Markina-Xemein

Bizkaiko udalerria

Markina-Xemein Bizkaiko ekialdeko udalerri bat da, Lea-Artibai eskualdekoa. Markina-Xemein 1952an sortu zen, Markina uriak eta Xemein elizateak bat egin zutenean. 1969an Ziortza-Bolibar batu zitzaien, baina azken hori 2005ean banandu egin zen. 2016. urtean 4.899 biztanle zituen.

Markina-Xemein
 Bizkaia, Euskal Herria
Markina, Palacio de Solartecua.JPG

Markina-Xemeingo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Bizkaia
Eskualdea Lea-Artibai
Izen ofiziala Escudo de Markina Xemein.svg Markina-Xemein
Alkatea Luis Egurrola Arakistain (EAJ)
Posta kodea 48.270
INE kodea 48060
Herritarra markinar, xemeindar
Kokapena
Koordenatuak 43° 16′ 08″ N, 2° 29′ 47″ W / 43.268888888889°N,2.4963888888889°W / 43.268888888889; -2.4963888888889Koordenatuak: 43° 16′ 08″ N, 2° 29′ 47″ W / 43.268888888889°N,2.4963888888889°W / 43.268888888889; -2.4963888888889
Azalera 44,79 km2
Distantzia 50 km Bilbora
Demografia
Biztanleria 4.899 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -7)
% 51,26 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,74
Dentsitatea 109,38 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 5,71
Zahartze tasa[1] % 26,05
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 58,49
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 79,2 (2011)
Genero desoreka[1] % 5,35 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 8,74 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 87,42 (2010)
Euskararen erabilera %70,5 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera hiribildua 1355
bateratzea 1952. urtea
Webgunea http://www.markina-xemein.com/

GeografiaAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

 
Markina 1857an, Francisco Coelloren planoan.

Bizkaiko ipar-ekialdean dago, Artibai ibaiak Urko ibaiarekin bat egiten duen lekuan. Gipuzkoarekin muga egiten du, gainera. Ingurune menditsua da, herrigunea bera nahiko behean egon arren (70 metro inguru itsaso gainetik), mendiz inguraturik dago alde guztietatik (gehienak 400-800 metro ingurukoak, Oiz kenduta, hego-mendebaldean, 1026 metrokoa).

Amoroto eta Berriatua ditu iparraldean, Aulesti eta Ziortza-Bolibar mendebaldean, Etxebarria, Eibar eta Mendaro ekialdean eta Mallabia eta Berriz hegoaldean.

GarraiobideakAldatu

Lea-Artibai eskualde gehienean bezala, garraiobideak nahiko eskasak dira, bigarren mailako errepideen bidegurutzea baita. BI-633 errepidea (eskualde mailakoa) da garrantzitsuena, Durangotik Ondarroara doana. Horrez gain, BI-3405 herri-errepidea Lekeitiora, BI-3443 Aulestira, BI-2636 Etxebarria eta Elgoibarrera eta BI-4404 Barinaga, Aginaga eta Eibarrera dira bide garrantzitsuenak.

Industriak garapen urria izan zuen ingurunean dagoenez, ez dauka ez trenbiderik, ezta autobiderik ere. Garraio publiko bakarra autobusa da, Bizkaibus enpresako autobusak, hain zuzen ere; horiek Lekeitio, Ondarroa, Durango eta Bilborako zerbitzua eskaintzen dute.

EkonomiaAldatu

Lehen sektoreak biztanleria aktiboaren %10 inguru hartzen du, nahiz eta bere eragina txikiagoa den. Izan ere, baserrietan ekoizten diren gai gehienak etxerako dira, eta oso gutxi dira hortik bizitzeko lain ateratzen duten familiak. Harrobien ustiaketak, berriz, eragin garrantzitsua du sail honetan. Markinako marmol beltza ezagun bihurtu da mundu mailan, bere kolore eta kalitateagatik.

Bigarren sektoreak, bestalde, garrantzia izan du Markina-Xemeinen historian zehar, baina gorabehera handiak izan ditu. 70-80ko hamarkadetan herriko ardatz industriala izan zen La Esperanza arma lantegia krisialdi gogor baten ondorioz itxi behar izan zuten. Horren ondorioz, industria txikiko lan-elkarte batzuk baino ez ziren geratu. Gaur egun, berriz, markinar askok inguruko herrietako industriguneetan lan egiten dute.

Hirugarren sektoreak, azkenik, garrantzi handia dauka gaur egun, langileen %40 biltzen baitu. Hala ere, ostalaritzan eta denda txikietan oinarritzen da, ez baitago merkataritza sare handirik.

DemografiaAldatu

2019. urtean Markina-Xemeinek 4.964 biztanle zituen erroldan. Horietatik, 65 urte edo gehiagokoak biztanleen %21,58 ziren. Eta atzerriko estaturen batean jaiotako herritarrak biztanleen %14,22 ziren.[2] Aipatu behar da Markina-Xemein dela Estatuko etorkin media gainditzen duten EAEko herrietan laugarrena.[3]


Biztanle gehienak herrigunean bizi dira, Markinako alde zaharra eta bere inguruan historian zehar eraiki diren auzoetan. Auzo apartatuetan baserriak dira nagusi, gaur egun familia bakarreko etxebizitza bihurtu dira horietako asko, eta beste asko hutsik daude eta jabeek asteburu edo oporretan erabiltzen dituzte soilik, edo bertan behera utzita daude.


Markina-Xemeingo biztanleria
 

Biztanleria auzoka banatzen badugu, honako emaitza hau aterako zaigu:

Biztanleria auzoka (2001)
Auzoa Barinaga Ilurtzar Iturreta Larruskain-Amalloa Markina-Xemein Meabe Ubilla-Urberuaga
Biztanleria 153 79 70 111 3.747 63 118

HistoriaAldatu

Markinako hiribildua 1355. urtean sortu zuten. Inguruetako jauntxoek eskatu zuten hiribildua sortzea, hauen esanetan Gipuzkoatik egiten ziren lapurretak eta erosoak ekidin ahal izateko.

1370. urtean, jauntxoen bandoen gerren barruan, Juan Lopez Ganboakoak eraso egin zion Gonzalo Ibañez Markinakoari. Egun batez, goizaldean heldu zen Markinara bere gerlariekin, eta su eman zion Ibañez Markinakoaren etxeari. Sutean hil ziren Gonzalo aita, bere bi seme eta beste hainbat pertsona.[4]

XV. mendean greba bat egin zen Markinan. Errementariek hasi zuten greba hura, irabazten zuten soldata txikia zelakoan. Azkenean erregeak grebalarien eskariak ontzat hartu zituen eta agindu bat atera zuen hauen aldeko neurriak hartuz, 1499ko maiatzaren 8an.[5]

1766an Esquilancheren aurkako matxinadaren eraginak Markinara ere heldu ziren. 1766ko apirilaren 18an batu ziren matxinatuak udaletxe aurrean.

1883an Lore jokoak ospatu ziren Markinan.[6]

1936ko Gerra zibilean bonbardaketak jasan zituzten bai Markinak eta bai Xemeinek, eta 6 pertsona hil ziren hauen ondorioz. Militar altxatuen aldekoak 1937ko apirilaren 27an sartu ziren bi herrietara. Militar frankistek lau markinar eta xemeindar fusilatu zituzten. 135 pertsona inguruk herritik ihes egin behar izan zuten. Beste hainbeste atxilotu zituzten. Zenbait herritarrek ondasunak eta lana galdu zuten, edo isunak ordaindu behar izan zituzten. Urte hauetan herriko 400 gazte inguru joan ziren gerrara, eta horietatik 53k bizia galdu zuten.[7]

PolitikaAldatu

Primo de Riveraren diktadurako alkateakAldatu

  • 1926ko apirilaren 3a: Ricardo Urkieta Txopitea izendatu zuten alkate
  • 1928ko urriaren 19a: Felix Alkorta Zulueta izendatu zuten alkate
  • 1930eko otsailaren 26a: Juan Bustingorri Ugalde izendatu zuten alkate

II. Errepublika garaiko alkateakAldatu

  • 1931ko apirilaren 16an: Felipe Gartzia Maguregi izendatu zuten alkate
  • 1933ko urtarrilaren 29an: Victoriano Orbea Plaza (kudeaketa batzordeko burua izendatu zuten)
  • 1933ko maiatzaren 10ean: Jose Luis Gaytan de Ayala Costa izendatu zuten alkate
  • 1936ko azaroaren 26an: Bernardo Aretxabaleta Arriola izendatu zuten alkatea

Frankismo garaiko alkateakAldatu

  • 1937ko apirilaren 27an: Fermin Alberdi izendatu zuten alkate
  • 1937ko abuztuaren 4an: Luis Felipe Gaytan de Ayala izendatu zuten alkate
  • 1938ko azaroaren 17an: Rikardo Urkieta Txopitea izendatu zuten alkate
  • 1948ko maiatzaren 5ean: Jose Eizagirre Kareaga izendatu zuten alkate
  • 1949ko otsailaren 19an: Alejandro Gomez Omar izendatu zuten alkate
  • 1953ko abuztuan: Juan Manuel Agirre Goitia behin behineko izendatu zuten alkate
  • 1954ko martxoaren 4an: Valeriano Gurtubai Zabala izendatu zuten alkate
  • 1960ko urriaren 24an: Justo Arrieta Martinez izendatu zuten alkate
  • 1967ko otsailaren 4an: Luis Rodriguez Duralde izendtau zuten alkate
  • 1971ko ekainaren 28an: Joaquin Iriondo Mendieta izendatu zuten alkate
  • 1976ko azaroaren 10ean: Pedro Azkune Arrate izendatu zuten alkatea
  • 1977ko martxoaren 9an: Laur Aretxabaleta Goikoetxea izendatu zuten alkate

Demokraziako udal hauteskundeakAldatu

  • 1979ko ekainaren 15ean: Lauren Aretxabaleta Goikoetxea (EAJ) izendatu zuten alkate
  • 1983ko maiatzaren 8an: Lauren Aretxabaleta Goikoetxea (EAJ) izendatu zuten alkate
  • 1987ko ekainaren 10ean: Lauren Aretxabaleta Goikoetxea (EAJ) izendatu zuten alkate
  • 1991ko maiatzaren 26an: Lauren Aretxabaleta Goikoetxea (EAJ) izendatu zuten alkate[8]
  • 1995eko udal hauteskundeen ondoren: Lauren Aretxabaleta Goikoetxea (EAJ) izendatu zuten alkate
  • 1999ko udal hauteskundeen ondoren: Javier Alberdi Ibaibarriaga izandatu zuten alkate
  • 2003ko udal hauteskundeen ondoren: Javier Alberdi Ibaibarriaga izendatu zuten alkate
  • 2007ko udal hauteskundeen ondoren: Javier Alberdi Ibaibarriaga izendatu zuten alkate[9]
  • 2015eko udal hauteskundeetan Aralar Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bildu koalizioan integratuta aurkeztu zen. Euskal Herria Bilduk sei zinegotzi eskuratu zituen eta Euzko Alderdi Jeltzaleak bost. EH Bilduko Juanjo Txurrukak jarraitu zuen alkate.

Markina-Xemeingo udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
6 / 11
1.191 (% 49,90)
5 / 11
1.032 (% 40,25)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5 / 11
1.156 (% 48,43)
5 / 11
1.221 (% 47,62)
Aralar**
1 / 11
255 (% 9,95)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
**2015eko hauteskundeetan Euskal Herria Bildu barruan integratuta aurkeztu zen.
Datuen iturria: 2015eko eta 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean


  • 2019ko maiatzaren 26ko udal hauteskundeetan EAJk 1.365 boto lortu zituen, EH Bilduk 1.235, PSE-EEk 17 eta PPk 10. Ondorioz, EAJ alderdiko Luis Egurrola Arakistain izendatu zuten alkate.[10][11]

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Markiña-Xemeingo Gregoria Gandiagaren[12] testigantza, euskaraz egiteagatik eskolan jarritako zigorren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[13][14] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Markiña-Xemeingo hizkera[15] mendebaleko euskara[16] da,haren barruan, sortaldeko[17] Lea-Artibaiko[18] azpieuskalkia. Markina-Xemeinen euskaraz ulertu eta hitz egiten dakite hiritar gehienek. Azken datuek diotenez, Markina-Xemeingo biztanleen % 87 da euskalduna. Kaleko erabileraren ehunekoa, baina, askoz apalagoa da: 2006an egindako neurketetan, % 56 – 57 ingurukoa.

ElkarteakAldatu

  • Xemeingo bertso-eskola
  • Xemein Abesbatza. 2012an, Deia egunkariaren Deia Saria jaso zuen.
  • Gazte Ahots abesbatza
  • Zerutxu dantza taldea. Euskal dantzak egiten dituzte.


IkastetxeakAldatu

  • Bekobenta eskola publikoa
  • Berakruz ikastetxea
  • Lea Artibai ikastetxea. 1944. urtean Esperanza arma fabrika ezagunak eskola bat zabaldu zuen Xemeinen, Uhagon eraikinaren alboko lokal batean. Urte batzuk geroago, fabrikaren jabeek, Josefa Esperanza eta Castor Uriarte arkitektuak, dirua ipini zuten eskola berri bat eraikitzeko: Eskola Laboral Parrokiala. 1957an eraiki zuten eskola berri hau. Hasieratik eskola berri hori zuzendu zuena Julian Olazabagala apaiza izan zen. Behin eraikita, eskola parrokiari laga zioten. Eskola horren azpiko aldean zentro soziala edo areto parrokiala zegoen, Markina eta Xemeingo talde askoren biltzeko lekua izan zena (elizarekin lotutako talde sozialak, edo 60. hamarkadan sortzen ari zen mugimendu kooperatibistako kideak). 1978an ikastetxearen eraikin berria eraiki zen.[19]

Monumentu megalitikoakAldatu

Eraikin eta monumentu adierazgarriakAldatu

 
Andre Mariaren elizaren fatxada nagusia
 
Karmen eliza eta komentua

Eraikin erlijiosoakAldatu

  • Xemeingo Andra Mariaren Zeruratzea eliza nagusia. Gaur egun dagoen eliza XVI. mendean eraiki zen aurretik zegoen txikiago baten ordez. Areto-eliza da (alemanez, Hallen Kirche), hiru habearte eta oinarri laukiluzea ditu. Bizkaiko elizarik handiena da bolumenari dagokionez, batez ere garaiera handia duelako. Sakristia eta korua XVII. mendekoak dira, eta erretaula manierista dauka, Andra Mariaren irudia erdian duela. Eliza honetan dago hilobiratua Xabier Maria Munibe Peñafloridako kondea, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sortzailea. Eliza bera Euskadiko Monumentu Nazional izendatu zuten.
  • Xemeingo hilerria. Mariano Laskurainek marraztua eta 1851n eraikia. Ilustrazioko osasun eskaerak betetzeagatik, hilerriak elizetatik kanpo atera nahi izan ziren, eta Xemeingoa dugu Euskal Herrian eredu berritzaile horri jarraikiz eraikitako lehenengoa. XVI. mendeko Kristoren irudi bat dauka kapera nagusian. Oinarri laukizuzena du; ertzetako aterpeetan hilobi arruntak daude, eta erdiko gunean panteoiak. Hau ere Euskadiko Monumentu Nazional izendatuta dago.
  • Mesedeetako lekaimeen komentua. Komentua XVII. mendean eraiki zuten, Mesedeetako lekaimeak Xemeindik Markinara joan zirenean. Eliza XVIII. mendekoa da (barrokoa) baina aldare nagusia 1827an egin zuen Alejandro Valdiviesok.
  • Karmeldar fraideen eliza eta komentua. 1691n, Ziortzako kolegiatako abade Ignazio Munibe eta Axperen ekimenez eraiki zen komentua. Eliza 1724an inauguratu zuten, abuztuaren 15ean. 1809-1813 bitarteko Espainiako Independentzia Gerran fraideak kanporatu zituzten, baita 1839an Madrilgo gobernu "liberalek" komentuak ixteko agindu zutenean ere. 1868an karmeldarren errestaurazioa (Espainia mailan) komentu horretantxe hasi zen. Eliza barrokoa da. Kanpoaldean duen simetria eredua barnealdean aldareen bizitasunari kontrajartzen zaio.
  • San Jose eliza. Peñafloridako kondearen alargunak bere dorretxea eta baratzea karmeldar lekaimeen komentu bat eraikitzeko eskaini zituen. 1890ean ezarri ziren lekaimeak bertan, baina 2004an komentua utzi zuten. Gaur egun eliza itxita dago.
  • Arretxinagako Mikel deunaren baseliza. Markina-Xemeingo eraikinik bitxiena da zalantzarik gabe. XVII. mendean eraiki zen baseliza, jatorri ezezaguneko hiru harritzar handik osatzen zuten egitura estaltzeko. Harri horiek orekan daude bata bestearen ondoan, eta azpian zulo bat dago. Horren inguruan era guztietako sineskeriak zabaldu dira: zulo horretatik pasatzen denak senargaia/andregaia topatuko duela, hortzetako mina sendatuko zaiola, etab.
  • Eliza txiki. XVI. mendean herriko sarreran eraiki zen, penitenteak bidez zetozela herrira sartu orduko otoitz egin zezaten. Barroko erako burdinsare bat dauka eta barruan Gurutze handi bat gurtzen da.

Eraikin zibilakAldatu

 
Markinako ikuspegia
 
Antxia dorrea eta eta Ansotegi jauregia
  • Patrokua jauregia
  • Solartekua jauregia, Mugartegi jauregia izenez ere ezaguna, gaur egungo udaletxea.
  • Antxia dorrea.
  • Barroeta dorrea.
  • Kareaga dorrea.
  • Ugarte dorrea.
  • Andonegi jauregia.
  • Ansotegi jauregia.
  • Murga jauregia.
  • Udaletxe zaharra.
  • Pilotaren Unibertsitatea (udal pilotalekua). Badirudi lehen pilotalekua 1798an egin zela Markinan, eskuz jokatzeko. 1883an egokitu egin zen zestaz jokatzeko. 1928an itxi egin zen, eta 1965an berriztatu. Pilotaren unibertsitatea deitzen zaio. Abade pilotariak ezagunak izan ziren herrian: Frantzisko Alzibar Aritxuluaga, Jose Agirre Elxoste...[20]
  • Karmengo iturria. Ilustrazioaren garaian eraiki zen herriguneko biztanleek edateko ura eduki zezaten. Hasieran azpil baten irudia zeukan gainean, baina 1923an Pragako Jesus Umearen irudia ezarri zuten, haren kofradiak herrian zuen pisu handia zela eta. Iturriko zutabean Juan Antonio Mogelen hiru olerki daude:
Carlos Irugarrena
Bizcaico jaun dala
Marquinaco urijak
egin nau onela.
Ugarteco axpeetan
daukat jatorrija.
Ubide sakonetan
ekarri ugarija
Ur hau ederra zala
esanik aitubac
alan arindu dira
neque ta castubac.

Markinar eta xemeindar ospetsuakAldatu

Jaiak eta ospakizunakAldatu

Herriko jai nagusiak uztailaren 16aren inguruan ospatzen dira, Karmengo Andre Mariaren omenez hain zuzen. Jai hauetako ekitaldi aipagarrienak hauek dira, besteak beste: jaien hasierako txupinazoa eta poteoa bizikletan, danborrada, Karmen eguneko meza nagusia, aurreskua, zesta puntako partiduak, herri bazkaria zelaian, kontzertu eta erromeriak...

Irailaren 29an Mikel goiaingeruaren jaia ospatzen da Arretxinagako baselizan. Egun hau jai egun izendatuta dago herri osoan. Jai honetako ekitaldi nabarmenenak egun horretako eguerdian egiten den Xemeingo ezpata-dantza eta gauerdian egiten den Mahai-Gainekoa dira.

Jai horiez gain, urriko bigarren larunbatean Lea Artibai eskualdeko nekazaritza eta abeltzaintza azoka nagusia egiten da. Beste alde batetik, Inauterietako igandea ere ospatzen da.

Herriko jai nagusi horietatik aparte, auzo bakoitzak bere jaiegunak ditu; gehienetan tokiko baseliza txikiko santuaren jaia ospatzen da. Hauek dira jai garrantzitsuenak:

 
Erdotzako Andre Mariaren baseliza

BitxikeriakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. https://es.eustat.eus/municipal/datos_estadisticos/markina_xemein.html
  3. https://www.eustat.eus/elementos/ele0013000/Los_residentes_extranjeros_mas_numerosos_en_la_C_A/not0013001_c.html
  4. «MARKINA-XEMEIN - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-14.
  5. Augustin Zubikarai eta Juan Fernandez Egiguren (1991), Markina-Xemein I
  6. Augustin Zubikarai eta Juan Fernandez Egiguren (1991), Markina-Xemein II
  7. Patxi Juaristi (2011), 'Gerra zibila Markina eta Xemeinen: soziologiatik egindako irakurketa', Karmel 273 zenbakia, 29-56 orrialdeak
  8. Augustin Zubikarai eta Juan Fernandez Egiguren (1991), Markina-Xemein II
  9. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-15.
  10. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-15.
  11. «Markina-Xemeingo Udala - Alkatea eta zinegotziak» www.markina-xemein.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-15.
  12. «Gandiaga Onandia, Gregoria - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  13. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  14. «Eskolan zigorrak euskaraz egitearren - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  15. «Markina-Xemein - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  16. «Mendebalekoa - Bizkaiera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  17. «Sortaldekoa (M) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  18. «Lea-Artibaikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-05.
  19. Ibai Muñiz (2007), Lea Artibai, eskolatik eskualdera, Lea Artibai ikastetxea
  20. Augustin Zubikarai eta Juan Fernandez Egiguren (1991), Markina-Xemein II

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Wikiatlasa