Ireki menu nagusia


Debagoiena edo Deba Garaia Gipuzkoako hego-mendebaldean dagoen eskualdea da, Euskadiko erdigune geografikoan kokatuta Bizkaia eta Arabarekin muga eginez. Izan ere, izaera mugalaria erakutsiz, zonaldeko 9 udalerrietatik 8 gipuzkoarrak dira eta 1 arabarra.

Picto infobox map.png
Debagoiena
Gipuzkoa, Euskal Herria

Vista desde el Aitzorrotz - panoramio.jpg

Debagoienaren ikuspegia Aitzorrotz menditik.
Kokapena
Gipuzkoa - Debagoienaren kokapena.gif
Ezaugarriak
Azalera 342,73 km²
Biztanleria 61.842 (2010)
Dentsitatea 180 biztanle/km²
Udalerriak Arrasate, Bergara, Oñati, Aretxabaleta, Eskoriatza, Antzuola, Aramaio, Elgeta eta Leintz Gatzaga
Herririk handiena Arrasate (21.903 biztanle)
Webgunea http://www.debagoiena.com

2010ean 61.842 biztanle zituen.

Eduki-taula

MugakideakAldatu

Mugakide hauexek ditu: Iparraldean Debabarrena eskualde gipuzkoarra, hegoaldean Gorbeialdea (Araba), ekialdean Urola Garaia (Gipuzkoa) eta mendebaldean Durangaldea (Bizkaia).

UdalerriakAldatu

Hauek dira udalerriak, biztanle gehien dituenetik gutxien dituenera ( 2016. urteko biztanle kopuruak):

GeografiaAldatu

 
Debagoiena Antzuola hegoaldeko mendietatik ikusia. Atzealdean Udalatx, Anboto eta Debagoienaren eta Durangaldearen arteko muga osatzen duten mendiak ikus daitezke.

OrografiaAldatu

Deba ibaiak zeharkatzen du eskualdea hegoaldetik iparraldera. Haran estuak daude ibaiaren bi aldeetan, Arrasate eta Oñatin izan ezik. Lurralde garaia da: herri guztiak itsas maila baino 200 m-tik gorako altueretan daude, 445 m-an Leintz Gatzaga herria eta 700 m-an Arantzazu, Oñatiko auzoa. Aizkorri (1541 m) eta Udala (1092) mendialdeek mugatzen dute eskualdea hegoaldetik eta ekialdetik. Deba ibaiaren goi arroko adar nagusiak Aramaio eta Oñati ibaiak dira. Oñati ibaiak Arantzazu eta Urkulu erreken ura hartzen du.

Debagoienak naturgune erakargarriak ditu, hala nola Aizkorriko Natur Parkea eta Aretxabaletan dagoen Urkulu urtegiko inguruak (Orkatzategi, Aitzorrotz eta Kurtzebarri mendiak).

Udalaitz mendiak Arrasate eta Elorrio (Bizkaia) banatzen du eta Anboto mendia eta Urkiolako Parke Naturaletik gertu dago.

Aloñako mendilerroa ere aipagarria da, Oñati aldean dagoena.

Elgeta aldean, Intxorta mendiak azpimarratuko dugu batik bat bere ezaugarri historikoengatik. Izan ere, Espainiako Guda Zibilean garrantzi handiko gertaerak jazo ziren bertan.

KlimaAldatu

Tenperatura epela izaten da, urtean zehar gorabehera handirik gabe (8-9 °C neguan eta 19-20 °C udan). Euria: 1.500 mm urtean, batez beste. Goialdea ibarra baino euritsuagoa da.

HistoriaAldatu

Deba Garaiko eskualde naturalak Aramaio, Arabako herria, ere hartzen zuen bere baitan (Aramaio Bizkaikoa izan zen 1489 arte). Arrasate izan zen herri nagusia Erdi Aroan.

XVI. mendetik aurrera Bergarak eta Oñatik garrantzi handia hartu zuten kulturari dagokionez. Oñati ez zen Gipuzkoako herri izan 1845 arte.

Arrasate langile herri garrantzitsua izan da, XX. mende hasieratik aurrera.

BiztanleriaAldatu

XIX. mende bukaeran hasi zen, industrializazioari esker, Deba Garaiko biztanle kopurua handitzen, baina hazkunde hori ez zen XX. mendearen erdialdera baizik nabarmenduko. Leintz Gatzaga (207 biztanle; 503 biztanle 1900. urtean) da lehen baino biztanle gehiago ez duen herri bakarra. Arrasate da eskualdeko herririk jendetsuena. Eremurik zabalena, ordea, Oñatik (107, 31 km2) du alde handiz.

EkonomiaAldatu

 
Arrasateko Unión Cerrajera, gaur egun.

Nekazaritzak ez du garrantzi handirik. Nekazaritza baserriko ustiakuntzari lotua dago eta asko murriztu dira baserriak azkenaldi honetan. Basoek, larreek eta zelaiek hartzen dute eremu osoko alderik handiena. Basoen ustiakuntza gero eta garrantzi handiagoa ari da hartzen. Tradizio industrialari eutsi dio erabat Debagoienak azken urteotan. Burdingintzak garrantzi handia izan du Debagoienan aspaldidanik. XX. mendearen hasieran Bergarako Labe Garaiak eta Arrasateko Unión Cerrajera ziren eskualde honetako lantegi nagusiak eta haren inguruan antolatu zen Deba Garaiko industria. 1960. urteetatik aurrera, Arrasaten sortu ziren kooperatiben mugimenduak oso garrantzi handia hartu zuen eta egun kooperatibak, beren industria, finantza eta lanbide prestakuntzarako erakundeak nagusi dira ezbairik gabe eskualdean. Zerbitzuetan industrian baino langile gutxiagok dihardu. Kultura eta administrazioari dagokionez, Bergara da herri nagusia (epaitegia eta unibertsitatea). 1996an 2.833.000 pezetakoa izan zen biztanleko eskualdearen Barne Produktu Gordina (BPG). EAEko indize bateratzailea 100 eta Gipuzkoakoa 102 izanik, 124an zegoen Deba Garaikoa. Antzuolak zuen, 155eko indizearekin, posturik onena. Eskualdearen balio erantsiaren % 65 industriatik zetorren, Gipuzkoako batez bestekoa baino 38 puntu gorago. Leintz Gatzagan izan ezik, eskualdeko gainerako udalerri guztietan industria zen jarduera nagusia, eta kasu guztietan % 60tik gorakoa zen industriak balio erantsiari egiten zion ekarpena. Horren ordainetan, lehen sektoreak oso presentzia urria du eskualdean, Leintz Gatzagan izan ezik, eta zerbitzuek duten garrantzia ere (balio erantsiaren % 31), Gipuzkoako batezbestekoaren oso azpitik dago. Nolanahi ere, egitura ekonomiko horrek izugarrizko garapena bermatu du eskualdean azken urteetan, eta 2000. urtean Debagoiena zen, Gasteizekin batera, langabezia tasa txikiena zeukan EAEko eskualdea, % 8,6koa baino ez zen eta. Aldiz, EAEko okupazio tasarik handiena duela Debagoienak (% 62), eta erabateko enplegu mailara heldu dela ere esan daiteke, % 8,6 hori langabezia teknikotzat harturik. Zerbitzuen alorrean ere izan dira, ordea, berrikuntza nabarmenak azken urteotan Debagoienan. Aipagarria da Arrasate Unibertsitate pribatuaren sorrera. Arrasaten, Eskoriatzan eta Oñatin kokatu ditu bere fakultate eta eskolak kooperatibek eragindako unibertsitate horrek. Beste alde batetik, eskualdeko hainbat herritan turismoari lotutako jarduerak ere lantzen hasi dira azkenaldian. Besteak beste, gatzagintzaren tradizioa berreskuratu nahi duen Gatzaren Museoa ireki dute Leintz Gatzagan.

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Bertako hizkerakAldatu

Eskualdeko berezko euskalkia sailkatuta dago Mendebaldeko euskara edo bizkaieraren barruan, sortaldeko multzokoa Koldo Zuazoren arabera. Ezaugarrien artean, hauek azpimarratu ditzakegu:

  • Aditzak: "Emun", "fan", "aitatu", "eroan", "isiotu", "itxungi", "amaitu", "batu", "igarri", "jausi", "jarri" > "Eman", "joan", "aipatu", "eraman", "piztu", "itzali", "bukatu", "bildu", "nabaritu", "erori", "eseri".
  • Hiztegia: "Aitajauna / aitaita" > "aitona", "amandre / amama" > "amona", "ahizta" > "ahizpa", "abade" > "apaiz", "udagoien" > "udazken", "astegoien / astebukaera" > "asteburu", "berba" > "hitza", "artazi" > "guraize", "atzamar" > "(be)hatz", "behar" > "lan", "berakatz" > "baratxuri", "jaramon" > "arreta", "larregi" > "gehiegi", "oste" > "atze / ondoren", "zela(n)" > "nola", "adur" > "lerde", "bits" > "apar", "lapiko" > "eltze", "papar" > "bular", "korta" > "ukuilu", "izara" > "maindire", "gura" > "nahi", "praka" > "galtza".
  • Asteko egunak: "Martitzena", "eguaztena", "eguena", "egu(ba)koitza", "zapatua", "domeka" > "asteartea", "asteazkena", "osteguna", "ostirala", "larunbata", "igandea".
  • Hilabeteak: "Ilbaltza", "zezeila", "bagila", "garagarrila", "agorrila", "zemendia", "gabonila" > "Urtarrila", "otsaila", "ekaina", "uztaila", "iraila", "azaroa", "abendua".
  • "Norekin" atzizkian "-gaz" amaierarekin batera "-rekin" erabiltzen da, baina pluralean "-ekin" bakarrik, "-kaz" arrotza baita.
  • "Alderantz" postposizioan, "-ru(n)tz" hobesten da "-rantza" baino.
  • "Hauetan" baino "hone(i)tan" erabiltzen da (ónetan ahoskaturik, singularrerako onétan izanda).
  • "Edozer" eta "edonola"-ren ordez "zeozer" eta "zeozelan".
  • "Neu", "neure", "neuri" eta "geu", "geure", "geuri" > "ni", "nire", "niri" eta "gu", "gure", "guri".
  • "- ixa" > "-ia". Afarixa > afaria, ixixa > ia-ia.
  • Artikulu determinatzailea markatuz, ahozkoan, "-ia" edo "-ie" amaieran: "Bukaeria" / "bukaerie" > "bukaera", "alabia" / "alabie" > "alaba". Bizkaieraren beste aldaera batzuk dira "-ea", "-i" ("alabea", "alabi").
  • "-(z)iño" > "-(z)io" (adibidez "manifestaziño", "komisiño", "erlijiño").
  • "Jat", "jako", "jatzu", "jaku" > "zait", "zaio", "zaizu", "zaigu". Halaber, Bergaran eta Antzuolan bereziki, 'nor-nori' forma erabiltzen 'nor-nork' ordezkatuz. Adibidez "emun jat" > "emon deutsat" / "eman diot".
  • Baita ere, "nor-nork" > "nor-nori": "Urten dot", "igon dozu" > "irten naiz", "igo zara".
  • "Artxibau", "artikulau" > "artxibatu", "artikulatu".
  • "Bigunketan", "eskaketan" > "biguntzean", "eskatzean".

Hizkuntza normalizazioaAldatu

Euskararen berreskuratzeari eta sustapenari lotutako ekimenetan aitzindari izan da alor askotan Debagoiena. 1996ko datuek adierazten dutenez, urte horretan biztanleen erdia baino gehiago euskalduna zen: 39.947 euskaldun zeuden eskualdean, 8.067 ia euskaldun eta 14.502 erdaldun. Hizkuntzaren erabilera mailak probintzia osoko altuenetakoak dira bertan, bereziki Aramaio (biztanleen %87a), Elgeta (%86a), Oñati (%80a), Leintz Gatzaga (%79a) Antzuola (%73a) eta Bergaran (%69a). Aipatzekoa da euskara ez zekitenen erdia baino gehiago Arrasaten bizi zela.

Hizkuntzaren normalizazioaren alde, Goiena Komunikazio Taldea 1999an sortu zuten, Arrasaten egoitza nagusia duena. Debagoieneko herri aldizkariek Goienkarian bat egin zuten 2000. urtean (Arrasate Press, Berrigara, Goibekokale, Aretxagazeta, Kontuola eta Ze Barri?). Halaber, Goiena Telebistak jarraitzen dio aurretik Arrasate Telebistak eta Atxabalta Telebistak jorratutako ildoari.

Hiru ikastola ("Arizmendi" Aretxabaletan, "Aranzadi" Bergaran eta "Txantxiku" Oñatin), eta lau bertso-eskola (Arrasaten, Oñatin, Eskoriatzan eta Aretxabaletan) eta hainbat euskaltegi ditugu. Kilometroak festa 7 aldiz antolatu dute eskualde honetan, 1981ean Arrasaten, 1989an Oñatin, 1991an Bergaran, 2005ean Leintzen, 2007an eta 2016an Bergaran eta 2017an Oñatin.

MonumentuakAldatu

Bertan ditugu Gipuzkoako hiribildu monumentalen arteko bi aipagarrienetakoak -Bergara eta Oñati, azken honetatik hurbil dago Arantzazuko santutegia-, baita Arrasaten kokatzen den euskal kooperatibismoaren sorlekua ere; bertako Erdi Aroko herrigune historikoak jatorrizko elementu asko ditu oraindik. Eskoriatzako Alde Zaharra ere kultura ondasuntzat izendatuta dago.

JaiakAldatu

Ospakizun ezagunen artean Antzuolako Mairuaren Alardea edo Oñatiko Corpus Christi prozesioa eta Artzain txakurren nazioarteko lehiaketa aipa ditzakegu.

GastronomiaAldatu

Gastronomiari dagokionez, Bergarako gozokiak izan litezke eskualdea atseginez gogoratzeko aitzakia bikaina.

HedabideakAldatu

ZerbitzuakAldatu

OsasungintzaAldatu

Eskualdean bi erietxe nagusi daude: alde batetik Debagoieneko Ospitalea, gaixotasun orokorretaz arduratzen den zentro publikoa Osakidetzaren barrukoa, eta bestetik Aita Menni Ospitalea, psikiatria eta neurologia arloko zentro pribatu beteranoa dena.

IkasketakAldatu

1997tik, goi-mailako ikasketak egiteko aukera dago eskualdean, Mondragon Unibertsitatean, Arrasateko zentro pribatuan.

Antzinean, Oñatiko Unibertsitatea martxan egon zen XVI. mendetik XX.era arte.

Debagoiendar ospetsuakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Debagoiendar ospetsuen zerrenda»

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu

ErreferentziakAldatu