Ireki menu nagusia

Kongoko Errepublika Demokratikoa[2] (frantsesez: République démocratique du Congo, kikongoz: Repubilika ya Kongo Demokratiki, swahiliz: Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, lingalaz: Republíki ya Kongó Demokratíki, tshilubaz: Ditunga dia Kongu wa Mungalaata), batzuetan Kongo-Kinshasa deitua, Erdialdeko Afrikako estatu burujabea da. Afrika Erdiko Errepublika eta Hego Sudanekin du muga iparraldean, Uganda, Ruanda, Burundi eta Tanzaniarekin ekialdean, Zambia eta Angolarekin hegoaldean, eta Kongoko Errepublika, Kabinda (Angola) eta Ozeano Atlantikoarekin mendebaldean. 2.345.409 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 91,9 milioi biztanle zituen 2019an.[1] Kinshasa da hiriburua eta hiri nagusia.

Kongoko Errepublika Demokratikoa
République Démocratique du Congo (fr)
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi (ki)
Republíki ya Kongó Demokratíki (li)
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (sw)
Ditunga dia Kongu wa Mungalaata (ts)
Bandera Armarria
Goiburua: Justice, Paix, Travail
(Justizia, Bakea, Lana)
Ereserkia: Debout Congolais
Hiriburua
eta hiri handiena
Kinshasa
Hizkuntza ofiziala(k) frantsesa
Aitortutako hizkuntza nazionalak kikongo, lingala, swahili, tshiluba
Herritarra kongoar
Gobernua Errepublika erdi-presidentziala
 -  Presidentea Félix Tshisekedi
 -  Lehen ministroa Sylvestre Ilunga
Independentzia
 -  Belgikatik 1960ko ekainak 30 
Azalera
 -  Guztira 2,345,409 km2 (11.)
 -  Ura (%) 3,3
Biztanleria
 -  Zenbatespena  (2019[1]) 91.931.000 (16.)
 -  Dentsitatea 39,2 bizt./km2
Dirua franko kongoar (CDF)
Ordu-eremua (UTC+1etik +2ra)
Aurrezenbakia 243
Internet domeinua cd.

Afrikako herrialderik zabalenetan bigarrena da, Aljeriaren ondotik, eta zatirik handienean Kongo ibaiaren arroan kokaturik dago. 200 etnia baino gehiago bizi dira bertan, gehienak bantuak. Frantsesa da hizkuntza ofiziala, baina hizkuntza eta dialekto ugari mintzatzen dira; horietako lau nazio hizkuntzatzat harturik daude: lingala (lingua franca), swahili, kikongo eta tshiluba.[3]

Baliabide naturalei dagokienez, Afrikako eta munduko herrialde aberatsenetakoa da. Oparotasun natural hori, ordea, bedeinkapena baino gehiago zigorra izan da.[4] Garai kolonialean, Belgikako errege Leopoldok haren jabetza pribatua balitz bezala agindu zuen. Agintariek helburu bakarra zuten: mineralak ustiatu esklaboen lan eskua erabiliz.[5] 1960an independentzia lortu zuenetik, formalki gutxienez hiru gerra zibil pairatu ditu herrialdeak, baina gobernu zentralaren eta hainbat miliziaren arteko gatazkak etengabeak izan dira.[4] Gerra hauspotzeko erabili dituzte talde armatuek mineral preziatuak, eta gobernu ustel, nazioarteko multinazional eta gerraren jauntxo ugari erakarri dituzte. Kongoko Bigarren Gerrak (1998-2003) 5,4 milioi pertsona baino gehiago hil zituen, eta ia bi milioi errefuxiatu eragin.[5] Gatazka horiek herrialdea izugarri pobretu dute: 2018an, 189 herrialdetatik 176. postuan zegoen NBEko Giza Garapenaren Indizean.[6]

Eduki-taula

IzenaAldatu

Kongo hitzak ehiztari esan nahi du eta Bakongo herriaren deituratik dator. Kolonia-garaian, 1908-1960 bitartean, Kongo Belgikarra izena eman zitzaion, eta baita Kongo-Léopoldville ere, 1966 arte Léopoldville deitu baitzitzaion hiriburuari Kinshasa beharrean. 1971-1997 bitartean, berriz, Zaire izena hartu zuen herrialdeak.

GeografiaAldatu

MugakAldatu

Kongoko Errepublika Demokratikoa Erdialdeko Afrikan dago, 6°N eta 14°S latitudeen, eta 12° eta 32°E longitudeen artean. Ekuatoreak zeharkatzen du herrialdea; heren bat Hego hemisferioan dago, beste bi herenak Ipar hemisferioan.[7] Ipar-mendebaldean Kongoko Errepublikarekin du muga, iparraldean Afrika Erdiko Errepublikarekin, ipar-ekialdean Hego Sudanekin, ekialdean Uganda, Ruanda eta Burundirekin, eta baita Tanzaniarekin ere, Tanganyika aintziraren bitartez, hego-ekialdean eta hegoaldean Zambiarekin, hego-mendebaldean Angolarekin, eta mendebaldean Ozeano Atlantikoarekin eta Angolako Kabinda exklabearekin.

ErliebeaAldatu

Kongo ibaiaren arroak hartzen du herrialdearen erdialdea. Oso sare hidrografiko zabala da, batez beste 520 metroko garaiera duena, eta euri-oihan tropikalez eta zingirez estalirik dago. Mai-Ndombe aintzira (338 metro) da punturik beherena, eta iparraldean dago gunerik garaiena, Mobayi-Mbongo eta Zongoko muinoetan (700 metro).[8]

Goi-ordokiz inguraturik dago Kongoren arroa. Iparraldean Ueleko goi-ordokia (915-1.220 metro) dago, Kongo eta Ubangiren arteko uren banalerroa. Ekialdea, berriz, Rift Haranak zeharkaturik dago. Arraildura erraldoi horren barnean aintzirak daude: Albert, Eduardo, Kivu, Tanganyika eta Mweru, iparraldetik hegoaldera. Herrialdeko eskualderik menditsuena da; Rwenzori mendigune granitikoa (Stanley mendia, 5109 metro) dago Albert eta Eduardo aintziren artean; Kivu aintziraren iparraldean, Ruandako mugan, Virunga mendietako kono bolkanikoak nabarmentzen dira; eta hegoalderago, Tanganyika aintziraren mendebaldean, Mitumba mendiak (Kahuzi, 3.308 metro) daude.[8]

Katangako goi-ordokiek (Kundelungu, 1.600 metro) hartzen dute hego-ekialdea. Bertan daude herrialdeko mea-baliabide nagusiak: kobrea, zinka, eztainua, urrea, kobaltoa eta uranioa. Mendilerro batzuek zeharkatzen dituzte Katangako goi-ordokiak, hala nola, Marungu (2.460 metro), Kibara (1.850 metro) eta Bia mendiek. Mendebaldean, 40 kilometroko irteera estua du Ozeano Atlantikora, Kongo ibaiaren ahoan, Mayombe eta Kristalezko Mendien artean.[8]

HidrografiaAldatu

Kongo ibaiaren arroa (3.460.000 kilometro koadro) da herrialdeko ibai-sistema nagusia. Katangako goi-ordokian du iturburua, eta iparralderantz eta mendebalerantz du oro har norabidea, eta estuario zabal bat eratzen du Ozeano Atlantikoan itsasoratu aurretik. Goi ibilguan, ekuatorera iritsi artean, Lualaba izena du. Behe ibilguan asko zabaltzen da, eta aintzira moduko bat egiten du: Malebo; handik behera egiten du (267 metro), eta ur laster eta ur-jauzi (Livingstone ur-jauziak) asko daude Matadiko porturaino.[9] Mai-Ndombe eta Tumba dira arroko aintzira handienak; ibai-adar aipagarrienak, berriz, Lomami, Aruwimi, Ubangi eta Kasai dira. Lukuga ibaiak mendebaldeko Rift Haranarekin lotzen du.[8]

Aintzira sail batek hartzen du herrialdearen ekialdea: Albert (5.300 kilometro koadro, Ugandako mugan), Eduardo (2.325 kilometro koadro, Ugandako mugan), Kivu (2.700 kilometro koadro, Ruandako mugan), Tanganyika (32.900 kilometro, Tanzania, Burundi eta Zambiarekin partekatua), Mweru (5.120 kilometro kuadro, Zambiako mugan). Aintzira ugari dago Kamalondoko sakongunean, herrialdearen hego-ekialdean; Upemba da handiena (530 kilometro koadro).

KlimaAldatu

Kongoren erdialdeak klima ekuatoriala du (Af Köppen klima sailkapenaren arabera). Oso euritsua da (1.800 mm-tik gora urtean), eta urtaro lehorrik gabea. Martxotik maiatzera eta irailetik azarora jasotzen dira prezipitaziorik handienak. Tenperatura beroa da urte osoan (urteko batez besteko tenperatura 26 °C ingurukoa izaten da), eta tenperatura-anplitudea txikia, bai egunean, bai urtean zehar.

Eskualde ekuatorialaren iparraldean eta hegoaldean, klima tropikal lehorra dago. Tenperatura beroa, urteko tenperatura-anplitude txikia eta prezipitazio ugariak (1.400 mm inguru urtean) badira ere, urtaro lehor nabarmena izaten da. Ekuatoretik iparraldera, azarotik martxora irauten du urtaro lehorrak, eta maiatzetik irailera ekuatoretik hegoaldera. Beti ere, zenbat eta ekuatoretik urrunago egon, luzeagoa da lehorraldiak.[8]

Mendebaldean, Benguelako itsaslasterrak giroa hozten eta lehortzen du. Atlantikoaren ertzean dagoen Bananan hirian, esaterako, 25 °C da batez besteko tenperatura, eta 770 milimetro euri besterik ez dira jasotzen urtean.[10] Azkenik, mendiko klima dago ekialdeko goi-ordoki eta mendiguneetan. Bukavun, adibidez, 18 °C da batez besteko tenperatura, eta 1320 mm urteko prezipitazioa.[11][8]

Landaredia eta faunaAldatu

Afrikako euri-oihan tropikalik zabalenak dauzka, eta munduko bigarrenak: 1.190.000 kilometro koadro. Hiru mota nagusi daude: zingira-oihanak (100.000 kilometro koadro), lur behereetako oihana (900.000 kilometro koadro) eta menditar oihanak (50.000 kilometro koadro baino gehiago). Afrikako ugaztun (415 espezie) eta hegazti (1.094 espezie) dibertsitaterik handiena du, eta baita primate kopururik handiena ere (32 espezie). Ur-gezako 962 arrain espezie daude, eta 11.000 landare espezie, horietako 3.000 endemikoak. Txinpantzea (Pan troglodytes), bonoboa (Pan paniscus), ordokietako gorila (Gorilla gorilla), mendietako gorila (Gorilla beringei), iparraldeko errinozero zuria (Ceratotherium simum cottoni) eta Ituriko oihanean bizi den okapia (Okapia johnstoni) dira espezie enblematikoenetako batzuk.[12]

Bederatzi parke nazional eta natura erreserba bat daude; horietako bost gizateriaren ondare izendaturik daude: Garamba, Kahuzi-Biega, Okapi, Salonga eta Virunga.

 
Ekialdeko gorila (Gorilla beringei)
Naturagunea Eremua (km²)[13] Sorrera urtea Kokapena Ezaugarriak
Garamba Parke Nazionala  &0000000000004920.0000004.920  1938 4° 0′ N, 29° 15′ E / 4.000°N,29.250°E / 4.000; 29.250 Belar eta zuhaitz sabana zabalak; galeria-basoak ur-ibilguen ertzean; sakongune zingiratsuak. Sabanako elefanteak, jirafak, hipopotamoak eta errinozero zuriak. 1980an gizateriaren ondare izendatua. 1996an, arriskuan dagoen Munduko Ondarearen zerrendan sartua.[14]
Kahuzi-Biega Parke Nazionala  &0000000000006000.0000006.000  1970 2° 30′ S, 28° 45′ E / 2.500°S,28.750°E / -2.500; 28.750 Oihan tropikal primarioa, Kahuzi eta Biega sumendi itzalien magalean. Ordokietako azpiespezieko ekialdeko gorilak (Gorilla beringei graueri). 1980an gizateriaren ondare izendatua. 1997an, arriskuan dagoen Munduko Ondarearen zerrendan sartua.[15]
Kundelungu Parke Nazionala  &0000000000007600.0000007.600  1970 10° 15′ S, 27° 36′ E / 10.250°S,27.600°E / -10.250; 27.600 Sabanaz estalitako muino eta goi-ordokiak, 1200-1700 metro arteko altitudean. Lofoiko urjauziak (384 metro garai), Afrikako altuenak. Burchell zebrak, sable antilopeak, bufaloak, lehoiak, lehoinabarrak, hiena pikartak.
Lomami Parke Nazionala  &0000000000008879.0000008.879  2016 2° 0′ S, 25° 2′ E / 2.000°S,25.033°E / -2.000; 25.033 Lur behereetako oihan tropikalak batez ere; sabana eremuak hegoaldean, eta muinoak mendebaldean. Animalia espezie endemikoak: bonoboa, okapia, Afropavo congensis, lesula eta Cercopithecus dryas. Oihaneko elefantearen populazio garrantzitsua parkearen iparraldean.
Maiko Parke Nazionala  &0000000000010885.00000010.885  1970 0° 24′ S, 27° 34′ E / 0.400°S,27.567°E / -0.400; 27.567 Oihan tropikalak. Animalia espezie endemikoak: ordokietako azpiespezieko ekialdeko gorila (Gorilla beringei graueri), okapia eta Afropavo congensis. Garrantzi handikoa oihaneko elefantearen, ekialdeko txinpantzearen (Pan troglodytes schweinfurthii) eta Genetta piscivora-ren kontserbaziorako.
Mangladietako Parke Nazionala  &0000000000000768.000000768  1992 5° 45′ S, 12° 45′ E / 5.750°S,12.750°E / -5.750; 12.750 Kongo ibai-ahoaren iparraldeko bazterrean. Sabana, zingirak eta mangladiak. Afrikar manatiak (Trichechus senegalensis).[16]
Okapi Natura Erreserba  &0000000000013726.00000013.726  1992 2° 0′ N, 28° 30′ E / 2.000°N,28.500°E / 2.000; 28.500 Ituriko oihan tropikalaren bostena hartzen du. 5.000 okapi, 7.500 oihaneko elefante, 7.500 txinpantze, bongoak, arratoi-orein urtarrak eta hilokeroak bizi dira bertan. Mbuti eta efé herrietako pigmeoen bizilekua da. 1996an gizateriaren ondare izendatua. 2017an, arriskuan dagoen Munduko Ondarearen zerrendan sartua.[17]
Salonga Parke Nazionala  &0000000000036000.00000036.000  1970 2° 0′ S, 21° 0′ E / 2.000°S,21.000°E / -2.000; 21.000 Afrikako oihan tropikal erreserba handiena da. Kongo ibai-arroaren bihotzean kokatua, urez soilik irits daiteke. Bonoboa, oihaneko elefantea, Mecistops cataphractus eta Afropavo congensis espezie endemikoak bizi dira bertan. 1984an gizateriaren ondare izendatua. 1999an, arriskuan dagoen Munduko Ondarearen zerrendan sartua.[18]
Upemba Parke Nazionala  &0000000000011730.00000011.730  1939 9° 1′ S, 26° 35′ E / 9.017°S,26.583°E / -9.017; 26.583 Kamalondoko sakongunea, Upemba eta Kisale aintzirak barne, eta Kibara mendigunea (1.850 metro). Belardi afromontanoak, zuhaitz-sabanak, oihan tropikalak, zingirak, hezeguneak, aintzirak eta errekak daude. Mertensophryne schmidti anuroa parkean besterik ez da bizi.
Virunga Parke Nazionala  &0000000000007800.0000007.800  1925 0° 55′ S, 29° 10′ E / 0.917°S,29.167°E / -0.917; 29.167 Habitat dibertsitate handia, Semliki haranetik (680 metro) Rwenzori mendietaraino (5.109 metro). Ekialdeko gorilaren (Gorilla beringei) eta Cercopithecus kandti tximinoaren bizilekua. 1979an gizateriaren ondare izendatua. 1994an, arriskuan dagoen Munduko Ondarearen zerrendan sartua.[19]

HistoriaAldatu

Kolonia aurreko garaiaAldatu

Erdi Aroan, bantu herriak barreiaturik zeuden ekuatore inguruan, eta ehiza, arrantza eta burdin eta kobre meatzeak zituzten bizibide. Laboregintzak garrantzi handia zuen, eta aurrerago artoa eta mandioka ere sartu zituzten. Nekazaritzari esker biztanle kopuru handia elika zitekeen, eta han izan zuten sorrera Lualaba haraneko erresumak.[20]

Luba Erresuma (15851889) Kamalondoko sakongunean sortu zen, egungo Katangan, luba erregearen agintepean. Buruzagi guztiak leinu berekoak ziren. Erreinu hartako aginpideak odolaren tasun sakratua zuen oinarri; tasun hori gizonen bidezkoa zen eta naturaz gaindiko agintea ematen zien buruzagiei. Erresuma Indiako ozeanorantz hedatu zen, baina zenbat eta zabalago, orduan eta batasun gutxiago zuen, eta pixkanaka-pixkanaka sakabanatuz joan zen. Lunda Erresumak XVII. eta XVIII. mendeetan izan zuen goraldia, Katanga, Zambia eta Angolaren arteko lurraldean; hango gatz eta kobre baliabideak kontrolatzen zituen, eta aberastu egin ziren Zambezi beherean kokatuta zeuden portugaldarrekin zituzten merkataritza harremanei esker. Kuba Erresuma XVI. mendean sortu zen, Lulua eta Sankuru ibaien artean; hango erregeak erabateko aginpidea zuen, jainkozkoa; erreinu hark, Lunda Erresumak bezala, gatzaren eta kobrearen merkataritzaren kontrola zuen irabazpide nagusia.[20]

Kongoko Erresuma edo Manikongokoa, lurraldez gehien hedatu zen aldian (XV-XVI. mendeak) Kongo Beheretik Kwanza ibairaino zegoen zabaldua, iparretik hegora, eta Kwango ibaitik Atlantikoko kostaldera, ekialdetik mendebaldera. Erresuma hori europarrak iritsi aurretik existitzen bazen ere, ondoren jakin izan da haren berri zehatzagoa. Kongoko erregeek oso harreman onak izan zituzten europarrekin, portulgadarrak 1482an hara iritsi ziren orduko; 1491n Kongoko erregea bataiatu egin zen, Joan I.a izenez. Haren seme Emanuel I.ak Europako joerak eta administrazioaren antolamendua kopiatu zituen, baina Afrikako ohitura eta tradizio askori eutsi zien. Erresuma horretan garrantzi handia izan zuen esklaboen salerosketak; Ngolatik (gaurko Angolatik) ekartzen zituzten, eta Mpindako portuan, Kongo ibaiaren bokalean, merkaturatzen zituzten.[20]

Aro kolonialaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Kongoko Estatu Burujabea» eta «Kongo Belgikarra»
 
Kongoko Estatu Burujabearen bandera izandakoa.

Belgikako errege Leopoldo II.a izan zen Kongoren kolonizazioaren eragile nagusia. Bere benetako asmoak estaltzeko, itxuraz helburu filantropikoak zituen Nazioarteko Afrikar Elkartea sortu zuen 1876an; 1878an, berriz, Henry Morton Stanley galestar kazetari eta esploradorea kontratatu zuen. Erdialdeko Afrika kolonizatzeko, Kongo ibaiaren bidea erabiltzea proposatu zion Stanleyk belgikarren erregeari. Era horretan, Nazioarteko Afrikar Elkartearen izenean, espedizio komertziala abiarazi zuen 1879an, eta hango tribuetako buruak engainatu zituen lur guztiak bereganatzeko. Horretarako, kazetariak ez zuen errukirik izan armak erabili eta afrikarrei “tximuei bezala tiro egiteko”, Richard Francis Burton esploratzaile ingeles garaikideak salatu zuenez.[21]

Berlingo Konferentzian (1884-1885), Kongo ibaiaren arroko 2 milioi kilometro koadroko eremua bereganatu zuen Belgikak, Leopoldo II.aren jabetza pertsonal gisa (Domaine Privé).[22] Kongoko Estatu Burujabea deitu zion Leopoldok II.ak Afrika erdialdean ezarritako odolezko erregimen kolonialari. Stanleyk hasitako bidetik, herritarrak esklabo bihurtuz eta zigor krudel eta sistematikoak eraginez –eskuen mutilazioak, chicotte deituriko zartailuarekin kolpeak…– erauzi zituzten hango kautxua eta natura baliabideak. Sarritan, familiei haurrak bahitzen zizkieten kautxu kopuru baten truke. Orduko lekukoek eta ondorengo ikerlariek ondorioztatu dutenez, lurralde haietako biztanleen erdia hil zen genozidioan.[21] 1892-1894 bitartean, Zanzibarko esklabo-tratularien aurka borrokatu ziren Leopoldoren indarrak; aginpidea eskuratzeko gerra izan zen, ordea, xede humanitariorik gabea.[23]

Kongoko Estatu Burujabean egindako sarraskiak hain ziren lazgarriak Londres eta Bruselas inarrosi zituztela.[24] 1904an Roger Casement britainiar kontsulak egindako txostenak baieztatu zuen gehiegikeria horiek egiazkoak zirela. Horiek horrela, 1908an Leopoldok Belgikako gobernuaren esku utzi behar izan zuen bere jabetza; aurrerantzean, Kongo Belgikarra izena eman zitzaion koloniari. Gobernadore nagusia zen administrazio kolonialaren burua; haren egoitza Boman egon zen hasieran, 1926an Léopoldvillera lekualdatu zuten arte. Baliabide naturalen esplotazioak jarraitu zuen izaten belgikarren helburu nagusia, eta trenbideak eraiki ziren Katangako mineralak, kobrea batez ere, garraiatu ahal izateko.[25] Baina, estatus berriarekin, biztanleen bizi baldintzak hobetu ziren.

IndependentziaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Kongoko krisialdia», «Kongoko Errepublika (Léopoldville)» eta «Zaire»

1971tik 1997ra, Zaireren garaiak iraun zuen: Mobutu Sese Seko presidente izan zen eta azken urte hartan Kongoko Lehen Gerra pairatu zuten; izan ere, Ruandako genozidioak eraginda, "Zaire" izenaren ordez, "Kongo" berrezarri zuten eta Laurent-Desire Kabila buruzagi nagusi bihurtu zen.

1992ko hasieran Konferentzia Nazionala sortu zen, oposizioaren ekimenez, konstituzioan aldaketak egiteko eta demokraziara bidea zabaltzeko. Handik gutxira, otsailean, Lehen Ministro Jean Nguza Karl-i-Bondek debekatu egin zuen Konferentzia, eta gudarostearen parte batek, matxinaturik, irrati nazionala hartu zuen, eta Mobutu lehendakariaren dimisioa eskatu zuen. Handik ordu gutxira gobernuari leial egon ziren gudarosteek matxinatuak menderatu zituzten. Lehendakariaren aurkako manifestazioak ere oso gogor zapaldu zituzten. Europar Batasunak bertan behera utzi zituen Kongorako laguntza guztiak, Konferentzia Nazionala berriro hasi artean. Aldi berean, Estatu Batuetako, Frantziako eta Belgikako ordezkariek Mobuturen kontrako presioa handitzea hitzartu zuten, gorbernuan aldaketa politikoak eragitearren. Martxoan Mobutuk Konferentzia berehala zabaltzeko baimena zuen.

Konferentziak Etienne Tshisekedi hautatu zuen Lehen Ministro, Karl-i-Bonden ordez. Shabako eskualdean, hego-mendebaldean, etnien arteko borrokak hasi ziren berriro, lunda etniako Karl-i-Bond kargutik kendu zutenean luba etniako Etienne Tshisekediren ordez. Bi mila pertsona inguru hil ziren liskarretan, eta milaka lubek alde egin behar izan zuten Shabatik. Ekonomia erakundeen 1992ko txosten baten arabera, Zaireko Errepublika (herrialdearen izen ofiziala hala zen orduan) munduko hamar herrialde behartsuenetako bat zen garai hartan. Abenduan Lehen Ministroak diruaren erabilera legala etetea agindu zuen, inflazio gero eta handiagoari aurre egiteko, eta diru berria jarri zuen zirkulazioan: zaire berria. Hala ere, soldaduei diru zaharrez ordaindu zitzaizkien atzeratutako soldatak, Mobutuk hala aginduta. 1993ko hasieran soldaduek, haserre bizian, hondamendi handiak egin zituzten Kinshasan, eta 1.000 lagun baino gehiago hil zen haien eta Mobuturen guardia pertsonalaren arteko liskarretan. Otsailaren 24an Mobuturen gudarosteek Errepublikako Kontseilu Gorenak (Konferentzia Nazionalak trantsizioa gauzatu bitartean izendatutako erakundea) lehengo billeteak onar zitzala eskatu zuten. Estatu Batuek, Belgika eta Frantziak Mobuturi eskatu zioten Tshisekediren behin-behineko gobernuarekin banatzeko agintea, egoerak okerrera egin baino lehen. Eskaera horri erantzunez, Mobutuk kargutik kendu zuen Lehen Ministroa, eta Faustin Birindwa jarri zuen haren ordez. Estatu Batuek, Belgikak eta Frantziak Mobuturen ondasunak bahitzeko asmoa hartu zuten, haren aurka egiteko, baina herrialdea eta haien negozioak kaltetu gabe. Izan ere, munduko pertsona aberatsenetako bat baita Mobutu; uste da lau mila milioi dolar baino gehiagoko ondasunak dituela.

Ruandako genozidioak eta handik iheslari pila bat sartzeak tirabira handiak sortu zituen herrialdearen ekialdean. Ruandan FPR gerrillak agintea lortu zuenean, Europako zenbait herrik gutxitu egin zuten Mobuturi egiten zioten presioa, tutsi ingeles-hiztunen garaipenaren ondoren aliatu potentziala izan baitzitekeen. Horrek indartu egin zuen lehendakariaren agintea, eta Joseph Kengo Wa Dondo Lehen Ministro izendatzea bideratu.

1995aren erdialdean, trantsizioko gobernuak beste bi urtez jardun beharko zuela iragarri zenean, protesta handiak izan ziren berriro. Uztaila bukaeran, polizien eta Tshisekedi Lehen Ministro izendatzea eskatzen zuten pertsonen arteko iskanbiletan, hamar lagun hil ziren. Egoerak okerrera egin zuen 1996an, ruandar milizianoek, Zaireko soldaduen laguntzaz, etnia garbiketa bultzatu zutenean Masisi eskualdean, aspaldidanik han bizi ziren tutsiak kanporatuz eta hilez. Urtearen buruan, tutsi talde armatuen eta Ruandako gudarosteko hondarren (hutuak gehienak) arteko liskarrak gerra zibil baten itxura hartu zuen. Borroka areagotu egin zen gobernuaren gudarosteak tutsi matxinatuen aurrerabidea galarazten ahalegindu zirenean. Tutsiek herrialdeko sortaldeko hiri batzuk hartu zituzten.

Mobuturen erregimena erortzeko zorian egon zen, oposizioko indarrak Laurent Kabila gerrilla-buruzagi zaharraren gidaritzapean elkartu zirenean. Mobutu Suitzako erietxe batean zen, baina sorterrira itzuli zen egoerari aurre egiteko. Gudarostearen soldatak igotzea onartu ondoren, Suitzara itzuli zen. 1997ko lehen hilabeteetan, oposizioko indarrek erraz konkistatu zuten lurralde osoa. Hainbat herrialde saiatu ziren arazoari irtenbideren bat ematen; Nelson Mandelaren ekimenez, esaterako, Mobutuk eta Kabilak bilera bat egin zuten, trantsizioari buruz hitz egiteko. Asmo hark ordea, huts egin zuen, Kabilak Mobutuk agintea uztea eskatu zuelako. Legebiltzarrak kargutik kendu zuen Lehen Ministroa, Kengo Wa Dondo, eta zenbait hilabeteren ondoren, hirugarren aldiz Tshisekedi izendatu zuten ostera, Mobuturen onespenez. Astebete geroago, gobernuko alderdien arteko desadostasunak zirela eta, kargutik kendu zuten Tshisekedi, eta Likulia Bolongo izendatu zuten haren ordez.

Kongoko Errepublika DemokratikoaAldatu

Maiatzean Mobutuk Marokora ihes egin zuen, eta hurrengo egunean oposizioko gudarostea Kinshasan sartu zen. Kabilak lehendakari izendatu zuen bere burua. Mobutu irailaren 7an hil zen, Rabaten. Gobernu berriak herriaren izen ofiziala aldatu zuen: lehen Zaireko Errepublika zena Kongoko Errepublika Demokratikoa bihurtu zen. Mugarik Gabeko Medikuen txosten batek agerian jarri zituen, 1997ko bukaeran, Kabilaren indarrek eta ruandar gudarosteek egindako desmasiak Mobutu agintetik kentzerakoan. Handik gutxira, azken 35 urteetako uholderik handiena gertatu zen Kongo ibaiaren ibarrean, eta gobernuak larrialdi egoera ezarri behar izan zuen. Berehala, ordea, Kabilaren aliatuek Kabilari aurka egin zioten eta Ruandak eta Ugandak lagundutako matxinada bat izan zen. Zinbawe, Angola, Namibia, Txad eta Sudaneko soldaduek esku hartu zuten Kongoko erregimen berriari laguntzeko, eta Kongoko Bigarren Gerra deitu zitzaion gatazka odoltsua hasi zen. 1999an, su-etena ezarri zen, baina borrokek jarraitu zuten, bereziki ekialdean, lurralde hori diru iturri handia baita, handik ateratzen direnez legez kanpo balio handiko mineral batzuk: koltana, kasiterita eta diamanteak.

Kabila 2001ean hil zuten eta haren seme Joseph Kabila izendatu zuten estatuburu. Lehendakaria berehala hasi zen negoziatzen gerrari amaiera emateko eta, hala, 2002an, Pretoriako Hitzarmena sinatu zen. 2003ko amaiera ezkero, egoera zertxobait baketu zen, trantsizioko gobernua osatu zenez gero. Hala ere, leku askotan liskarrak bizi-bizi jarraitu zuten, hala Ituriko gatazkarengatik nola Ruanda Askatzeko Indar Demokratikoek Ipar Kivuko eta Hego Kivuko probintzietan egin zituzten erasoengatik.

2006an egin ziren hauteskundeetan, alderdi askok parte hartu ahal izan zuten. Lehenengo itzulian, bi hautagai gelditu ziren: Joseph Kabila (% 45) eta Jean-Pierre Benba lehendakariorde ohia (% 20). Bi hautagaien jarraitzaileak borrokan aritu ziren Kinshasako kaleetan; hamasei lagun hil ziren, harik eta nazioarteko soldaduek egoera kontrolatu zuten arte. Bigarren itzulian, Kabila hautatu zuten lehendakari.

2014ko abenduaren 14an, 129 hildako egon ziren, ontzi bat hondoratuta. Beste ehun lagun inguru desagertuta zeuden eta ontziaren gehiegizko karga izan zela istripuaren eragilea uste zen[26]. Urtarrilaren 21ean, 42 pertsona hil ziren Kongo Errepublika Demokratikoan izandako protestetan[27].

Gobernua eta administrazioaAldatu

PolitikaAldatu

Banaketa administratiboaAldatu

2005ean onartutako konstituzioak autonomia handiko 26 probintziatan banatu zuen herrialdea, Kinshasakoa barne. Banaketa administratibo hori 2009ko otsailean sartu zen indarrean.

Probintzia Hiriburua Eremua[28]
(km²)
Biztanleria
(2015)[28]
1 Kinshasa Kinshasa 9.965 11.575.000
2 Kongo-Central Matadi 53.920 5.575.000
3 Kwango Kenge 89.974 2.152.000
4 Kwilu Kikwit 78.219 5.490.000
5 Mai-Ndombe Inongo 127.465 1.852.000
6 Kasaï Tshikapa 95.631 2.801.000
7 Kasaï-Central Kananga 60.958 3.317.000
8 Kasaï-Oriental Mbuji-Mayi 9.481 3.145.000
9 Lomami Kabinda 56.426 2.443.000
10 Sankuru Lusambo 104.331 2.110.000
11 Maniema Kindu 132.520 2.333.000
12 Sud-Kivu Bukavu 65.070 5.772.000
13 Nord-Kivu Goma 59.483 6.655.000
14 Ituri Bunia 65.658 3.650.000
15 Haut-Uele Isiro 89.683 1.864.000
16 Tshopo Kisangani 199.567 2.352.000
17 Bas-Uele Buta 148.331 1.138.000
18 Nord-Ubangi Gbadolite 56.644 1.269.000
19 Mongala Lisala 58.141 1.740.000
20 Sud-Ubangi Gemena 51.648 2.458.000
21 Équateur Mbandaka 103.902 1.528.000
22 Tshuapa Boende 132.957 1.600.000
23 Tanganyika Kalemie 134.940 3.062.000
24 Haut-Lomami Kamina 108.204 2.957.000
25 Lualaba Kolwezi 121.308 2.570.000
26 Haut-Katanga Lubumbashi 132.425 4.617.000

DemografiaAldatu

BiztanleriaAldatu

Kongoko Errepublika Demokratikoko biztanleen artean hamabi etnia edo gizatalde handi bereizten dira, eta beste 190 txikiagoak. Lautik hiru bantu herria osatzen duten etniaren batekoak dira. Etnia txikiagoen artean aipagarriak dira sudandarrak iparraldean, nilotikoak ipar-ekialdean eta pigmeoak eta kamitak ekialdean. Biztanle multzo handiena Shabako eskualdean (mea askoko eskualdea) eta Kongo Beherean bizi da.

Biztanleen % 45 inguru hirietan bizi da: Lubumbashi (851.000 biztanle), Shabako hiriburua; Mbuji-Mayi (800.000 biztanle); Kisangani (420.000 biztanle), barnealdeko hiri nagusia eta Kongoko azken portua; Kananga (400.000 biztanle).

Etnien arteko tirabirak, independentziaren ondoren gerra zibila eragin zutenak, indarrez berpiztu ziren 1990 ondoko urteetan, Shaba aldean batez ere. Biztanleen hiru laurdenak, gutxi gorabehera, kristauak dira (katolikoak eta protestanteak). Bertako sinesmenak kristautasunarekin nahasten dituzten erlijio sinkretikoren bateko kideak dira gainerako gehienak.

Bizi itxaropena 53 urtekoa da (1996), eta alfabetatze maila, % 77koa.

 
Kongoko Bantu hizkuntza nagusiak.

Banaketa etnikoaAldatu

Herrialdeko etniak 200 baino gehiago dira: mongoak, lubak, kongoak (bantuak) eta mangbetu-azandeak (kamitak) % 45 dira.

HizkuntzakAldatu

Gutxi gora behera 242 hizkuntza hitz egiten dira Kongoko Errepublika Demokratikoan. Hauetatik lauk daukate nazio hizkuntza estatusa: Kongoera, Lingala, Tshilubera eta Swahilia.

Lingala armada kolonialak ezarri zuen hizkuntza ofiziala zen, Belgikaren Force Publiquearen pean, baina zenbait iraultza eta matxinada zirela eta, armadaren parte batek, batez ere ekialdean, swahilia ere erabiltzen hasi zen.

Frantsesa da estatuko hizkuntza ofiziala: etnikoki neutrala dela esaten da eta, beraz, herri guztien arteko komunikazioa erraztera bideratuta dago.

Herrialdean Belgikako kolonia zenean, lau hizkuntza nazionalak Lehen Hezkuntzan erabiltzen ziren. Horren ondorioz, Afrikan europar kolonialismoaren garaian jatorrizko hizkuntzetan alfabetatzen ziren herrialde bakarrenetarikoa izan zen.

ErlijioaAldatu

Erlijio nagusiak hauek dira: katolikoak, % 50; protestanteak, % 20; kingistak edo kinbangistak, % 10; musulmanak, % 10; sekta sinkretikoak eta bertako sinesmenak, % 10.

Hiri nagusiakAldatu

EkonomiaAldatu

 
Kindura iritsi zen lehen trena.

XX. mendeko azken hamarraldian Kongoko Errepublika Demokratikoko Barne Produktu Gordina 8.100 milioi dolarrekoa zen eta per capita errenta 210 dolarrekoa, gutxi gorabehera. Kopuru horrek adierazten duen bizi maila apala ez dator bat Kongoko Errepublika Demokratikoa Afrikako herrialde aberatsenetako bat izatearekin, baina indenpendentziaren ondoren piztu zen gerra zibilaren eta hurrengo urteetako administrazio eta gestio kaskarraren eta ustelkeria politikoaren ondorioa besterik ez da hori. Izan ere, 1965 eta 1985 bitartean ekonomia urteko % 1 besterik ez zen igo. Meatzaritzak, beheraldi luze baten ondoren, 1970 inguruan lortu zuen produkziorik handiena, baina 1974tik aurrera kobrearen prezioaren beherakadak izugarrizko kaltea egin zion.

Hiru biztanletik bi nekazaritzatik bizi dira. Kongo ibaiaren arroan lur emankorreko oso eremu zabalak daude, baina % 3 besterik ez da lantzen. XX. mendearen azkeneko urteetan gai hauek lantzen ziren batez ere: azukre kanabera, mandioka, fruta eta barazkiak, artatxikia, patata, garia, basartoa, arroza, egoskariak, kafea, kautxua, kotoia eta kakaoa. Kanpora saltzeko gaien produkzioa asko murriztu zen 1975etik aurrera, atzerritarren esku zeuden sailak nazionalizatu zirenean. Gai horien ordez bizibidea ateratzeko oinarrizko gaiak lantzen hasi ziren. Abere hazkuntzak nolabaiteko garrantzia du, baina goialdeetan bakarrik, tse-tse euliak bizitzerik ez duen aldeetan.

Basoetatik ateratzen den zura erregai gisa erabiltzen da batez ere. Mea baliabideak dira Kongoko Errepublika Demokratikoko aberastasun iturri nagusia. Kongo da munduko kobalto eta diamante ekoizlerik handiena, baina kobrearen produkzioa da irabazi handienak ematen dituena. Mea horiez gainera, uranioa, eztainua, urrea, zilarra, zinka, manganesoa,wolframioa eta kadmioa ere ustiatzen dira. Industria gehienak, beraz, meatzaritzarekin lotuta daude. Kobrea urtzeko eta fintzeko industria da inportanteena. Horretaz gainera, aipagarriak dira, baita ere, petrolio findegiak, eta zementua eta azido sulfurikoa egiteko lantegiak.

Ikus, gaineraAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b   Report for Selected Countries and Subjects: Democratic Republic of the Congo International Monetary Fund, imf.org . Noiz kontsultatua: 2019-06-30 .
  2.   Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak .
  3.   Kongoko Errepublika Demokratikoa Berria Estilo Liburua, berria.eus . Noiz kontsultatua: 2019-6-30 .
  4. a b   Rodriguez, Mikel Aberats izatearen zigorra Berria egunkaria, 2011ko abenduak 9, CC BY-SA 4.0, berria.eus . Noiz kontsultatua: 2019-6-30 .
  5. a b   Garcia, Adrian Kongoko Errepublika Demokratikoa: Zorigaiztoko aberastasuna Berria egunkaria, 2014ko uztailak 26, CC BY-SA 4.0, berria.eus . Noiz kontsultatua: 2019-6-30 .
  6.   2018 Statistical Update: Latest Human Development Index (HDI) Ranking Human Development Reports, hdr.undp.org . Noiz kontsultatua: 2019-6-30 .
  7.   Kongo, gorilen paradisua Teknopolis, 2009ko maiatzak 27, zientzia.eus . Noiz kontsultatua: 2019-7-1 .
  8. a b c d e f   Cordell, Dennis D., Lemarchand, René, eta beste batzuk Democratic Republic of the Congo Encyclopædia Britannica, inc., britannica.com . Noiz kontsultatua: 2019-7-1 .
  9.   Kongo Lur Hiztegi Entziklopedikoa, CC-BY 3.0, euskara.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2019-7-2 .
  10.   Banana, Democratic Republic of the Congo weatherbase.com . Noiz kontsultatua: 2019-7-3 .
  11.   Bukavu, Democratic Republic of the Congo weatherbase.com . Noiz kontsultatua: 2019-7-3 .
  12.   Lambertini, Marco A Naturalist's Guide to the Tropics press.uchicago.edu . Noiz kontsultatua: 2019-7-3 .
  13.   National Parks Of The Democratic Republic Of The Congo worldatlas.com . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  14.   Garamba National Park whc.unesco.org . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  15.   Kahuzi-Biega National Park whc.unesco.org . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  16.   Parc national des Mangroves rsis.ramsar.org . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  17.   Okapi Wildlife Reserve whc.unesco.org . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  18.   Parc national de la Salonga whc.unesco.org . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  19.   Virunga National Park whc.unesco.org . Noiz kontsultatua: 2019-7-4 .
  20. a b c   Historia Unibertsala, Aro Berria: Afrika beltza Lur Entziklopedia Tematikoa, CC-BY 3.0, euskara.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2019-7-6 .
  21. a b   Apaolaza, Urko Stanley, genozida baten konplizea gurean Angelu itsua, Argia astekaria, 2019ko uztailak 8, CC BY-SA 3.0, argia.eus . Noiz kontsultatua: 2019-7-8 .
  22.   Imperialismoa hiru.eus . Noiz kontsultatua: 2019-7-8 .
  23.   Edgerton, Robert B. The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo St. Martin's Press, New York ISBN 0-312-30486-2 .
  24.   Etxeberria, Idoia Ondo lotutako korapiloa Euskaldunon Egunkaria, 2001eko abuztuak 23, berria.eus . Noiz kontsultatua: 2019-7-8 .
  25.   Le rail au Congo: le B.C.K. rixke.tassignon.be . Noiz kontsultatua: 2019-07-12 .
  26. «129 hildako Kongoko Errepublika Demokratikoan, ontzi bat hondoratuta», Berria, 2014-12-14
  27. «42», Berria, 2015-01-22
  28. a b   Congo (Dem. Rep.): Provinces, Major Cities & Towns citypopulation.de . Noiz kontsultatua: 2019-6-30 .
  29.   DR Congo Top 20 Cities by Population worldpopulationreview.com . Noiz kontsultatua: 2019-7-2 .

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kongoko Errepublika Demokratikoa