharrak. Gero. 1999.
  • Barandiaran, Jose Migel : José Miguel de Barandiarán, obras completas, Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo, 1976.
    • Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque, Michel Duvertek itzulia eta iruzkindua, Elkar, Donostia, 1994. ISBN 2-913156-36-3.
  • Bergara, Aritza: Euskal Herriko mitologia. Jentilen aztarnen atzetik. Adarmendi Elkarteak argitaratuta. 2010. Liburua eta DVDa.
    • Mitologika. Euskal Herriko izaki magikoak gaur egungo ikuspuntutik". Astiberri argitaletxea. 2001.
    • Mitologika. Sorginen munduan. Astiberri argitaletxea. 2002.
    • Mitologika. Erraldoien munduan. Astiberri argitaletxea. 2003.
  • Casenave-Harigile, Junes. Basabürüko ipuinak. Izpegi, Baigorri,1997.
  • Cerquand, Jean-François : Légendes & récits populaires du Pays Basque, Aubéron, 2006. ISBN 2-84498-093-7-
  • Caro Baroja, Julio. Euskal jainko eta jainkosak, Olentzero eta sorginak. Gaiak, 1989.
  • Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco: Historia general de Euskal Herria. Auñamendi, Zarautz, 1978.
  • de Marliave, Olivier: Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Alejandria, Bartzelona, 1995.
  • de Marliave, Olivier eta Pertuzé, Jean-Claude : Panthéon Pyrénéen, Tolosa, Loubatières, 1990.
  • Dueso, José: La primitiva religión de los vascos, Orain argitaletxea, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
    • La primitiva religión de los vascos". Orain, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
    • Nosotros los Vascos. Mitos leyendas y costumbres. Lur. 1990.
    • Brujas. Cuentos y leyendas de la Euskal Herria fantástica. Roger, 1997.
  • Garmendia Larrañaga, Juan: Euskal pentsamendu magikoa, I. liburukia. Baroja argitaletxea, 1990.
    • Euskal pentsamendu magikoa, II. liburukia. Elkar, Donostia, 1994.
  • Hartsuaga, Juan Inazio : Euskal Mitologia Konparatua. Kriseilu, 1987.
  • Kaltzakorta; Xabier: Lamia, sorgin eta tartaroen erresuma ezkutua. Egilea: Labayru Ikastegia, Bilbo, 1997.
  • Larrea Beobide, Ángel: Errementariak, Jainkosak eta sorginak. Mitoak eta magia Arratian. Ediciones Beta. Bilbo, 2004. ISBN 84-96009-70-X.
  • Lezama Perier, Patxi Xabier : Mitología vasca. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea / Bilbao-Mediateka BBK ko Azkuna Zentroa, Bilbo / Euskaltzaindia.
  • Martinez Lizarduiakoa, Alfontxo: Euskal Zibilizazioa.Gaiak, 1998.
  • Naberan, Josu: Sugearen iraultza. Euskal Herria iraganalditik geroaldiarantz. Gaiak, 1998.
  • Peillen, Txomin: Animismua Zuberoan. Aranburu editorea, Donostia, 1985.
  • Patxi Xabier Lezama Perier: Mitología vasca. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea / Bilbao-Mediateka BBK ko Azkuna Zentroa. 2016.
  • Peña Santiago, Luis.Leyendas y tradiciones populares del Pais vasco. Txertoa, 1989.
  • Perurena, Patziku. Koloreak euskal usarioan. Erein, 1992.
  • Sarda taldea. Pirinioetako sumendiak, hartzak, mendi-gidariak eta beste hamaika istorio. Gaiak, 1994.
  • Satrustegi, Jose Maria : Mitos y creencias. Orain, 1995.
  • Webster, Wentworth: Légendes basques, Nicolas Burguetek itzulia, Aubéron, 2005. ISBN 2-84498-080-5.
  • Sacaze, Julien :
  • «Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique» in Revue de Comminges (Saint-Gaudens), 28 orrialde, 1885.
  • Inscriptions antiques des Pyrénées. Hitzaurrea, M. Albert Lebèguek egina. Tolosa, XII - 576 orrialde (Bibliothèque Méridionale, 2. seriea, 1892; 2). Berrargitalpena faksimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
  • Inscriptions antiques du Couserans. Tolosa, 28 orrialde, 1892. Berrargitalpena faksimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Euskal mitologia

Kanpo estekakAldatu