Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan

Hirugarren Reichak euskal herritar ugari deportatu zituen Frantziatik kontzentrazio esparruetara, 1940-1945 bitartean.

Mauthauseneko heriotzaren mailadia.

Hegoaldeko euskal herritarrei dagokienez, gehienak Espainiako Gerra Zibilean frankista matxinatuen aurka borrokatu ondoren ihes egindakoak ziren. Gizonezkoak, gehienetan, Mauthausen-Guseneko esparrura eraman zituzten; emakumeak, berriz, Ravensbrück-eko kontzentrazio esparrura. Euskal deportatu haietako asko bizirik irten baziren ere, Bigarren Mundu Gerra amaituta, haien bizipen lazgarriak ez ziren ezagutuak izan euskal gizartean, ez ikertuak ere, askoz geroago arte.

Ipar Euskal Herriko herritarren kasuan, baita ere, ugari izan ziren deportatuak, juduak izateagatik edo Erresistentziarekin bat egiteagatik, gehienbat. Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean Frantziako estatuaren aitortza eta oroimen eskubidea jaso zuten ―Hegoaldekoek ez bezala―, baina agian horrexegatik ere ez zen ikerketa lan sistematikorik egin Iparraldeko deportatuen nortasuna eta gainerako xehetasunak jakiteko.

Artikulu honetan batez ere lehenengoez, Hego Euskal Herriko herritar deportatuez, alegia, ematen dira azalpenak eta datuak; Iparraldekoez, soilik ongi dokumentatuta dauden kasuetan.

Espainiako gerra zibilaren amaieraAldatu

«Iparraldeko frontearen» galeraAldatu

Espainiako Gerra Zibilak Euskal Herrian bilakaera azkar bat izan zuen: kontuan izanik estatu kolpea 1936ko uztailaren 18an hasi zela, urtebete baino lehenago, 1937ko ekainaren 19an hartu zuten Bilbo mendean Francoren agindupeko tropa matxinatuek. Bilbo eskuratuta, Nafarroa Garaia, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia osorik gelditu ziren frankisten mende.

Hor hasi zen Errepublikaren aldeko borrokan aritutako miliziano askoren erbesteratze prozesua, azken funtsean nazien kontzentrazio esparruetara deportatuak izateko lehen urratsa hura izan baitzen.

Sakontzeko, irakurri: «Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian»

GipuzkoaAldatu

Matxinoen kolpea berehala gailendu zen Nafarroan, Emilio Mola jeneral kolpista buru zutela, oligarkiaren, karlisten, Eliza katolikoaren eta hedabide nagusien laguntzaz. Nafarroa osoan erailketak, errepresio bortitza eta izua zabaltzearekin batera, altxamenduaren lehen asteetan zortzi zutabe antolatu zituzten, erreketez, falangistez eta soldadu erregularrez osaturik.

Sakontzeko, irakurri: «Gipuzkoako kanpaina»
 
El Diario Vasco egunkariaren azala, 1936-09-14.
 
Donostia okupatu ondoren, 1936ko irailean.

Gipuzkoa jo zuten lehen erasoan: alde batetik, Goierrin barrena, Donostia mendean hartzeko asmoz; eta, bestetik, Bortzirietatik, Irun eta muga eskuratu nahirik. Bidean gipuzkoar karlista eta tradizionalista ugari batu zitzaizkielarik, kolpistek 1936ko irailaren 5ean azpiratu zuten Irun, eta irailaren 13an sartu ziren Donostian.

Bizirik irtendako miliziano gehienek mendebaldera ihes egiteko modua aurkitu zuten; horietako asko Eibarren defentsan borrokatu ziren, 1937ko apirilaren 26an militar kolpistek mendean hartu zuten arte.[1] Orduan, Errepublikaren aldeko miliziano gehienak Bilbo defendatzera joan ziren.

BizkaiaAldatu

Lehen Eusko Jaurlaritza eratua zelarik 1936ko urriaren 8an, Jose Antonio Agirreren gobernuaren lehentasuna izan zen Bizkaia eta Bilbo babestea. Gogoan izan behar da Gasteiz eta Araba ia osorik faxisten esku gelditu zirela estatu kolpea izan zen une beretik, borrokarik gabe.

Militar kolpistek hiru erasotan antolatu zuten Bizkaiaren aurkako ofentsiba, 1937ko udaberrian. Lehenik, martxoaren 31n, Durango bonbardatu zuten italiar hegazkinek. Apirilaren erdi aldean, Elgeta inguruan, Intxortetan, faxistek eraso zabal bat antolatu zuten Eusko Gudarostearen posizioen aurka. Azkenik, apirilaren 26an Gernika bonbardatu zuten Luftwafferen Kondor Legioak eta italiar faxisten Aviazione Legionariako hegazkinek. Hiru eraso haien ondorioz, Bizkaia mendean hartzeko urratsari ekin zioten faxistek.

 
Gudariak Elgetan.

BilboAldatu

1937ko maiatzaren 5etik aurrera Errepublikaren aldeko milizia eta armada osoaren agintea Eusko Jaurlaritzaren esku gelditu zen arren, maiatzaren amaierarako, faxistak hurbil ziren Bilboko Burdin Hesitik. Bizkaia eta Bilbo babesteko Errepublikako gobernuak eta, batez ere, Eusko Jaurlaritzak egindako ahaleginak hutsalak gertatu ziren, alde batetik, hegazkinetarako azpiegitura eskasagatik, eta, bestetik, agintarien koordinazio arazoengatik.[2] Horrez gainera, Burdin Hesiaren eraginkortasuna ezerezean gelditu zen, eraikuntza akatsengatik eta, batez ere, hesiaren planoak frankisten esku utzi zituzten Pablo Murga eta Alejandro Goikoetxea ingeniarien traizio ekintzagatik.[3]

Bilboko defentsen aurkako hegazkin faxisten bonbardaketa etengabearen laguntzaz, ekainaren 19an hartu zuten mendean Bilbo faxistek. Ordurako, ekainaren 13ko gauean, Eusko Jaurlaritzak herritar gehienak hiritik atera zituen. Bizkaiko hiriburua babesten borrokatutako miliziano eta gudari errepublikanoak bezperan, ekainaren 18an, irten ziren hiritik.

Sakontzeko, irakurri: «Bilboko gudua»

SantanderAldatu

Errepublikaren aldeko gudari eta miliziano gehienentzat, ihesbide bakarra izan zen lurrez Santander aldera jotzea. Han, Errepublikako gobernuak eratutako Iparraldeko Batzorde Delegatuaren aginduetara ―Euskadiko, Asturiaseko eta Kantabriako agintariz osaturik―, Santander defendatzeko borrokan sartu ziren, 1937ko abuztuaren hasieran.

Sakontzeko, irakurri: «Santanderreko gudua»

Matxinatuek, ordea, indar fisiko eta moral handiagoa zeukaten, italiar faxisten laguntzaz gainera, eta herriz herri joan ziren Errepublikaren aldeko tropen defentsak gainditzen. Euskal batailoiei zegokionez, borrokalarien morala lur jota zegoen, galera handiak eduki baitzituzten borrokan eta, hori gutxi balitz bezala, esamesa gero eta indartsuagoak baitziren agintari abertzaleak italiarrekin errendizioa negoziatzen ari ote ziren, ekainaz geroztik.

Etsipen giro hartan, 1937ko abuztuaren 24an, Guriezon (Santoña herritik gertu), Euzko Alderdi Jeltzaleko eta Corpo Truppe Volontarieko buruzagiek sinatutako Santoñako bake hitzarmenaren eraginez, Eusko Gudarosteko batailoi gehienak desmobilizatu eta desarmaturik gelditu ziren.[oh 1]

Abuztuaren 26an, tropa frankistek eta italiar faxistek Santander hiriburua menderatu zuten, eta irailaren 17rako, Kantabria osorik hartua zuten.

Milizianoen ihesaAldatu

Asturias lehenbizi...Aldatu

Miliziano eta gudari talde batzuek, ordea, italiarren esku erori aurretik, Asturiasera jotzea erabaki zuten, matxinatu faxisten aurkako borrokan jarraitzera,[oh 2] Asturiaseko frontea tropa frankisten esku erori zen arte eta «Iparraldeko frontea» guztiz galdu zen arte, 1937ko urriaren 27an.

 
Errepublikaren ibilgailu babeskidun bat, UHP («Unios Hermanos Proletarios») ikurraz.

Bilbo eta Santander matxinatuen esku gelditu ostean, Kantauri itsasoko ertz osoan Asturias soilik gelditzen zen Errepublikaren esku; ez osorik, gainera: Oviedo eta hiri horretatik Galiziaraino iristen zen lur korridorea frankistek hartuak zituzten, 1936ko urriaz geroztik. Posizio horietatik, faxistek gero eta presio handiagoa ari ziren egiten, Errepublikako Herri Armada mendebaldera baztertzeko eta Errepublikaren mendeko gainerako lurretatik isolatzeko. Egoera horretan, egunez egun zailagoa gertatzen zitzaion Errepublikako gobernuari komunikazioak bermatzea eta era guztietako laguntza indargarriak bidaltzea.[4]

Faxisten erasoa hasi zenetik, 1937ko irailaren 5ean, Kondor Legioko 50 bat hegazkin aritu ziren, etengabe, Gijóngo eta Aviléseko portuak bonbardatzen, Errepublikaren aldeko indarrek laguntza jasotzerik izan ez zezaten.

Errepublikaren esku zegoen Asturiaseko azken hiria, Gijón, urriaren 21ean Francoren aldeko matxinatuen esku erori aurretik, miliziano askok aukera izan zuen itsasoz ihes egiteko.

Aragoi eta Katalunia geroAldatu

Iparraldeko frontea galdu zutelarik, miliziano askoren asmoa izen zen Frantziako itsasalde atlantikora iristea, herrialdea zeharkatu eta Aragoira edo Kataluniara iritsi ahal izateko, fronte haietan ari baitzen defendatzen Errepublika une hartan.

Horrela, Bizkaitik Asturiasera borrokara joandako euskal gudari eta miliziano askok Teruelgo guduan eta Ebroko guduan parte hartu zuten, 1937ko amaieran eta 1938ko urte osoan.[5]

 
Panzerbefehlswagen tanke bat Bartzelonako kaleetan, faxistek okupatu ostean.

Aragoiko frontea frankisten mendean erori zenean, Katalunia bakartuta eta tropa matxinatuek inguratuta gelditu zen. Gainera, inguruko herrialdeetatik milaka herritar babestu ziren Kataluniako hirietan, tropa frankisten errepresalien beldur. Nahasmendu egoera itogarri hartan, Errepublikaren aldeko borrokalarien adorea lur jota zegoela, tropa faxistek ez zuten oztopo handirik izan aurrera egiteko: lehenik Tarragona mendean hartuta, 1939ko urtarrilaren 14an; Bartzelona, urtarrilaren 25ean; Girona, otsailaren 5ean; azkenik, otsailaren 10ean Frantziarekiko muga ixtea lortu zuten arte.

Kataluniaren eta, batez ere, Bartzelonaren ―milaka iheslari zibil baitzeuden bertan babestuta― galeraren ondorioz jende olde ikaragarri bat abiatu zen erbestera, zibilak gehienak, baina militar asko ere bai, tartean. Honela azaltzen dute Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak exodo larri hura:

« (...) tropa frankistek Katalunia okupatu zuten, eta milioi erdi pertsonak erbesterako bidean muga zeharkatu zuten, Iberiar penintsulan inoiz izan den exodorik handienean. Horien artean, Errepublikako Herri Armadan (EPR) borrokatu ziren 6.000 euskal gizon gutxienez, era guztietako unitateetan sakabanatuta.[5] »


Frantzia, arrotz etxeAldatu

 
Gurseko esparruaren oroimen afixa.

Frankisten mehatxutik ihes egindako jende oldeak ―batez ere, demokraziaren eta askatasunaren alde Errepublikako Herri Armadan borrokatu zirenek― bazuen itxaropen apur bat, Frantziako Errepublikak harrera duin bat egingo ziola.

Alabaina, egoera politikoa ez zen, inola ere, iheslari errepublikanoen aldekoa Frantziako Hirugarren Errepublikaren amaieran. 1936an Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi ostean, arazo ekonomiko larriek higaturik, 1938ko martxoan dimisioa eman behar izan zuen Léon Blum ezker gobernuko buruak. Édouard Daladier erradikala egin zen gobernuaren kargu, irailaren 29an Municheko Akordioa sinatzeko, Frantziaren izenean, Hitlerren Alemaniarekin eta Mussoliniren Italiarekin.

1939ko lehen asteetan, Kataluniako ipar mugatik iheslari errepublikanoak milaka iristen hasi zirenean, Daladierren gobernua ez zegoen prest, inola ere, babesik emateko; aitzitik, faxisten mendekuaren beldurrak eragindako iheslariek egoera ezin gordinagoari aurre egin behar izan zioten, Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren hitzetan:

« Frantziara iritsi ziren erbesteratu horiek, lehenik eta behin, Argelès-sur-Mer, Saint Cyprien eta Le Barcarès herrietako hondartzetan ireki zituen «barneratze» esparruetan giltzapetu zituen Frantziako Gobernuak; han milaka pertsona pilatu ziren muturreko baldintzetan: negu betean afrontuan egin behar zuten lo, edateko urik eta elektrizitaterik gabe. Sarnaren, zorrien eta disenteriaren agerpenak hondamena eragin zuen barneratuen artean. Geroago, beste esparru batzuk ireki ziren Rivesaltes, Agde, Bram, Septfonds, Le Vernet eta abarretan, eta apirilean euskaldun gehienek Gurs esparrura joan behar izan zuten, Pirinioetako departamenduan.[5] »


Daladierren gobernuak helburu argi bat lortu nahi zuen, «barneratze» esparru gogor haietan hesituta, Kataluniako muga zeharkatzea lortu zuten errefuxiatu guztiak: ez zitezela inola ere Frantziako lurraldean finkatu. Izan ere, enplegua frantses langileentzat gordetzeko aitzakiatan, Daladierren gobernuak arau gero eta irmoagoak eman zituen, 1938ko maiatzetik 1939ko azarora bitarte, «atzerritar zitalen»[oh 3] aurka. [oh 4] Ez zegoen ezkutatzerik kontrolpean eduki nahi ziren «atzerritar» haien artean, batez ere, juduak zeudela; baina, 1939tik aurrera, begien bistakoa izan zen, baita ere, Espainiako Gerra Zibilaren amaierarekin iritsitako iheslariak jarri zituztela errepresioaren jomugan.[6]

Bide malkarrak deportazioraAldatu

Barneratze esparruetatik armadaraAldatu

Espainiatik iritsitako iheslarien barneratze esparruen arazo larri hori deuseztatu edo ahal bezainbatean arindu nahirik, Frantziako agintariak hiru bidetan ahalegindu ziren, 1939an emandako lege-arauen laguntzaz:[5]

  • Lehenik, Espainiara itzularaztea: iheslari zibilak eta, batez ere, militarrak beldur baziren ere, agintari frankisten erantzunaz, barneratze esparruen bizi baldintza jasanezinek eraman zituen erbesteratuen erdia, 250.000 pertsona gutxi gorabehera, Espainiara itzultzera.[oh 5]
  • Bigarrenik, beste herrialdeetara erbesteratzea: Frantziako gobernuaren bitartekaritzaz, 25.000 errepublikano joan ziren Mexikora, Txilera, Argentinara edo Venezuelara.
  • Azkenik, Atzerritar Langileen Konpainietara[oh 6] sartzea: Europan gerra hotsak gero eta argiagoak zirenean, Frantziak eskulanaren beharra izango zuen, nekazaritza eta, oro har, ekonomia zutik iraunarazteko.

Etxera itzuli zirenak eta beste herrialdeetara ihes egin zutenak ugari izanda ere, iheslari errepublikano asko eta asko gelditu ziren Frantzian, beraz.

Mundu gerraAldatu

Egoera guztiz aldatu zen 1939ko irailaren 1ean, Alemaniak Polonia inbaditu zuenean eta, horren ondorioz, Frantziak gerra deklarazioa egin zionean Alemaniari. Une horretatik aurrera, Espainiatik iritsitako iheslari errepublikanoak ―gizonezkoak, noski, bereziki Errepublikako Herri Armadan aritutakoak― Frantziako armadan sartzeko presio ikaragarri bat zabaldu zen. Estimazioen arabera, 65.000-70.000 bat gelditu ziren Frantziako armadaren egituren barruan: 60.000 inguru Atzerritar Langileen Konpainietan; 3.000 inguru Atzerriko Legioan; eta 3.000 Atzerriko Boluntarioen Martxako Errejimenduetan (RMVE).[7] Ez dago jakiterik horietatik zenbat ziren euskal herritarrak.

 
Wehrmachtek preso hartutako frantses soldaduak, 1940ko maiatzean.

Gerraren lehen hilabeteetan ―Frantzian Drôle de guerre deitu zen garaian―, babes-azpiegiturak sortzeko lanetan aritu ziren: Maginot lerroa gotortzen, Alemaniarekiko muga lerroan; hortik Loira bitarteko lurraldeak babesten; eta, oro har, Frantziako lurralde osoan banatuta.[8]

Txantxa-gerra bat-batean amaitu zen, 1940ko maiatzaren 10ean, Luxenburgo, Belgika, Herbehereak eta Frantzia inbaditzeko operazioari ekin zionean Alemaniak. Berrogei bat egunen buruan, Wehrmachteko tropek aise hartu zituzten mendean lau herrialdeak. Frantzian, bereziki, okupazioak guztiz ezustean harrapatu zuen armada: aste gutxitan, hiru bat milioi kide hartu zituzten preso alemanek; horien artean euskal herritarrak zenbat ote ziren jakitea zaila da.[8]

Esparruetarako bideakAldatu

Frantziaren lurralde gehiena alemanen esku zegoela, eta armada ia guztiz deseginda, Hirugarren Reicharen kontzentrazio esparruetara deportatuak izan ziren euskal herritar Errepublikaren alde borrokatutakoak eremu hauetatik heldu ziren nazien mende egotera: 1940-1941 bitartean, Atzerritar Langileen Konpainietatik, Atzerriko Boluntarioen Martxako Errejimenduetatik eta Legiotik; 1942-1945 bitartean, zibilen deportazio operazioetatik Frantziako Erresistentziatik.[9]

Deportatuak izatera iristeko, baina, espainiar nazionalitatea zuten presoei estatus berezi bat ematen hasi ziren alemanak, 1940ko abuztutik aurrera: gerra preso izatetik deportatu politiko izatera. Estatus berri hori gauzatua gelditu zen 1940ko irailaren 25ean, Francoren gobernazio ministro Ramon Serrano Suñerrek Berlinera egin zuen bisitarekin bat, Reicheko Segurtasun Departamentu Zentralak emandako agindu batean. Handik aitzina, rotspanier edo «espainiar gorriak» ez ziren armada arerio baten kide soilak, baizik deuseztatu beharreko etsai politikoak.[8]

DeportazioakAldatu

Lehen geldialdia: stalag atxilotze guneakAldatu

 
Charroux-n (Vienne, Frantzia) ezarritako frontstalag baten irudia, 1940ko ekainean.

Wehrmachtek 1940an egindako ofentsiba handiaren eraginez Frantziako lurraldean preso hartutakoak, hasiera batean, borroka frontetik hurbil eraikitako frontstalag deitutako behin-behineko atxilotze esparruetara eraman zituzten;[oh 7] hurrengo asteetan, handik stalag jurisdikzio militarreko esparruetara, Alemaniako lurralde osoan banatuta.[8]

Lekukotasunen arabera, ukatu ezinezkoa da Wehrmachten gerra presondegi haietan presoak tratu guztiz gordina jasotzen zutela eta lan egitera behartzen zituztela; alabaina, esan daiteke, oro har, Genevako Konbentzioaren baldintzak aintzat hartzen zirela, eta zentro haietako bizi baldintzak ez zirela, inola ere, kontzentrazio esparruetakoak bezain makurrak.

Espainiar errepublikanoekin batera, Frantziako, Erresuma Batuko eta Belgikako soldatuak izan ziren atxilotze esparru haietan.[8]

Rotspanierrak bereiztenAldatu

Egoera horretan gelditu ziren, Wehrmachten esku preso zeuden Frantziako armadako miliziano errepublikanoak, atxiloaldiaren 1940ko lehen hilabeteetan.

Gauzak zeharo aldatzen hasi ziren, ordea, Gestapoko polizia sekretuko kideak preso erbesteratuen gaineko informazio zehatzagoa biltzen hasi zirenean. 1940ko abuztutik aurrera, espainiar nazionalitateko presoak ―rotspanierrakSchutzstaffel edo SSren esku uzten hasi ziren. Hortik aitzina, ez ziren gehiago gerrako presotzat hartuak izango, baizik deportatu politikotzat.[8]

Francoren gobernuak deportazio haietan ardurarik eduki ote zuen esateko frogarik ez dago, baina ziur da, ikertzaile askoren aburuz, xehetasun handiz zekiela espainiar deportatuen patuaren berri, eta ez zuela deus ere egin haien zorigaiztoa saihestu edo, besterik ezean, arintzeko.[10]

Deportazio aroakAldatu

Lehen euskal herritarren deportazioa, nazien mendeko kontzentrazio esparruetara, 1940ko abuztuaren 6an hasi zen, eta 1945eko maiatzaren 6ra arte luzatuko zen, modu batera zein bestera.

Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren iritziz, ongi berezitako bi aro izan zituen euskal herritarren deportazioak:[11]

  1. Lehen aro batean, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara bitartean, deportatu zituzten, batik bat, 1939an Frantziako armadan sartu behar izan ziren eta, gero, gerrako preso egin zituzten euskal miliziano eta gudariak. Fase honetan salbuespen nabarmena gertatu zen: Angulematik erbesteratuen konboia, Mauthausenera 1940ko abuztuaren 24an iritsi zena.
  2. Bigarren fase batean, 1942ko hasieratik 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten.

Lehen deportazio aldia, 1940-1942Aldatu

 
Preso errepublikanoak Mauthausen-en, 1942an.

Kontzentrazio esparruetara deportatutako lehen euskal herritarrak 1940ko abuztuan hasi ziren iristen Mauthausen-Gusen izeneko gunera. Gaur egungo Austriako Mauthausen eta Gusen herrien inguruan zegoen esparrua, Linz hiritik 20 bat kilometro hego-ekialdera.

MauthausenAldatu

Hirugarren Reichak une hartan zeukan kontzentrazio esparru gogorrena zen, atxilotutakoak ihesbiderik gabe hiltzeko diseinatua baitzegoen. Artean, naziek ez ziren hilketa masiboak eragiteko sistemak aplikatzen hasi, gas ganberak 1941eko udazkenetik aurrera hasi baitziren ezartzen modu sistematikoan kontzentrazio esparruetan.[12] Mauthausen-Gusen kontzentrazio esparruan hilketa metodoa presoen higadura edo ahitze faktoreetan oinarritzen zen, Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren ustez: desnutrizio programatua, lan behartu akigarriak, klima alpetar gordina pairatzeko janzkera guztiz desegokia, eta presoen pilaketak nahiz higiene baldintza negargarriek eragindako eritasunak.[13]

Ehun bat euskal herritarAldatu
 
Hartheim-eko gaztelua.

Lehen deportazio aldi hartan, Hegoaldeko 100 bat euskal herritar izan ziren deportatuak, guztiak gizonezkoak; haietatik, soilik % 28 atera ziren bizirik. Eraildako 66 euskal herritar gehienak, lau izan ezik, kontzentrazio esparruak Gusen herrian zeukan eremu eranskinean hil ziren edo, handik igaro ondoren, Hartheim-eko gazteluan.[oh 8]

Angulemako konboiaAldatu

Aro hartan deportatutako euskal herritar gehienak Frantziako armadan sartutako miliziano errepublikanoan ziren. Deportatutakoen ezaugarri orokor horren salbuespen izan zen 1940ko abuztuaren 20an Angulematik abiatutako tren konboia: agintari naziek 900 bat espainiar iheslari errepublikano zibil bidali zituzten Mauthausenera. Lau egunen buruan, 14 urtetik gorako gizonezkoak trenetik jaitsarazi ostean, tren konboia ―emakume eta haurrekin soilik― Irungo mugaraino ekarri zuten, iheslariak agintari frankisten esku uzteko. Gizonezko zibilak Mauthausenera eraman zituzten, tartean 11 euskal herritar.[14]

Bigarren deportazio aldia, 1942-1945Aldatu

 
Presoak «errusiarren eremua» eraikitzen, Mauthausenen, 1942an.

Hirugarren Reicharen deportazio politika sakonki aldatu zen Frantzian, 1942tik aurrera: zibilak eta erresistentziako kideak jarri zituen jomugan. Bi faktore ulertu behar dira, aldaketa horren oinarrian:[14]

Ikuspegi aldaketa hori kontuan hartuta, aise ulertzen ahal da bigarren aro honetan bereizkuntzarik gabe izan zirela deportatuak Hego Euskal Herriko iheslari errepublikano Frantzian ezarritakoak eta Iparraldeko herritarrak.

Hego Euskal Herriko herritarrakAldatu

Hego Euskal Herriko herritarrei dagokienez, aro honetan deportatuak izan ziren 1939an armadaren barrura sartu gabe Frantzian irautea lortu zutenak, lanean edo babesleku egoki bat aurkituta, eta nazien okupazioaren aurkako borrokara engaiatu zirenak, Erresistentziaren talde armatuetan, iheslari sareetan edo, besterik gabe, okupatzaileen oldarraren aurkako zereginetan.[14]

Ipar Euskal Herriko herritarrakAldatu

Bigarren deportazio aro honetan, era guztietako zibilen eta, batez ere, Erresistentziarekin zerikusirik zuen ororen aurka jo zuten okupatzaileek. Erresistentzian hiru eratan engaiatu izan ziren Iparraldeko euskal herritarrak:

  • Mugalariek oso eginkizun garrantzizkoa izan zuten, lurreratutako hegazkin aliatuetako pilotuak Hego Euskal Herrira mendiz eramateko, handik Portugalera joan eta ostera etxeratzeko aukera izan zezaten.
  • Informazio sare estuak eratu zituzten, besteak beste Comète sarean, nazien armen, gotorlekuen eta mugimenduen berri emateko Erresistentziari.
  • Erresistentzia armatua, batez ere Jean Moulinek gidatzen zituen MUR (Mouvements unis de Résistence) taldeen barruan.[15]

Nazien aurkako jarduera haietan inplikatutako herritar asko atxilotu, torturatu, hil edo deportatu zituzten. Estimazioen arabera, Pirinio Apaletako Departamendutik behartutako lanetara[oh 10] Alemaniara eramandako 13.500 langileetatik, 5.000 inguru Iparraldeko herritarrak ziren.[15] Alabaina, esan bezala, ez dago datu edo azterketarik, zehazki jakiteko zenbat izan ote ziren kontzentrazio esparruetara deportatuak, eta horietatik zenbat atera ote ziren bizirik gerraren amaieran.

Kontzentrazio esparruetaraAldatu
 
Mauthauseneko kale bat egiteko lanetan.

Bigarren aro honetako deportatuak Frantziako lurraldean zeudelarik atxilotu zituzten Gestapo polizia sekretuak edo Vichyko gobernuaren mendeko poliziak, askotan kolaborazionisten salaketak zirela medio.[16]

Erresistentziarekin harremanak edukitzeagatik atxilotutako gehienak Bordelera biltzen zituzten ―Frantziako hego-mendebaldekoak behintzat―; handik Royallieu-ko (Compiègne) frontsatalag[17] edo iraganbide esparrura eraman;[oh 11] eta, azkenik, Alemaniako kontzentrazio esparruetara bidali.[16]

Lehen deportazio aldian ez bezala, 1942tik aurrera atxilotutakoak ez zituzten soilik Mauthausenera eraman; esparru horrez gain, Buchenwald, Dachau, Neuengamme, Ravensbrück edo Sachsenhausen izan ziren deportatuen helmuga. Olde honetan deportatutako Hegoaldeko euskal herritar gehienak Espainiako Gerra Zibileko erbesteratuak ziren arren, baziren batzuk gerra aurretik Frantziako lurretan bizi zirenak.[16]

Emakumeak, RavensbrückeraAldatu
 
Presoak lan behartuetan, Ravensbrückeko esparruan.

Ezaugarri nabarmen batek bereizten du bigarren deportazio aldia: emakumeak hasi ziren deportatzen; Ravensbrückeko kontzentrazio esparrua izan zen emakume deportatu gehienen amaiera.

Euskal herritarrei dagokienez, kontzentrazio esparruetan bukatu zuten 10 emakumeetatik zortzi Ravensbrückera eraman zituzten; soilik bi bidali zituzten Auschwitzera.[16][oh 12]

Atxilotze baldintzak aldatuAldatu

Kontzentrazio esparruetara deportatutako atxilotuek baldintza desberdinak aurkitu zituzten 1942tik aurrera. Gerra uste baino gehiago ari zen luzatzen, Alemaniaren gerra ekonomiak zama izugarri bati erantzun behar zion, eta eskulanean ari zitekeen populazioaren erdia ―gizonezkoak, alegia― Wehrmachten ziren borrokan.

Egoera horretan, atxilotuen lan indarrari etekina ateratzeko estrategia hasi ziren aplikatzen Schutzstaffel edo SSren buruzagiak. Erabaki horrek, kasu askotan, esparruetako bizi baldintzak are eta gehiago gordindu zituen, baina, aldi berean, handik bizirik irteteko aukerak zabaldu ere egin zituen pixka bat. Horrela, bigarren aroan deportatutako Hegoaldeko euskal herritarren bi herenek bizirik irautea lortu zuen.[16]

Holokaustoaren eragina Euskal HerrianAldatu

Holokausto terminoak adierazten du genozidio sistematikoa, naziek eta haien laguntzaileek Bigarren Mundu Gerra bitartean gauzatu zutena, bereziki juduen aurka, baita beste zenbait gizatalderen aurka ere.

 
Biarritzeko sinagoga, 2010ean.

Euskal Herrian holokaustoak ez zuen hedadura zabalik izan, baina beste kasu guztietan bezala eragin hilgarria izan zuen. Lapurdiko itsasaldean, bereziki Biarritzen eta Baionan, aspaldidanik bizi ziren komunitate juduak. Horren lekuko da Biarritzek sinagoga bat duela 1904az geroztik.[18]

 
Baionako sinagogaren nazien okupazioa, 1942an.

XX. mendeko urte eroetan, Biarritz eta Lapurdiko itsasaldea Europako aberats, artista, idazle eta jende ezagun askoren modako biltoki bihurtu zen. Haietako asko Europa ekialdeko herrialdeetan gertatzen ari ziren pogrometatik ihesi erbesteratutako juduak ziren; batzuk bertan bizi izaten gelditu ziren, bereziki udako garaian.[oh 13][oh 14]

Naziek Frantzia osorik okupatu zutenean, Lapurdiko itsasaldetik 120 bat judu deportatuak izan ziren, gehienak, esan bezala, Europa ekialdeko poloniarrak, errusiarrak, alemaniarrak edo austriarrak, baita letoniarrak ere. [16]

Bertakoak ere bai, ordea: Baionako eta Biarritzeko komunitate juduen aurka gogor jo zuten agintari naziek. Baionan bakarrik, 60 bat herritar ―Carmen Silva jatorriz bilbotarra eta haren familia tarteko― atxilotu eta deportatu zituzten, haien artean Ernest Ginsburger errabino nagusia. Baionako sinagoga agintari naziek okupatu zuten 1942ko uztailaren 22tik 1944ko abuztuaren 24ra bitarte.[15][19]

Hego Euskal Herritik iheslari gisa naziek atxilotu eta deportatutako euskal herritarren artean, salbuespen bakarra da Simonne Paquita Lebouch, Auschwitzen hil baitzuten judua izateagatik.[16] Horrez gain, beste hiru euskal herritar hil zituzten Auschwitzen, juduak ez izan arren.[20][oh 15]

Kontzentrazio esparruen askapenaAldatu

 
Mauthauseneko esparrua, askapenaren egunean, 1945eko maiatzaren 5ean.

Mauthausen, azkenaAldatu

 
Ebenseeko eremua, askapenaren egunean.

Mauthausen-Guseneko kontzentrazio esparrua izan zen indar aliatuek askatu zuten azken esparru handia, 1945eko maiatzaren 5ean. Hurrengo egunean, maiatzaren 6an, Estatu Batuetako tropak ustez esparru nagusiaren Ebensee-ko osagarri edo eranskinera iritsi zirenean,[oh 16] 18.000 bat preso aurkitu zituzten han, espero baino askoz gehiago.

Ebensee-ko atxilotze eremu hartan askatu zituzten azken euskal herritarrak. Horrela amaitu zen naziek Europa osoan Hirugarren Reicheko indar armatuek antolatutako deportazio sistema.

Askatasun osteko arazoakAldatu

Askapenak poztasun itzela sortu zuen, noski, presoen artean, baina esparruaren bizi baldintza ezin tamalgarriagoetara behartuta egon zirenentzat pairamena ez zen egun hartan amaitu, inolaz ere. Gehienak, albo ondorio fisiko eta psikiko larriz atera ziren atxiloalditik, edo eritasun kronikoekin.

Ipar Euskal Herriko herritar deportatuetatik, ez dago jakiterik zenbat itzuli ziren bizirik etxera, baina jakina da Frantziako Errepublikaren aitorpena jaso zutela, eta nolabaiteko ordain moral bat ere bai.[21]

Hego Euskal Herriko deportatuen kasuan, ordea, kontzentrazio eremuen ondorioak gutxi balira bezala, Espainiako errepublikanoak talde deseroso bat ziren Frantzian, mundu gerra irabazi zuten aliatuek Franco boteretik kentzeko zeukaten zor morala gogorarazten zutelako. Pixkanaka, gehienak Frantziako armadan borrokatu zirenez, Errepublikak aintzat hartu zituen, baina eraginkortasun handirik gabe: askok ez zuten inolako frantses loturarik, bakarrik zeuden gerra amaitu berriko Frantzian; frantses askok mesfidantzaz beterik ikusten zituzten; eta gerra aurreko Euskal Herriko bizitzarekiko estekak erabat apurtuak ziren. Baldintza haietan, gehienek bizimolde berri bati ekin behar izan zioten Frantziako lurraldean, hutsetik hasita.[20]

Deportatuen oroimenaAldatu

Isiltasunaren arrazoiakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatuak izan ziren Hego Euskal Herriko herritarren bizipenak ezkutuan gorde izan ziren urte askotan; gehienez ere deportatuen familiaren barruan hitz egingo zen zorigaiztoko urte haietaz, baina ez inola ere jendartean. Faktore batzuk egon ziren isiltasun edo ezkutatze horretarako:

  • Alde batetik, Bigarren Mundu Gerra amaituta, indar aliatuek baimenduta Francok boterean jarraitzen zuenez, deportatuek jakin zuten bizitza osorako erbesteratuak izango direla.
  • Bestetik, frankismoak beste 30 urte iraun zuen. Horrenbeste urtetan deportatuen gaiaz hitz egitea arrisku handikoa izan zenez, ahanztura gailendu zen deportazioaren zama pairatu zuten familietan eta komunitateetan.
  •  
    Naziek deportatutako preso baten oroimenez Berlinen jarritako stolperstein bat.
    Halaber, deportaziotik bizirik irtetea lortu zuten euskal herritar askok bizitza berri bati ekin zioten Frantzian. Frankismoaren urte luzetan Euskal Herriko familiarekin harremanak eten edo, gutxienez, zaildu zirelarik, deportazioaren oroimen lazgarriak bazterrean gelditu ziren.
  • Azkenik, naziek egindako deportazioen inguruan lekukotasun oso urriak egon ziren, Europako artxibo eta dokumentazio zentroetan, XX. mende amaieraraino. Horrek asko zaildu zuen historialari eta ikerlarien lana.

Oroimena berreskuratzenAldatu

Hainbeste urtetako isiltasuna ikerkuntzaren esparruak puskatu zuen, 2020an, Etxahun Galparsoro ikerlariak bere osaba Marcelino Bilbao zenaren oroimenen kronika argitaratu zuenean.[22]

Urte berean, Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak 2020ko maiatzean argitaratu zuen Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak idatzitako txosten bat.[oh 17]

Gipuzkoako Foru Aldundiak ekitaldi instituzional bat egin zuen, 2021eko ekainaren 12an, foru jauregian, gipuzkoar deportatuen oroimenez. Ekitaldian parte hartu zuten, erakundearen ordezkariekin batera, La Ilusión[23] elkarte memorialistikoaren kide Florentino Mariñelarenak eta Etxahun Galparsoro historialariak. Entzuleen artean, deportatuen oinordeko eta familiarteko ugari izan ziren.[24][oh 18]

ERANSKINAK: Hego Euskal Herriko deportatuen zerrendakAldatu

Atal honetan 1940tik 1945era bitarte nazien kontzentrazio eremuetara deportatutako Hego Euskal Herriko herritarren identifikazio zerrendak ematen dira, zehazki datu hauekin: abizenak, izena, jaiotze data, sorterria, lurraldea, deportazio data, zein kontzentrazio esparrutara eramana izan zen, azken data (esparrutik ateratako edo bertan hildako data) eta oharrak, beharrezkoak diren kasuetan.

Deportazio aldi bakoitzerako, taula banatan ageri dira kontzentrazio esparruetatik bizirik irtendakoak, bertan hildakoak, desagertuak eta deportazio bidean ihes egindakoak.[oh 19] Zerrenda bereizitan agertu arren, hurrenkerazko zenbakitzea ematen da lehen zutabean.

1940-1942Aldatu

Bizirik ateratakoakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1940-1942, bizirik ateratakoak
abizenak izena jaiotze data herria lurraldea deportazio data esparruak azken data oharrak
1 Aguilar Olmo Elias 1917-04-21 Irun Gipuzkoa 1941-08-05 Mauthausen 1945-05-05
2 Aguirre Salaberría Jose Maria 1919-03-25 Etxebarria Bizkaia 1940-12-13 Mauthausen 1945-05-05 Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)
3 Alonso Burgui Carlos 1898-11-04 Alesbes Nafarroa 1941-12-19 Mauthausen 1945-05-05
4 Aranguren Arrizabalaga Segundo 1908-05-02 Irun Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1945-05-05
5 Arce Fernández Jose 1923-03-15 Getxo Bizkaia 1940-08-24 Mauthausen 1944-11-01
6 Arce Rioja Fermin 1900-09-25 Cuzcurrita de Río Tirón Errioxa 1940-08-24 Mauthausen 1945-05-05 Getxoko bizilaguna (Bizkaia)
7 Arco Marcos Francisco 1916-01-29 Bilbo Bizkaia 1941-03-03 Mauthausen 1945-05-05
8 Benito Vega Zacarias 1917-02-18 Bilbo Bizkaia 1940-12-13 Mauthausen 1945-05-05
9 Bilbao Bilbao Marcelino 1920-01-16 Alonsotegi Bizkaia 1940-12-13 Mauthausen 1945-05-06
10 Calvo Herrero Juan 1916-11-01 Bilbo Bizkaia 1941-12-19 Mauthausen 1945-05-05
11 Casanova Forcada Vicente 1917-03-06 Donostia Gipuzkoa 1941-06-14 Mauthausen 1945-05-05
12 Cubas González Sandalio Luis 1913-09-03 Donostia Gipuzkoa 1941-05-28 Mauthausen 1945-05-05
13 Domínguez Pascualena Justo 1907-08-06 Burgi Nafarroa 1941-04-03 Mauthausen 1945-05-05
14 Emparán Ostiz Jose 1921-05-10 Donostia Gipuzkoa 1941-01-27 Mauthausen 1945-05-05
15 Fernández Pascual Moises 1912-07-20 Leioa Bizkaia 1940-12-13 Mauthausen 1945-05-05
16 García Hernández Manuel 1917-12-21 Bilbo Bizkaia 1941-04-03 Mauthausen 1945-05-05
17 Gonzalo Sáinz Felix 1917-11-20 Mendabia Nafarroa 1940-08-06 Mauthausen 1945-05-05
18 Hernández Póveda Jose Maria 1921-09-18 Zarautz Gipuzkoa 1941-01-27 Mauthausen 1945-05-05
19 Jarboles Fernández Juan 1917-02-26 Pasaia Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1945-05-05
20 Mazo Samano Jose Luis 1918-08-18 Barakaldo Bizkaia 1941-08-31 Mauthausen 1945-05-05
21 Medrano Fernández Florentino 1900-10-12 Bilbo Bizkaia 1940-08-24 Mauthausen 1945-05-05
22 Mogrovejo Arnaiz Manuel 1918-10-06 Amorebieta-Etxano Bizkaia 1941-12-19 Mauthausen 1945-05-05
23 Morales Morales Demetrio 1914-11-29 Badajoz Badajoz 1941-01-27 Mauthausen 1945-05-05 Barakaldoko bizilaguna (Bizkaia)
24 Navarro Blasco Jesus 1923-01-09 Buñuel Nafarroa 1941-05-16 Mauthausen 1945-05-05
25 Pérez Díaz Marcelino 1917-09-28 Pantón / Espasantes Lugo 1941-08-31 Mauthausen 1945-05-05 Sopuertako bizilaguna (Bizkaia)
26 Pintos Díaz Francisco 1912-10-03 Donostia Gipuzkoa 1940-09-08 Mauthausen 1945-05-05
27 Polo Pulgar Basilio 1910-01-17 Sestao Bizkaia 1941-01-27 Mauthausen 1945-05-05
28 Rodríguez Tejada Francisco 1910-10-11 Bilbo Bizkaia 1940-12-13 Mauthausen 1945-05-05

HildakoakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1940-1942, hildakoak
abizenak izena jaiotze data herria lurraldea deportazio data esparruak azken data oharrak
29 Alarcia Obregón Eugenio 1914-01-04 Quincoces Burgos 1941-01-27 Mauthausen 1942-01-02 Barakaldoko bizilaguna (Bizkaia)
30 Alcalde González Julian 1901-07-11 Sestao Bizkaia 1940-08-24 Mauthausen 1941-09-24
31 Alegría Mateo Angel 1918-10-02 Mendabia Nafarroa 1940-08-06 Mauthausen 1942-07-01
32 Andrés Ullate Daniel 1896-01-03 Ablitas Nafarroa 1941-01-27 Mauthausen 1941-09-20
33 Andueza Ranedo Victor Restituto 1906-12-09 Altsasu Nafarroa 1940-08-30 Mauthausen 1941-02-14
34 Aparicio Baranda Julian 1917-03-14 Barakaldo Bizkaia 1941-04-03 Mauthausen 1941-11-21
35 Artucho Cordón Maximo 1885-11-16 Andosilla Nafarroa 1940-08-24 Mauthausen 1941-01-31
36 Azurza Osategui Jose Maria 1907-11-28 Donostia Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1941-10-28
37 Beltrán Urrutia Julian 1908-02-11 Ribaforada Nafarroa 1940-08-06 Mauthausen 1941-11-03
38 Carral Fatas Emilio 1893-04-08 Bilbo Bizkaia 1941-01-27 Mauthausen 1941-07-21
39 Carreira Pedrosa Pedro 1918-04-03 Bilbo Bizkaia 1940-12-13 Mauthausen 1944-03-04
40 Casal Añorga Jose 1920-03-12 Irun Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1942-01-15
41 Castillo Castro Rufino 1891-11-01 Ribaforada Nafarroa 1940-08-06 Mauthausen 1941-04-07
42 Cosme Vaquero Ramon 1900-05-02 Gasteiz Araba 1941-04-26 Mauthausen 1941-10-17
43 Diéguez Canales Angel 1918-03-25 Bilbo Bizkaia 1941-04-03 Mauthausen 1941-11-14
44 Docampo López Luis 1885-03-24 Bilbo Bizkaia 1940-08-24 Mauthausen 1941-02-20
45 Echevarría Serrano Agustin 1895-09-02 Donostia Gipuzkoa 1941-01-25 Mauthausen 1941-08-22
46 Eguillor Areso Felipe 1918-08-19 Txulapain-Nuin Nafarroa 1941-05-25 Mauthausen 1944-09-09
47 Elejalde Bonachea Angel 1912-03-24 Bilbo Bizkaia 1940-08-30 Mauthausen 1941-03-26
48 Fernández Calderón Julio 1904-04-12 Bilbo Bizkaia 1941-08-08 Mauthausen 1941-12-10
49 Fernández Calleja Vicente 1914-01-27 Trapagaran Bizkaia 1941-04-26 Mauthausen 1941-11-26
50 Ferruz Insa Baltasar 1911-01-05 Pitillas Nafarroa 1941-01-25 Mauthausen 1942-05-14
51 Gálvez Arias Francisco 1891-01-06 Chiclana de la Frontera Cádiz 1941-01-25 Mauthausen 1941-04-09 Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)
52 García Pérez Enrique 1905-09-12 Irun Gipuzkoa 1941-04-07 Mauthausen 1942-01-21
53 Garmendia Gainza Ignacio 1910-04-07 Donostia Gipuzkoa 1941-08-19 Mauthausen 1941-11-24
54 Goñi Otamendi Fermin 1890-09-16 Iruñea Nafarroa 1940-08-24 Mauthausen 1941-02-02
55 Gutiérrez Prieto Atanasio 1907-05-02 Madril Madril 1940-12-13 Mauthausen 1942-01-09 Gasteizko bizilaguna (Araba)
56 Heppe Pérez Antonio 1907-07-21 Bilbo Bizkaia 1941-04-29 Mauthausen 1943-03-31
57 Heras Gómez Francisco 1916-12-28 Errenteria Gipuzkoa 1940-08-06 Mauthausen 1941-09-29
58 Hernando Azpiolea Julio 1916-06-03 Abanto-Zierbena Bizkaia 1941-05-22 Mauthausen 1941-11-30
59 Ibáñez Vizcay Basilio 1898-05-23 Urraulbeiti Nafarroa 1941-01-25 Mauthausen 1941-08-07
60 Iñurieta Ubillos Ramon 1894-08-31 Donostia Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1941-09-08
61 Iriarte Uribe Miguel 1905-07-19 Altsasu Nafarroa 1940-09-27 Mauthausen 1942-07-10
62 Iriondo Hornes Julian 1908-05-15 Santurtzi Bizkaia 1941-12-19 Mauthausen 1943-04-29
63 Lapeira Martinez Ramon 1919-05-26 Bilbo Bizkaia 1941-12-19 Mauthausen 1944-03-06
64 Larrea Vertiz Marcelino 1917-06-24 Urroz Nafarroa 1941-03-03 Mauthausen 1941-12-18
65 Laza Sarachaga Glorialdo 1914-12-14 Sestao Bizkaia 1941-01-27 Mauthausen 1941-07-06
66 Leiva Martinez Juan 1906-09-14 Portugalete Bizkaia 1941-01-27 Mauthausen 1941-12-31
67 León Marcos Teófilo 1915-03-05 Beasain Gipuzkoa 1941-01-27 Mauthausen 1941-12-20
68 López Angulo Jose 1906-04-22 Lantaron Araba 1941-03-03 Mauthausen 1941-09-28
69 Lópe Balgañón Armando 1915-03-11 Portugalete Bizkaia 1941-04-03 Mauthausen 1941-09-28
70 López Salomón Candido 1918-06-18 Gueñes / Sodupe Bizkaia 1941-01-25 Mauthausen 1941-10-16
71 Lópe Urquiola Fructuoso 1903-01-21 San Martin Unx Nafarroa 1940-12-13 Mauthausen 1941-10-16
72 Lozano Olazabal Adolfo 1897-09-27 Villabona Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1941-11-07
73 Martin Francés Pablo 1906-02-02 Castejón Nafarroa 1940-11-25 Mauthausen 1941-12-19
74 Martin González Nicolas 1916-09-10 Bilbo Bizkaia 1941-04-26 Mauthausen 1941-09-04
75 Martinez Eizaguirre Francisco 1911-10-04 Irun Gipuzkoa 1941-04-26 Mauthausen 1941-11-06
76 Martinez Pérez Cecilio 1915-11-22 Cintruénigo Nafarroa 1941-08-05 Mauthausen 1942-02-02
77 Moro de la Fuente Gerardo 1917-04-23 Barakaldo Bizkaia 1941-01-27 Mauthausen 1942-04-16
78 Odria Ibarlucea Jose 1922-01-11 Bilbo Bizkaia 1940-08-24 Mauthausen 1941-12-19
79 Odria López Antonino 1902-05-10 Lizarra Nafarroa 1940-08-24 Mauthausen 1941-09-25
80 Ojer Buil Angel 1920-08-02 ¿Jaka? Huesca 1941-05-16 Mauthausen 1942-10-05 Eslabako bizilaguna (Nafarroa)
81 Ordoñez Martinez Lamberto 1896-04-16 Bilbo Bizkaia 1940-08-06 Mauthausen 1942-01-02
82 Pérez Marquina Nemesio 1904-04-02 Bilbo Bizkaia 1941-07-23 Mauthausen 1941-11-06
83 Rebollo Echaniz Tomas 1907-12-21 Elgeta Gipuzkoa 1941-11-03 Mauthausen 1942-06-28
84 Redondo García Juan 1888-05-06 Donostia Gipuzkoa 1940-08-24 Mauthausen 1941-02-14
85 Rodrígue García Francisco 1905-07-24 Irun Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1942-01-02
86 Rubiane Castroviejo Segundo 1918-04-13 Bilbo Bizkaia 1941-04-29 Mauthausen 1941-12-09
87 Ruiz Amestoy Manuel 1902-01-01 Guardia Araba 1941-05-24 Mauthausen 1941-11-29
88 Sáez Urzay Eladio 1896-11-23 Nafarroa 1941-04-07 Mauthausen 1941-11-19
89 Salinas Lizarrondo Juan 1909-06-11 Puerto Rico 1941-04-03 Mauthausen 1941-12-04 Ez dago argi zein Puerto Ricon jaio zen, izen bereko herrialdean edo Las Palmas Kanaria Handikoan; baina bera euskal herritarra zen, familiaz ere bai.
90 Tellería Rodríguez Jose Silvestre 1905-12-29 Urretxu Gipuzkoa 1941-08-08 Mauthausen 1942-01-22
91 Torio Medina Julio 1913-10-18 Bilbo Bizkaia 1941-04-03 Mauthausen 1941-10-19
92 Urrutia Sáez Felix 1907-08-01 Barakaldo Bizkaia 1941-01-27 Mauthausen 1941-09-23
93 Vázquez Sáez Marcelo 1901-01-16 Hernani Gipuzkoa 1941-01-25 Mauthausen 1941-09-14
94 Viana Arroniz Segundo 1898-03-29 Kanpezu / Bujanda Araba 1941-12-19 Mauthausen 1942-07-14
95 Vicario Montalvilla Juan 1882-05-09 Bilbo Bizkaia 1940-08-24 Mauthausen 1941-09-28
96 Vila González Eduardo Asterio 1900-10-21 Donostia Gipuzkoa 1941-04-03 Mauthausen 1942-01-21
97 Villamor Ramírez Felix 1917-01-07 Bastida Araba 1940-11-25 Mauthausen 1942-01-01
98 Zaldegui Ibáñez Mariano 1913-04-20 Bilbo Bizkaia 1941-04-29 Mauthausen 1941-11-09

1942-1945Aldatu

Bizirik ateratakoakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, bizirik ateratakoak
abizenak izena jaiotze data herria lurraldea deportazio data esparruak azken data oharrak
99 Agorria Urrutia Hilario 1913-10-17 Amorebieta-Etxano Bizkaia 1944-03-25 Mauthausen 1945-05-05
100 Aguilar Mendizabal Francisco 1913-02-16 Logroño Errioxa 1943-01-25 Sachsenhausen /Buchenwald 1945-03-00 Hondarribiko bizilaguna (Gipuzkoa)
101 Albiztur Mazquiarán Valeriano 1906-04-14 Altsasu Nafarroa 1944-08-28 Dachau / Mauthausen 1945-05-05
102 Alonso Alonso Demetrio Martin 1888-04-09 Madril Madril 1943-01-24 Sachsenhausen / Buchenwald 1945-04-04 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
103 Alzuri Larrechea Guillermo 1905-12-31 Etxarri Aranatz Nafarroa 1944-01-29 Buchenwald 1945-04-11
104 Alzuri Larrechea Jose 1912-03-23 Irun Gipuzkoa 1944-01-29 Buchenwald 1945-04-11
105 Anabitarte Altuna Santiago 1903-07-27 Donostia Gipuzkoa 1944-01-29 Buchenwald 1945-04-11
106 Andrés Illera Fortunato 1905-04-09 Burgos Burgos 1944-05-24 Neuengamme 1945-05-02 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
107 Antolín Díez Pedro 1904-11-26 Santurtzi Bizkaia 1944-06-20 Dachau 1945-04-29
108 Arechavaleta Felix 1884-12-04 Gasteiz Araba 1944-01-19 Buchenwald 1945-04-11
109 Arranz Izquierdo Luis 1923-07-22 Barakaldo Bizkaia 1944-08-06 Buchenwald 1945-04-11
110 Arrate Itoiz Miguel 1924-02-11 Donostia Gipuzkoa 1944-07-07 Dachau / Flossenbürg / Dachau 1945-04-29
111 Arredondo Santamaria Manuel 1905-05-12 Santoña Kantabria 1943-03-29 Mauthausen 1945-05-05 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
112 Arregui Olano Juan 1905-05-30 Erandio Bizkaia 1942-09-12 Mauthausen 1945-05-05
113 Astiasuainzarra Astiasuainzarra Ignacio 1916-09-07 Baztan / Erratzu Nafarroa 1944-08-28 Dachau 1945-04-29 Pasaiako bizilaguna (Gipuzkoa)
114 Ballorca Gómez Bruno 1922-12-30 Andoain Gipuzkoa 1943-01-25 Sachsenhausen 1945-05-03
115 Beaufort Carrasquedo Alberto Pedro 1907-09-24 Villabona Gipuzkoa 1944-03-25 Mauthausen 1945-05-05
116 Berbel Hita Antonio 1905-07-18 Irun Gipuzkoa 1944-01-29 Buchenwald 1945-04-11
117 Berruete Ibáñez Sixto 1903-03-28 Miranda de Arga Nafarroa 1942-12-00 Sachsenhausen Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)
118 Brezo Ruíz Felix 1890-01-04 Villodrigo Palentzia 1944-08-06 Buchenwald 1945-04-11 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
119 Cantera Abascal Fortunato 1917-12-29 Getxo Bizkaia 1944-08-28 Dachau 1945-04-29 Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)
120 Cruchaga Napal Ignacio 1915-07-31 Villatuerta Nafarroa 1944-07-18 Dachau 1945-04-29
121 Cuevas Alonso Emilio 1917-04-27 Barakaldo Bizkaia 1944-05-24 Neuengamme
122 Diego Herrería Zacarías Bienvenido 1919-06-19 Bilbo Bizkaia 1944-12-02 Mittelbau / ¿Mauthausen? ¿1945-05-05?
123 Díez Alarios Valentín 1896-07-10 Villaviudas Palentzia 1943-09-18 Buchenwald Lezo-Errenteriako bizilaguna (Gipuzkoa)
124 Dollat Fort Luis Emile 1900-01-29 Iruña Nafarroa 1944-05-24 Neuengamme 1945-05-02
125 Dupain Muguruza Luis 1923-12-16 Irun Gipuzkoa 1943-09-18 Buchenwald 1945-04-11
126 Echeverría Baldes Rafael 1899-07-22 Zarautz Gipuzkoa 1944-07-03 Naumburg (espetxea)
127 Eizaguirre Marcuerquiaga Iñaki 1913-06-10 Ondarroa Bizkaia 1941-09-01 Sachsenhausen
128 Elizalde Iribarren Alejandro 1894-02-09 Baztan / Elizondo Nafarroa 1944-04-08 Mauthausen 1945-05-06
129 Elvira Gamezo Teófilo 1892-02-05 Mendabia Nafarroa 1942-11-23 Karlsruhe (espetxea) / Rheinbach (espetxea) / Siegburg (espetxea) / Troisdorf (espetxea) 1945-03-10
130 Esnal Irazusta Juan Jose 1904-09-29 Lezo Gipuzkoa 1944-01-19 Buchenwald
131 Esparza Sara Federico Cirilo 1907-07-18 Bilbo Bizkaia 1943-01-25 Sachsenhausen
132 Férnandez Rojo Ramon 1909-08-12 Samartín del Rei Aurelio Asturias 1943-10-12 Buchenwald 1945-04-14 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
133 Fernández Ruiz Luis 1914-12-27 Gernika Bizkaia 1944-08-26 Dachau / Natzweiler 1945-04-30
134 Fraile Teresa Juan 1906-10-04 Sopuerta Bizkaia 1944-01-19 Buchenwald 1945-05-09
135 Galici Pedro 1904-01-16 Donostia Gipuzkoa 1944-07-07 Dachau / Flossenbürg 1945-04-23
136 García Carlota 1899-01-08 Trapagaran Bizkaia 1943-07-27 Ravensbrück / Mauthausen 1945-04-22 Nazioarteko Gurutze Gorriak askatu zuen
137 García Badillo Francisco 1904-03-09 Ramales de la Victoria Kantabria 1944-08-06 Buchenwald 1945-05-19 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
138 García Chicharro Nicolasa 1905-01-17 Bilbo Bizkaia 1944-08-28 Dachau / Ravensbrück / Sachsenhausen 1945-04-21
139 García de Diego Pedro Severo 1904-11-06 Irun Gipuzkoa 1944-02-25 Freiburg-im-Breisgau (espetxea) / Rheinbach (espetxea) / Buchenwald / Rosslau (espetxea) 1945-04-17
140 García Velasco Manuel 1923-06-03 Donostia Gipuzkoa 1944-08-06 Buchenwald 1945-04-11
141 Garzón González de las Cuevas Tomas 1913-10-21 Abanto-Zierbena Bizkaia 1944-01-29 Buchenwald
142 Giménez Sanz Manuel 1907-09-06 Fitero Nafarroa 1944-06-17 Dachau
143 Gómez Barcenilla Victor 1898-01-31 Trapagaran Bizkaia 1944-08-28 Dachau / Mauthausen 1945-05-06
144 Guerrero Fernández Ramon 1903-05-03 Orozko Bizkaia 1942-08-00 Mauthausen 1945-05-05
145 Guesalaga Echaide Maria 1907-12-03 Zarautz Gipuzkoa 1943-04-30 Ravensbrück 1945-04-23
146 Halli Ferrero Eugenio 1911-02-25 Bera Nafarroa 1944-01-19 Buchenwald / Bergen-Belsen 1945-04-15 Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)
147 Hazen Iriarte Juan Jose 1886-04-01 Irun Gipuzkoa 1944-01-29 Buchenwald
148 Herrera Pérez Juan 1917-08-08 Bilbo Bizkaia 1943-04-17 Auschwitz 1945-01-05
149 Huerta Echeverría Santiago 1912-07-25 Irun Gipuzkoa 1943-12-16 Buchenwald
150 Hurtado de Saracho Murua Martin Pablo 1911-03-02 Bilbo Bizkaia 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg 1945-04-27
151 Karner Enthofer Ludwig Michael 1904-09-13 Munich Alemania 1944-05-20 Neuengamme 1945-04-25 Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)
152 Lacasta Glaria Dalmacio 1915-09-24 Burgi Nafarroa 1944-05-24 Neuengamme / Ravensbrück 1945-05-02
153 Lacuesta Isasmendi Fausto 1915-09-08 Bastida Araba Buchenwald 1945-04-11 Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)
154 Lecuona Recarte Carlos 1926-11-04 Irun Gipuzkoa 1944-06-07 Neuengamme / Sachsenhausen / Bergen-Belsen 1945-04-25
155 Lizarraga Etchepare Martin 1920-02-22 Baztan / Azpilkueta Nafarroa 1943-05-10 Sachsenhausen
156 Lobato García Emeterio 1914-02-05 Sestao Bizkaia 1905-04-26 Karlsruhe (espetxea) 1945-04-30
157 Madariaga Recalde Pedro 1903-10-23 Bermeo Bizkaia 1942-08-15 Mauthausen / Dachau 1945-04-29
158 Manrique Valdivielso Felix 1896-05-18 Bilbo Bizkaia 1944-08-06 Buchenwald Arrigorriagako bizilaguna (Bizkaia)
159 Mariezcurrena Zozaya Pedro 1902-11-24 Beintza-Labaien Nafarroa 1944-05-24 Neuengamme 1945-04-11
160 Martinez Eizaguirre Felix 1909-07-12 Irun Gipuzkoa 1944-02-25 Rheinbach (espetxea) / Ziegenhain (espetxea) 1945-05-03
161 Mata Gambara Andrés 1905-11-30 Muskiz Bizkaia 1944-09-10 Buchenwald
162 Michelena Oyarzabal Manuel 1918-08-12 Irun Gipuzkoa 1944-01-29 Buchenwald / Mittelbau 1945-04-11
163 Michelena Oyarzabal Martin 1916-09-11 Irun Gipuzkoa 1944-01-29 Buchenwald / Mittelbau 1945-04-11
164 Moriones Belzunegui Vicente 1913-01-22 Zangoza Nafarroa 1944-01-19 Buchenwald 1945-04-11
165 Olmo Angel del 1906-10-02 Abanto-Zierbena Bizkaia 1942-11-13 Hinzert 1945-05-08
166 Otermin Berasategui Antonio 1906-01-25 Donostia Gipuzkoa 1944-01-19 Buchenwald 1945-04-11
167 Pajares Castillo Celestino 1892-04-06 Arévalo Ávila 1944-01-19 Buchenwald 1945-04-11 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
168 Parro Albarrán Julio 1911-07-21 Bilbo Bizkaia 1944-01-19 Buchenwald 1945-04-11 Bigarrena abizena Zamalloa zuela ere ageri da. Jaiotzez Balmasedakoa zela ere ageri da.
169 Pascual Azurmendi Pedro 1907-04-29 Abartzuza Nafarroa 1943-01-24 Sachsenhausen Pasai Donibaneko bizilaguna (Gipuzkoa)
170 Pérez Martinez Julio 1921-09-26 Galdames Bizkaia 1943-09-04 Buchenwald / Mittelbau 1945-04-15
171 Pineda Antona Antonio 1908-10-23 Bilbo Bizkaia 1944-08-28 Dachau / Rheinbach (espetxea) 1945-04-28
172 Ponti Pérez Felix 1899-09-06 Gasteiz Araba 1943-01-25 Sachsenhausen / Buchenwald 1945-04-26
173 Prior Marco Julian 1902-02-17 Donostia Gipuzkoa 1944-05-24 Neuengamme 1945-05-02
174 Retes de Llanteno Respaldiza Antonio 1911-07-05 Gasteiz Araba 1944-08-28 Dachau 1945-04-29
175 Rodero Arenillas Teodosio 1910-05-20 Cisneros Palencia 1944-05-24 Neuengamme Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
176 Sáez Izaguirre Facundo 1917-10-20 Donostia Gipuzkoa 1944-05-24 Neuengamme
177 Sáez Ríos Jesus 1887-04-16 Uruñuela / Somalo Errioxa 1943-01-25 Sachsenhausen 1945-05-03 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
178 Sagarzazu Aguirre Clemente 1915-02-14 Hondarribia Gipuzkoa 1944-05-24 Neuengamme 1945-05-02
179 San Vicente Arrieta Ambrosio 1902-12-18 Gasteiz Araba 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg 1945-05-04
180 Sanz Calvo Pedro 1918-09-16 Bilbo Bizkaia 1944-06-01 Dachau 1945-04-24
181 Saribiarte Elguezua Iñaki 1912-04-26 Donostia Gipuzkoa 1942-06-18 Dachau 1945-04-29 Getxoko bizilaguna (Bizkaia)
182 Tapia Uriarte Miguel 1900-04-23 Bilbo Bizkaia 1944-07-05 Dachau
183 Tellechea Aranguren Francisco 1897-10-31 Baiona Lapurdi 1944-01-19 Buchenwald 1945-04-29 Jaiotzez donostiarra (Gipuzkoa)
184 Tellechea Ochandorena Jose 1883-06-08 Saldias Nafarroa 1944-08-28 Dachau / Mauthausen 1945-05-06
185 Udave Moreno Ernesto 1889-02-16 Alesanco Errioxa 1944-08-28 Dachau / Mauthausen 1945-05-06 Andoainen jaiotakoa (Gipuzkoa) eta Erandioko bizilaguna zela zioen
186 Urgoit Fano Mauricio 1905-06-13 Bilbo Bizkaia 1944-02-05 Buchenwald 1945-04-12
187 Viñegra Delgado Jose 1897-09-17 Miranda Ebro Burgos 1944-08-06 Buchenwald Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)
188 Vivie Marie 1903-04-05 Biarritz Lapurdi 1944-04-04 Ravensbrück / Sachsenhausen 1945-05-18 Espainiako errefuxiatua izateagatik deportatu zuten, eta baldintza hori aplikatu zitzaion Luis Michelena errefuxiatuarekin ezkonduta egoteagatik
189 Zudaire Menezo Enrique 1911-07-30 Tolosa Gipuzkoa 1944-05-24 Neuengamme / Ravensbrück 1945-05-01

HildakoakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, hildakoak
abizenak izena jaiotze data herria lurraldea deportazio data esparruak azken data oharrak
190 Aborruza Ibarguren Domingo 1884-02-17 Abanto-Zierbena Bizkaia 1944-08-28 Dachau 1944-12-10
191 Aguirrebeña Barrachaurre Adolfo 1891-07-04 Bilbo Bizkaia 1943-01-24 Sachsenhausen
192 Alcoz Maeztu Eloy Amado 1897-09-13 Aguilar Kodes Nafarroa 1943-01-24 Sachsenhausen 1945-01-01
193 Anglada Luis 1910-06-21 Etxalar Nafarroa 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg 1944-09-05
194 Antoñana López Simón 1903-10-28 Los Arcos Nafarroa 1944-08-28 Dachau 1945-02-15 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
195 Arrese Valentín 1910-05-05 Jaurrieta Nafarroa 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg 1944-10-11
196 Artola Iturraran Aurelio 1882-05-27 Lekeitio Bizkaia 1944-08-28 Dachau 1945-03-29
197 Ascasibar Iriondo Pascual 1903-05-07 Elgeta Gipuzkoa 1944-05-24 Neuengamme 1945-04-17
198 Atxalandabaso Arraiz Mario 1896-06-28 Portugalete Bizkaia 1944-05-24 Neuengamme / Bergen-Belsen 1945-03-18
199 Axpe Sagasta Pedro 1907-09-20 Bergara Gipuzkoa 1944-08-28 Dachau 1944-12-18
200 Beguery Arrillaga Luis 1913-07-03 Donostia Gipuzkoa 1944-08-20 Buchenwald 1945-01-01
201 Bellugue Pierre Fernand 1892-09-18 Donostia Gipuzkoa 1943-10-18 Mauthausen 1944-05-30
202 Busto Oca Mariano 1896-12-01 Cuzcurrita del Río Tirón Errioxa 1944-01-29 Buchenwald 1944-04-05 Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)
203 Dansot Sarasola André 1920-03-11 Bilbo Bizkaia 1943-09-04 Buchenwald 1944-02-06
204 Escartín Burgorgue Javier Jose 1907-02-26 Donostia Gipuzkoa 1944-04-08 Mauthausen 1944-05-19
205 Gaztelumendi Bilbo Lorenzo 1909-01-03 Durango Bizkaia 1944-07-18 Neuengamme Ezezaguna
206 Goñi Ayestarán Higinia Luz 1906-01-11 Zirauki Nafarroa 1943-01-27 Auschwitz 1943-05-01
207 Halsuet Alzate Francisca Ramona 1908-08-29 Bera Nafarroa 1943-09-02 Ravensbrück 1945-04-12
208 Ibáñez Izco Lorenzo 1885-09-05 Iruña Nafarroa 1944-08-28 Dachau 1945-01-15
209 Irurzun Alcaide Tomas 1905-12-20 Allo Nafarroa 1944-01-19 Buchenwald 1944-05-11
210 Irusta Mugarza Jose Maria 1908-11-17 Deba Gipuzkoa 1944-08-28 Mauthausen 1944-09-13
211 Jorge Yoldi Ramiro Ernest Tiburcio 1920-08-11 Donostia Gipuzkoa 1944-05-24 Neuengamme 1944-12-29
212 Juanas Otero Elias 1906-02-16 Madril Madril 1944-01-19 Buchenwald 1945-01-01 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
213 Lago Cacho Juan 1881-03-08 Laredo Kantabria 1944-08-06 Buchenwald 1944-11-12 Bilboko bizilaguna (Bizkaia)
214 Larburu Odriozola Juan Manuel 1912-08-20 Hernani Gipuzkoa 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg 1944-04-05
215 Lazcano Gia Camilo 1909-03-13 Baztan Nafarroa 1944-07-05 Dachau / Flossenbürg 1944-10-25
216 Lekuona Beitia Anjel 1913-03-01 Busturia Bizkaia 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg 1945-04-09
217 Lebouch Simonne Paquita 1923-08-28 Donostia Gipuzkoa 1943-12-07 Auschwitz 1943-09-12 Judua, Holokaustoaren biktima
218 Manescau Gavelle Jean Edouard 1903-10-19 Bilbo Bizkaia 1944-06-04 Bergen-Belsen 1945-04-00
219 Martiarena Manuel 1904-05-31 Donostia Gipuzkoa 1944-01-19 Buchenwald / Mittelbau 1945-03-20
220 Martin Rodríguez Angel 1915-08-03 Bilbo Bizkaia 1942-07-06 Auschwitz 1942-08-30
221 Miguel Bermejo Juan 1905-08-17 Lantz Nafarroa 1944-06-20 Dachau 1944-12-27
222 Nicolas Miruri Jesus 1908-12-24 Viana Nafarroa 1944-08-28 Dachau / Neuengamme 1944-12-17
223 Núñez Bergareche Jesus 1892-08-31 Bilbo Bizkaia 1943-02-00 Sachsenhausen 1944-07-00
224 Pascual Guerra Julian 1919-02-13 Oion / Gorribusto Araba 1944-01-12 1944-12-10 Schwetzingen-go (Alemania) ospitalean sartu zuten 1944-01-12an. Frantziako Errepublikak “deportazioan hila” izendatu zuen

DesagertuakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, desagertuak
abizenak izena jaiotze data herria lurraldea deportazio data esparruak azken data oharrak
233 Aguirre Jose Luis 1921-09-12 Bilbo Bizkaia 1942-02-05 Grini Griniko esparrutik (Norvegia) Alemaniara bidali zuten 1942-04-25ean
234 Castro (De) Luis 1908-04-01 Gernika Bizkaia 1943-07-12 Sankt Georgen-Bayreuth (espetxea) 1945-04-20
235 Cordón Muro Primitivo 1898-12-09 Ausejo Errioxa 1944-08-06 Buchenwald Euskal herrian bizi zen (zehaztu gabe)
236 Fernández Tellitu Emilio 1924-02-05 Bilbo Bizkaia 1945-01-17 Buchenwald
237 Gabari Espinal Lucio 1907-07-07 Olite Nafarroa 1944-01-19 Buchenwald / Flossenbürg
238 Garcíaserrano Retegui Victor 1916-08-23 Bera Nafarroa 1944-04-24 Neuengamme
239 Gastón Ganuza Demetria 1907-12-22 Mues Nafarroa 1943-04-28 Ravensbrück 1945-04-09
240 Lesburgeres Jesusa 1917-01-04 Nafarroa 1941-01-27 Dachau / Ravensbrück
241 Lucas Luis 1918-02-27 Bilbo Bizkaia Gross-Rosen / Flossenbürg
242 Martiarena Amantegui Jose 1912-10-05 Irun Gipuzkoa 1944-05-24 Ravensbrück 1945-04-20 Desagertua / Heriotza egiaztatzeko frogarik gabe
243 Navarro Antonio 1916-09-08 Bilbo Bizkaia 1944-01-24 Buchenwald
244 Paredes Alfonso 1914-09-13 Trapagaran Bizkaia 1943-03-24 Dachau
245 Paredes Rodríguez Luis Abel 1911-06-21 Trapagaran Bizkaia 1943-01-24 Sachsenhausen / Mauthausen
246 Zamora Bernardo 1918-08-20 Tutera Nafarroa 1944-08-20 Buchenwald

Deportazioan ihes egindakoakAldatu

Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, deportazioan ihes egindakoak
abizenak izena jaiotze data herria lurraldea deportazio data esparruak azken data oharrak
247 Boyo Somoza Tomas 1896-03-07 Bilbo Bizkaia Dachau 1944-06-30
248 Garay Martinez Ramon 1921-11-07 Abanto-Zierbena Bizkaia Dachau 1944-08-10
249 González Morales Victor Eugenio 1913-11-13 Tolosa Gipuzkoa 1944-01-17
250 Ruge Paradella Andre Hugo 1915-05-12 Iruñea Nafarroa Dachau 1944-08-21
251 Urcelay Erice Jose Manuel 1900-03-19? Bilbo Bizkaia Dachau 1944-08-00
252 Veiga Uzcati Martin 1907-10-08 Barakaldo Bizkaia Dachau 1944-06-30
253 Zuazo del Puerto Ramon 1917-04-08 Irun Gipuzkoa Dachau 1944-09-22

BibliografiaAldatu

OharrakAldatu

  1. Jakina denez, italiarren tropa faxistak ez zuen hitzartutakoa bete, etsaia desarmatuta ere mendekuzko fusilamenduak egin baitzituzten.
  2. Bizkaia eta Bilbo frankisten eskuetan erori aurretik, 1937ko otsailaren 7an, Kandido Saseta komandantea Asturiaseko frontea indartzera joan zen, hiru euskal batailoiren buru, Errepublikako gobernuak hala eskatuta. Han hil zen borrokan, otsailaren 23an.
  3. Frantsesez «indésirables étrangers».
  4. Zehazki, hiru lege-dekretu eman zituen Édouard Daladierren gobernuak atzerritarren aurka: 1938ko maiatzaren 2koa, atzerritarren kontrolari buruz; 1938ko azaroaren 12koa, «atzerritar zitalak» barneratze esparruetara eramatea baimentzen zuena; eta 1939ko azaroaren 18koa, edozein herritar, frantses zein atzerritar, barneratze esparruetara eramatea baimentzen zuena, «defentsa nazionalerako edo segurtasun publikorako arriskugarri» baldin bazen.
  5. Estimazioen arabera, Espainiako Gerra Zibilaren eraginez milioi erdi bat pertsona iritsi baziren Frantziara, 1939ko ekainaren erdialdean, 173.000 bat iheslari zeuden Frantziako barneratze esparruetan. Ikus «La Retirada ou l’exil républicain espagnol d’après guerre».
  6. Atzerritar Langileen Konpainiak 1939ko udan sortu zituen Frantziako gobernuak, Espainiako Bigarren Errepublikaren alde borrokatutako milizianoak barneratze esparruetatik atera eta Frantziako armadaren mende jartzeko. Bigarren Mundu Gerra piztu zenean, frantsesen defentsa lerroak eraikitzen egin zuten lan. Ikus Españoles en los campos nazis: supervivencia, testimonio y arte.
  7. Besteak beste, Baionako Beyris auzoan 222 zenbakiko frontstalag bat ezarri zuten naziek. Ikus Askoren artean (2019) Polo Beyris, un camp oublié à Bayonne. Baiona, Elkar. ISBN 978-8490279328.
  8. Schloss Hartheim-eko gaztelua Alkoven-en (Austria) dago, Linz-etik 14 bat kilometrora. XVII. mende hasieran eraikia, naziek sarraski esparru bat ezarri zuten bertan, 1940-1944 bitarte, gaixo fisiko eta psikikoak erailtzeko xedez.
  9. Dekretuaren izen ofiziala izan zen «Reichen edo Lurralde Okupatuetako Okupazio Indarren aurka egindako delituak epaitzeko zuzentaraua» (alemanez Richtlinien für die Verfolgung von Straftaten gegen das Reich oder die Besatzungsmacht in den besetzten Gebieten), baina Nacht und Nebel («Gaua eta Lainoa») ezizena eman zitzaion, aurkariak gauez eta ezkutuan desagerrarazteko benetako asmoa aditzera eman nahirik.
  10. «Service de Travail Obligatoire» izena eman zioten naziek, okupazioaren garaian, Frantziatik milaka langile atxilotu eta Alemaniara eramateko antolamenduari. Langile haiek lan behartuak betetzen zituzten, Alemaniaren gerra ekonomiaren eskakizunei erantzuteko. Ikus Raphaël Spina (2012) La France et les Français devant le service du travail obligatoire (1942-1945) (. Histoire.École normale supérieure de Cachan - ENS Cachan, 2012. Français. NNT: 2012DENS0031. tel-00749560.
  11. Royallieu-ko esparrua bakarra izan zen, Frantziako lurretan, guztiz alemanen administraziopean egon zena. 1941etik aurrera, erresistentziako kideak, militante sindikal eta politikoak, juduak, zibilak eta atzerritarrak biltzeko gunea izan zen. Guztira 45.000 bat atxilotu pasa ziren esparru honetatik, nazien menpeko kontzentrazio esparruetara bidaliak izan aurretik.
  12. Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak zehazten dutenez, Auschwitzera eramandako bi euskal emakumeak izan ziren Higinia Luz Goñi eta Simonne Lebouch.
  13. Bi mundu gerra artean Biarritzen bizi izan zen giroaz, ikus Edouard Labrune (2015) Côte Basque. Les Années Folles, Urruña, Éditions Pimientos. (ISBN 978-2207259511).
  14. Artista ezagunen artean, Irène Némirovsky ukraniar jatorriko frantses idazle juduak, 1910etik 1939ra bitarte, uda gehienak Lapurdiko itsasaldean igaro zituen.
  15. Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak zehazten dutenez, Auschwitzen eraildako beste hiru euskal herritarrak dira Higinia Luz Goñi Ayestaran, Juan Herrera Perez eta Angel Martin Rodriguez
  16. Ebensee-ko esparrua Kommando edo eranskin bat izan zen, Mauthausenen mendekoa.
  17. a b Artikulu hau egituratu eta idazteko iturri nagusia izan da Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren txosten hori. Ikus bibliografiaren atala.
  18. Gipuzkoako Foru Aldundiak gipuzkoar deportatuen omenez 2021eko ekainaren 12an egindako ekitaldian erakutsi zen bideoa ikus daiteke hemen: «Gipuzkoako deportatuen omenaldia». Ekitaldiaren grabazioa ere ikus daiteke hemen: «Gipuzkoako deportatuen omenezko ekitaldia».
  19. Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak (2020) bosgarren kategoria bat eransten dute: iruzurti edo inpostoreak; hau da, nazien kontzentrazio esparru batera deportatuak izan zirela esaten zutenak, gezurra izan arren. Kategoria horretan bi euskal herritar agertzen dira.

ErreferentziakAldatu

  1. Jesus Gutierrez Arosa (2007) La Guerra Civil en Eibar y Elgeta. Eibar: Eibarko Udala / Elgetako Udala. ISBN 978-8489696464.
  2. Ikus Stanley G. Payne (1974) El nacionalismo vasco: de sus orígenes a la ETA. Bartzelona, Dopesa. ISBN 978-8472351967.
  3. Ikus Iñaki Egaña (1996) Diccionario histórico-político de Euskal Herria. Tafalla, Txalaparta. ISBN 978-8481360394. 145-148 or.
  4. Ikus Antony Beevor (2006) The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936-1939. Londres, Penguin Books. ISBN 978-0143037651.
  5. a b c d Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 7. or.
  6. «La Retirada ou l’exil républicain espagnol d’après guerre | Musée national de l'histoire de l'immigration» www.histoire-immigration.fr (Noiz kontsultatua: 2021-07-07).
  7. Ikus Diego Gaspar Celaya (2015) La guerra continúa. Voluntarios españoles al servicio de la Francia libre (1940-1945). Madril, Marcial Pons. ISBN 978-8415963714.
  8. a b c d e f Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 8. or.
  9. Manuel Rázola (1969), 15. or.
  10. Benito Bermejo eta Sandra Checa (2006), 19-20. or.
  11. Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 9. or.
  12. Ikus Laurence Rees (2017) The Holocaust. Londres, Penguin Books. ISBN 978-0241298183.
  13. Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 9-10. or.
  14. a b c Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 10. or.
  15. a b c «Bayonne en 1939-1945» www.ajpn.org (Noiz kontsultatua: 2021-07-23).
  16. a b c d e f g Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 11. or.
  17. (Frantsesez) j-cv. «Compiègne. Le camp d’internement de Compiègne-Royallieu par Sarah Desève» Criminocorpus (Noiz kontsultatua: 2021-07-14).
  18. Ikus Jany Torrès «Histoire de la synagogue de Biarritz», Actualité juive astekarian, 2005-09-08.
  19. Mixel Esteban (2007), 49-66. or.
  20. a b Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 12. or.
  21. Ikus Guillaume Piketty (2007) «Economie morale de la reconnaissance. L'Ordre de la Libération au péril de la sortie de Seconde guerre mondiale» in Histoire@Politique 2007/3 (3. zk.), 5. or. DOI : 10.3917/hp.003.0005.
  22. Ikus bibliografiaren atala, Etxahun Galparsoro (2020).
  23. Ikus Colectivo La Ilusión, asociación humanística y cultural.
  24. Garmendia, Jon Ordoñez. «Kontzentrazio esparruetara deportatu zituzten gipuzkoarrak omendu ditu foru aldundiak» Berria (Noiz kontsultatua: 2021-06-27).

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu