Euskal mitologia

Euskal Herriko mitologia» orritik birbideratua)
Euskal mitologiako izaki nagusiak:
Lurra, Eguzki Amandrea eta Ilargi Amandrea,
Mari, Mikelats eta Atarrabi,
herensugea eta zezengorria.

Euskal mitologia[1] Euskal Herriko lurraldeetako mitoen multzoa da. Bertan nahasturik antzematen dira eragin kristauak zein paganoak.

Antzinako euskaldunen erlijioak, neurri handi batean, ez zuen osorik iraun kristautasuna Euskal Herrira IV-XII. mendeetan iritsi ondoren, nahiz eta egungo uste batzuk Paleolitotik etorri ahal diren[2]. Jatorrizko sinesmen-sistema horri buruz dakigunaren gehiengoa kondairen eta toponimoen azterketan eta praktikatutako erritu paganoen erreferentzia historikoetan oinarritzen da[3]. Sinesmen-sistema edo erlijio honen pertsonaia nagusia Mari da, leizeetako jainkozko, zerutik hegalari, ezaren eramaile[4], gainerako jeinuen agintaritzat hartzen dena[5]. Bere ezaugarriei adituta, Lurraren sinbolotzat hartzera jotzen da, hala honen pertsonifikazioa, beharbada[5]. Gainera, beste izaki eta leku mitologikoen ezaugarrietatik abiatuta, erlijio ktonikotzat joko litzateke, izaki gehiengoa lurrean edo haren azpian bizi direnez, zerua (ortzia) gehienetan jainkozkoak igarotzen diren korridore huts gisa ikusten baita. Lurra (Ama Lurra), izaki eta gizaki ororen bizilekua, Ilargi Amandrearen eta Eguzkiaren ama da halaber[6][7].

EzaugarriakAldatu

Gainerako herri eta kulturen antzera euskal mitologia alegiazko kontakizunetan, antzinako balizko jainko edo heroien egintzetan edo egiazko gertaeretan oinarritzen da; gehienetan, izadiaren indarren edo giza izaeraren alderdien oihartzuna dakar. Kondaira sinbolikoak munduaren sorrerako edo denbora historikotik kanpoko gertakari harrigarriren baten berri ematen du askotan, herri baten tradiziozko pentsamendu kolektiboaren osagai direnak. Mitoak sailka daitezke kondairaren esanahia edo berez duten mezuaren arabera: Batzuek kosmosa edo lurraz kanpoko gaia dute, eta beste batzuk, berriz, lurtarrak dira. Kristautasunaren sarrerak nabarmen eragin zuen euskal mitologiaren ahoz ahoko transmisioan. Oinarrizko kontzepzio metafisikoa bere horretan mantendu duten alegia askotan ere Bibliako pertsonaien izen-ordezkatzea izaten da: neguko solstizioa = Eguberri, udako solstizioa = Donibane jaia, jentilarri = Sansonarri, Salomon eta abar.

Barandiaranen arabera, antzinako euskal erlijioaren iraupenaren arrazoia Euskal Herriko zenbait eskualdeen kristautze berantiarra izan zitekeen, Europako gainerako lurraldeekin alderatuta, batez ere erromatar harbideetatik urrun zeuden alderdietan[8]. Horren erakusgarri izan ahal dira Aralar magalean aurkitutako kokaleku paganoen aztarnak, XIII. mendekoak[9]. Ez litzateke harritzekoa izango, Mari jainkozkoaren arketipoa, esaterako, gaur egun arte bizirik iraun izana, nahiz eta kasu askotan Eliza katolikoak sinesmen hauek demonizatzen saiatu dena arren.

Hauek dira euskal sinesmen ez-kristauen informazio iturri nagusiak[10]:

Izaki eta leku mitologikoakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Euskal izaki mitologikoen zerrenda»

Herri jakintzan biziak bi alde zituen: eguna eta gaua. Eguna eguzkiaren menpe, gizakientzat zen; gaua, aldiz, ilun eta izugarri, gauekoentzat. Egunez lur barnetan, ilunpetan, bizi zirenak gauez ateratzen ziren lurra menperatuz. Eguna egunezkoarentzat eta gaua gauezkoarentzat esaerak ongi adierazten duen pentsaera erabat zabalduta zegoen, eta euskal mitologiaren giltzarrietako bat da. Istorio askok erakusten duten bezala debeku hau ez zen hautsi behar, hausleak ez bazuen fin gaiztorik eraman nahi.

Mundu hau izakiz beterik dago, mota guztietakoak eta garrantzi desberdinekoak, jainkozkoak edo lurtarrak. Izakirik ezagunenen artean Mari dugu. Mari, zenbait herritan, izaki guztien buru edo amatzat dute, eta gehienetan Dama edo Andrea deitzen dute. Batzuetan Sugaar edo Maju jainkozko arrarekin elkartzen da, ekaitz eta tximista-trumoiak sortuz. Hauen seme dira Mikelats (gaizkia) eta Atarrabi (ongia).

Beste izaki ugari ere badira, taldeak osatzen dituztenak, hala nola laminak, mairuak, iratxoak, jentilak, intxixuak, galtzagorriak eta sorginak, edo banakakoak, hala nola Basajaun, Basandere, Gaueko, Tartalo, Herensugea eta Zezengorria.

Euskal jainkozkoen familiaAldatu

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amalur
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mundakako printzesa
 
 
Sugaar
 
 
 
Mari
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jaun Zuria
 
Mikelats
 
Atarrabi
 
 
 
Eguzki Amandre
 
Ilargi Amandre
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amilamia
 
Urtzi
 
Basajaun
 
Basandere
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Lamina


Beste pertsonaia batzukAldatu

LekuakAldatu

Euskal herrian, inguruko mitologietan bezala, badaude leku magikoak, naturaz gaindiko gertaeren toki dira, edota irelu zein Jainkoen bizileku. Batez ere leize edo haitzuloak dira, baina baita ere mendi edo mendi-tontorrak dira, malkarrak, urrutiko basoak, zubiak, jauregi eta gaztelu zaharrak, trikuharriak, zutarriak, harrespilak, antzinako baserriak, ibaiak, errekak eta aintzirak...

Horien artean daude: AballarriAgamundaAgerreAitzgaiztoAitzpelarretaAizkomendiAizkorriAizkultzetaAkelarreAketegiAlbiAloñaAlos dorreaAmabirjina-harriaAnbotoAndredena Mariako iturriArmorkoraAralarSorginetxeAskaataAskoaAtaAuñamendiAzalegiBaltzolaBasajaun haitzaDone Mikel Aralarkoaren santutegiaErrolan HarriaErronkariarren zubiaGaztelu zaharGaztelugatxeIpestikoarriIratiko oihanaIratiko San Salbatore baselizaIruñarriJentilarriJentilbaratzaKanbeluKastrexanako zubiaTxindokiLezao haitzuloLigiko zubiaMondarrainMurumendiObantzungo leizeaOrhiSalbatore kaperaSaltarriSarako lezeakSemeolaSorginaren TxabolaTxurrumurruUrgeldiXorroxin ur-jauziaZugarramurdiko leizeak

IkuspegiakAldatu

Jose Migel BarandiaranAldatu

Ukaezina da Barandiaranen ekarpen handia, euskal mitologia zaharra jasotzen eta kontserbatzen. Barandiaranentzat, euskal mitologia eta erlijio berak, euskal gizakiaren arazo oinarrizkoenei erantzuteko erak dira. Barandiaranek euskal kultura zaharraren mugak gaur egungo Euskal Herriko mugetatik haratago zabaltzen ditu, Pirinio guztiak eta beraien alboko eskualdeak hartuta. Artzaintzaren kultura zaharrarekin lotzen du fenomeno hori, toponimia, transhumantziako bide zaharrak, erromatarren garaiko Akitaniako inskripzioak, mairubaratz eta trikuharrien guneak mendikatea guztian zehar...

Olivier de MarliaveAldatu

Pirinioetako eta Euskal Herriko mitologiek batasun bat osatzen dute. Hala ere beraien mugak ez daude erabat zehazturik, Greziar mitologian zein Erromatar mitologian bezala. Lan gutxi egin da euskal mitologiaren oinarrietan sakontzeko, eta bere pertsonaiak, Jainko-Jainkosak eta heroiak sistematizatzeko.

Marliavek aipatzen dituen horretarako zenbait arrazoi hauek dira:

  • Pirinioetako herriak beraien artean banatzen dituzten bi estatuek sekula ez dute onartu Piriniar kultura bat existitzen dela.
  • Bigarrena, eta hau erabakigarria da, ez da orain arte sekula topatu "eusko-piriniar" mitologiaren "fundazio idatzi"rik, mitologiaren sinesmen multzoaren sorrera markatzen duen testua, beste epopeia mitologikoetan dagoen bezala. Beraz, Pirinioetako gizarte tradizionalek haien kosmologia oinarritzeko mahi gainean jartzen dituzten galderei erantzuten duen kontakizunik ez dago.

Ez dugu oinarrizko azalpenik Mendien sorreraz, bertako gizakien sorreraz, bertako jainkozkoen eta ireluen sorreraz... laburbilduz, ez dugu "saga eusko-piriniar" bat, eta nahiz eta mitologia honen zenbait pertsonaia eta narrazio ezagutu, oso zatituta azaltzen zaigu dena, eta bakoitzak bere "papera" ahaztu egin du osotasunean.

Hala ere, argi dago mito eta elezahar multzo handia dagoela Pirinioetan eta Euskal Herrian, nahiz eta inolako narrazio epikoak bultzatu duen "Euskal-Piriniar" panteoi bakarra. Hau ematen da munduko beste lekuetan ere, Andeak mendilerroan esate baterako.

Jakina, munduko mendi multzo gehienak Jainko-Jainkosen bizileku dira, eta gurea ez da salbuespena. Badakigu antzinako euskaldunek mendi gailurrak "jainkotu" zituztela, baina epigrafiaz gain, hutsa dakigu Xuban, Aste, Ageion, Basaertis edo Arixoren ezaugarriez. Olivierrek baieztatzen du Pirinioetako hegoaldean zenbait ikerle eta folklorezalek egindako aspaldiko lanari esker, gauza gehiago jaso dela iparraldeko isurialdean baino. Hala ere, "ahozko tradizioa" da askotan ezagueraren iturri bakarra, bere muga guztiekin. Olivierrek azpimarratzen du behar bat euskal mitologia piriniarra ikertzerakoan: ondo bereizi behar dira jatorrizko istorioak, herriaren ahozko tradizioan iraun dutenak, eta tokian tokiko sasijakintsuek asmatu eta apaindutakoak. Olivierren ustez, bestalde, Pirinioetako mitologiak indoeuropar mitologiarekin zer ikusi handia du. Amaitzeko, Olivierren ustez, "euskal kutsuak" estaltzen ditu Pirinio guztiak, maila ezberdinetan baina osorik. Toponimiak, etnologiak eta antropologiak horren berri ematen digute. Gainera, Pirinioetako populazio honek nahasketa handiak izan ditu beste kulturekin urteetan zehar, eta egungo egoera horren ondorioa da. Eliza Katolikoak ere hainbat mito eta elezahar kristautu du bere interesen arabera, baina egun sinesmen zahar horiek galtzeko arriskurik handiena azken hamarkadetan Pirinioetan izaten ari diren aldaketa handiak eta "modernitatea" bera dira.

ArteanAldatu

Euskal mitologia iturri emankorra izan da XX. mendeko artean, batez ere literaturan eta eskulturan. Aipagarria da Nestor Basterretxea eskultoreak eginiko Euskal serie kosmogonikoa izeneko eskultura bilduma, 1972tik 1975era bitartean egindako 18 eskulturek osotua (17 zurezko eta 1 brontzezkoa), izaki mitologikoetan, naturaren indarretan eta euskal kulturakoki objektu tradizionaletan oinarrituta[11]eta Patxi Xabier Lezama Perier eskultoreak eginiko Euskal mitologia izeneko eskultura bilduma[12].

IrudiakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. "Euskal mitologia" erabiltzen da gehien bat Euskal Herriko mito eta kondairen multzoa izendatzeko, eta horrela darabilte besteak beste: Batzuetan "Euskal herriaren mitologia" erabili izan da (), baina herri = populu esanahiarekin.
  2. (Frantsesez) Julien d'Huy eta Jean-Loïc Le Quellec (2012) "Les Ihizi: et si un mythe basque remontait à la préhistoire?" Mythologie française, 246, 64-67 or.
  3. (Gaztelaniaz) «The Basque Mythology at the present time» Bizkaiko Foru Aldundia . Noiz kontsultatua: 17-04-2020.
  4. Mentxakatorre Odriozola, Jon. (2016-05-27). «Anbotoko Dama eta infernua. Aurrez sartu eta atzez irten» (pdf) Euskera (Euskaltzaidia) . Noiz kontsultatua: 17-04-2020.
  5. a b Barandiaran, J. M.. (1996). Mitología Vasca. Donostia: Txertoa.
  6. Hartsuaga. Eguzki Amandrea. Auñamendi Eusko Entziklopedia, Eusko Ikaskuntza . Noiz kontsultatua: 2020-04-17.
  7. Lur Euskaltzaindiaren onomastikan.
  8. (Gaztelaniaz) Jose Migel Barandiaran, El hombre primitivo en el País Vasco (1934). Egin, La Navarra. 81-86 or.
  9. F. Mateu Llopis, F. Leizaola, J. Altuna, J.M. Barandiaran eta J.M. Satrustegi, Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 1973, 13
  10. Kasper, M. Baskische Geschichte (1997) Primus ISBN 3-89678-039-5
  11. Nestor Basterretxearen 'Euskal kosmogonia' Bilboko Arte Eder Museoan artikulua Bizkaie.biz webgunean (2008-11-04)
  12. [1] Euskaltzaindia (2020-04-21)

BibliografiaAldatu

  • Arana, Anuntxi: Mito hurbilak. Euskal mitologia jendeen bizitzan. Gatuzain-Gure Irratia. Baiona, 2000.
    • Mitoen bilakatzea. Akaberak eta iraupenak. Ktuzain. Baiona, 2004
  • Askoren artean: Pirinioak eta Euskal Herria: mitoak eta sineskizunak. Gaiak argitaleletxea, 1995.
  • Aurkenerena, Joseba : Euskal sinesmen zaharrak. Gero. 1999.
  • Barandiaran, Jose Migel : José Miguel de Barandiarán, obras completas, Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo, 1976.
    • Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque, Michel Duvertek itzulia eta iruzkindua, Elkar, Donostia, 1994. ISBN 2-913156-36-3.
  • Bergara, Aritza: Euskal Herriko mitologia. Jentilen aztarnen atzetik. Adarmendi Elkarteak argitaratuta. 2010. Liburua eta DVDa.
    • Mitologika. Euskal Herriko izaki magikoak gaur egungo ikuspuntutik". Astiberri argitaletxea. 2001.
    • Mitologika. Sorginen munduan. Astiberri argitaletxea. 2002.
    • Mitologika. Erraldoien munduan. Astiberri argitaletxea. 2003.
  • Casenave-Harigile, Junes. Basabürüko ipuinak. Izpegi, Baigorri,1997.
  • Cerquand, Jean-François : Légendes & récits populaires du Pays Basque, Aubéron, 2006. ISBN 2-84498-093-7-
  • Caro Baroja, Julio. Euskal jainko eta jainkosak, Olentzero eta sorginak. Gaiak, 1989.
  • Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco: Historia general de Euskal Herria. Auñamendi, Zarautz, 1978.
  • de Marliave, Olivier: Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Alejandria, Bartzelona, 1995.
  • de Marliave, Olivier eta Pertuzé, Jean-Claude : Panthéon Pyrénéen, Tolosa, Loubatières, 1990.
  • Dueso, José: La primitiva religión de los vascos, Orain argitaletxea, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
    • La primitiva religión de los vascos". Orain, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
    • Nosotros los Vascos. Mitos leyendas y costumbres. Lur. 1990.
    • Brujas. Cuentos y leyendas de la Euskal Herria fantástica. Roger, 1997.
  • Garmendia Larrañaga, Juan: Euskal pentsamendu magikoa, I. liburukia. Baroja argitaletxea, 1990.
    • Euskal pentsamendu magikoa, II. liburukia. Elkar, Donostia, 1994.
  • Hartsuaga, Juan Inazio : Euskal Mitologia Konparatua. Kriseilu, 1987.
  • Kaltzakorta; Xabier: Lamia, sorgin eta tartaroen erresuma ezkutua. Egilea: Labayru Ikastegia, Bilbo, 1997.
  • Larrea Beobide, Ángel: Errementariak, Jainkosak eta sorginak. Mitoak eta magia Arratian. Ediciones Beta. Bilbo, 2004. ISBN 84-96009-70-X.
  • Lezama Perier, Patxi Xabier : Mitología vasca. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea / Bilbao-Mediateka BBK ko Azkuna Zentroa, Bilbo / Euskaltzaindia.
  • Martinez Lizarduiakoa, Alfontxo: Euskal Zibilizazioa.Gaiak, 1998.
  • Naberan, Josu: Sugearen iraultza. Euskal Herria iraganalditik geroaldiarantz. Gaiak, 1998.
  • Peillen, Txomin: Animismua Zuberoan. Aranburu editorea, Donostia, 1985.
  • Patxi Xabier Lezama Perier: Mitología vasca. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea / Bilbao-Mediateka BBK ko Azkuna Zentroa. 2016.
  • Peña Santiago, Luis.Leyendas y tradiciones populares del Pais vasco. Txertoa, 1989.
  • Perurena, Patziku. Koloreak euskal usarioan. Erein, 1992.
  • Sarda taldea. Pirinioetako sumendiak, hartzak, mendi-gidariak eta beste hamaika istorio. Gaiak, 1994.
  • Satrustegi, Jose Maria : Mitos y creencias. Orain, 1995.
  • Webster, Wentworth: Légendes basques, Nicolas Burguetek itzulia, Aubéron, 2005. ISBN 2-84498-080-5.
  • Sacaze, Julien :
  • «Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique» in Revue de Comminges (Saint-Gaudens), 28 orrialde, 1885.
  • Inscriptions antiques des Pyrénées. Hitzaurrea, M. Albert Lebèguek egina. Tolosa, XII - 576 orrialde (Bibliothèque Méridionale, 2. seriea, 1892; 2). Berrargitalpena faksimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
  • Inscriptions antiques du Couserans. Tolosa, 28 orrialde, 1892. Berrargitalpena faksimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Euskal mitologia

Kanpo estekakAldatu