Ireki menu nagusia

Oñati

Gipuzkoako udalerria

Oñati Gipuzkoako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Debagoiena eskualdekoa. 11.275 biztanle zituen 2016. urtean. Gipuzkoa osoko handiena da, hedaduraren aldetik. Herriguneak maila handiko monumentu asko ditu, batez ere Pizkundekoak eta Barrokoak. Han dago Sancti Spiritus Unibertsitatea, berariaz unibertsitate izateko eraiki zen eraikin platereskoa. Herrigunetik kanpo Aizkorriren magalean dago Arantzazuko santutegia, Gipuzkoako zaindaria den Arantzazuko Ama Birjinaren omenez eraikia, Euskal Herriko XX. mendearen erdialdeko lan arkitektoniko-artistiko osoena.

Oñati
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Oñati Aloñatik corrected.jpg
Oñati Aloñatik.

Oñatiko bandera
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Debagoiena
Izen ofiziala Oñati
Alkatea Mikel Biain Berraondo Euskal Herria Bildu.PNG
Posta kodea 20560
INE kodea 20059
Herritarra oñatiar
Kokapena
Koordenatuak 43° 01′ 58″ N, 2° 24′ 42″ W / 43.032778°N,2.411667°W / 43.032778; -2.411667Koordenatuak: 43° 01′ 58″ N, 2° 24′ 42″ W / 43.032778°N,2.411667°W / 43.032778; -2.411667
Oñati hemen kokatua: Gipuzkoa
Oñati
Oñati
Oñati (Gipuzkoa)
Oñati hemen kokatua: Oñati
Oñati
Oñati (Oñati)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 108,2 km2
Garaiera 175-1.360 metro
Distantzia 68 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 11.275 biztanle (2016)
(Green Arrow Up.svg 73)
% 49,62 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 50,38
Dentsitatea 104,21 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 4,2
Zahartze tasa[1] % 18,6
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 49,35
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 78 (2011)
Genero desoreka[1] % -3,05 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 7,09 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 73,96 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 46,3 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1467. urtea
Webgunea http://www.oñati.eus

Oñatiarrek txantxikuigel») ezizen herrikoia dute.

Eduki-taula

GeografiaAldatu

EremuaAldatu

Oñati herria Gipuzkoako herririk zabalena da, 108,2 kilometro koadroko azalerarekin.

Inguru naturalaAldatu

Udalerria ingurune menditsuan kokatuta dago, eta Aizkorri, Aloña, Zaraia eta Elgeako mendilerroek mugatzen dute.

Herri honetan sortutako Oñati ibaia Debaren ibaiadar nagusietakoa da.

MugakideakAldatu

Iparraldean Bergara eta Antzuola; hegoaldean Barrundia eta Donemiliaga, (Araba); ekialdean Legazpi; eta mendebaldean Arrasate eta Aretxabaleta.

AuzoakAldatu

Herriguneaz gain, beste 16 baserri-auzo ere baditu herriak: Arantzazu, Araotz, Uribarri, Lezesarri, Urrexola, Murgia, Olabarrieta, Berezao, Garagaltza, Goribar, Zañartu, Torreauzo, Garibai, Santxolopeztegi, Zubillaga eta Larraña.

HistoriaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Oñatiko Jaurerria»

Oñati mende luzez jaurerri burujabea izan zen, eta gero konderria, 1845 arte ez baitzen Gipuzkoan sartu.

Ez dago Oñatiko oraingo hirigune historikoaren ezarpenaren jatorria doitasunez zehazten duen agiririk. Nahiz eta bibliografiak jatorri goiztiarra baiesten duen, dela Oñatiko antzinako gunearena, dela hango Gebara etxearena -ustez 1149koa den agiri baten aipamena errepikatzen da, eta haren bidez Ladron Eneko kondeak, Gebara eta Oñati etxeko jaunak, bere ondasun guztien dohaintza egin zion bere semeari-, gaur badakigu testu horren ustezko antzinatasuna ez dela egiazkoa.

Dena dela, zentzuzkoa dirudi hirigunearen jatorria San Migel elizaren inguruan kokatzeak. Eliza horren lehenengo erreferentzia dokumentalak 1200ra garamatza, urte horretan Juan de Prejanok, Calahorrako apezpikuak, bere aurrekoak «Ecclesiam sancti michaeli de Onati» elizari emandako induljentzia batzuk berretsi baitzituen.

Oñatik berezitasun bat ere badauka, jaurgoko udalerri gutxietako bat baita, nahiz eta gero konderri izatera pasa zen (XIII. mendeko dokumentu batzuen arabera, titulu hori gebaratarrek erabiltzen zuten, geroago Oñatiko kode izan zirenek). Gebaratarrek Gaztelako erregeak emandako eskubide eta pribilegio batzuk zeuzkaten, eta haien bidez, botere politiko, judizial, ekonomiko eta erlijiosoa kontrolatzen zuten. Oñatiko biztanleek etengabe egin zituzten saioak jaunaren boteretik askatzeko. 1338an hasi ziren, eta, nahiz eta 1540an eskatu zen Gipuzkoarekiko anexioa, lotura hori ez zen 1845 arte behin betiko gauzatu.

HirigintzaAldatu

Hirigunea multzo monumental berezi bat da, ibarreko erdialdean kokatua, eta morfologia berezia eta perimetro zehaztua dituena. Gunearen egiturapena barrendik egiten da, denborarekin erantsiz joan diren bideen arabera. Jatorrizko gunea XIII. mendekoa da, eta inguru honetan itxuratzen da: Kale Zaharraren zati bat -San Migel elizaren ondoan igarotzen da, eta Errege Bideak Oñatitik pasatzean egiten duen trazatua markatuz-, San Anton kalea, Santa Marina plaza eta Mendiko kalea, hau da, Zumeltzegi muinoaren inguruan, Arranoaitz errekaren eskuineko ertzean, Santa Marina izan ezik.

 
Udaletxea, barrokoa

XIII. mendearen amaieran edo XIV. mendearen hasieran zabalgunea sortu zen, hiriaren hiri-bilbea beste aldera zabaldu, eta banaketa eta okupazioko modu ordenatu bat ezarri. Bat dator Kale Barriarekin eta Atzeko Kalearekin, kale horietan nagusi baitira eraikuntza zainduak, material onekoak eta lerro soilekoak. XV. mendean, beste bi nabe, gotikoak, erantsi zitzaizkion San Migel parrokiari, eta haren inguruan «Sietevientos»[erreferentzia behar] aldea egituratu zen.

XVI. mendean Unibertsitatea instalatu izanak eta merkataritzaren eta eskulangintzaren garapenak hazkundeko dinamikari eustea ahalbidetuko du, eta ondoz ondo beste hiri-espazio batzuk egituratzea. Urbanizatze-prozesuak XVII. eta XVIII. mendeetan segitu zuen, eta Kale Barria Kale Zaharrarekin batu zen zubi batzuen bidez, eta, XIX. mendearen amaieran, Foruen Enparantza eta Santa Marina sortu ziren.

Eskema lineala nagusitzen da, Kale Zaharraren, Kale Barriaren eta Atzeko Kalean inguruan, eraikuntza atxikiko orube estu eta sakonak dituena. Foruen Enparantzako espazioa topaleku moduan sortu zen, Sietevientos aldeko bilgune txikia hobetzeko. Eskema lineal horren adarkatzeak ibilbide irregular batzuetan gauzatzen dira, Kale Zaharra Kale Barriarekin batuz, eta hego-ekialdean bide-zati isolatu batzuetan, errebalek zati batean desitxuratu egiten baitute egitura hori.

Hala ere, ardatzen indarrak eta adarkatzeak egituratzen dituen Foruen Enparantzaren eskalak irakurketa argia ematen diote hiri-bilbearen multzoari. Aipatu behar da irregulartasun horiek ematen diotela bilbeari bategite zeiharren eta eskala txikien berezitasuna.

DemografiaAldatu

Espainiako Gerra Zibila, Oñatiko testigantzak
Oñatiko biztanleria
 

PolitikaAldatu

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Mikel Biain hautatu zuten alkate.

2015eko udal hauteskundeetan Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk gehiengoari eutsi zion, eta Mikel Biain berriro hautatu zuten alkate.

Oñatiko udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Bildu
10 / 17
3.137 (% 53,06)
11 / 17
3.308 (% 52,62)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
7 / 17
2.475 (% 41,86)
6 / 17
1.936 (% 30,79)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

2007ko udal hauteskundeakko udalbatza

Alderdia

2007ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
8 / 17
Ezker Batua - Berdeak / Aralar
4 / 17
Eusko Alkartasuna
3 / 17
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
1 / 17
Alderdi Popularra (PP)
1 / 17

Oñatiko alkateen zerrendaAldatu

1979. urtetik, lau alkate jeltzale izan ditu herriak, 32 urtez; 2011ko hauteskundeetan ordea, Bilduk gehiengo osoz irabazi zituen hauteskundeak, 2015eko hauteskundeetan berretsi egin zuen gehiengoa.

  • Eli Galdos (1979-1991)
  • Angel Iturbe (1991-2003)
  • Andoni Gartzia (2003-2006)
  • Lourdes Idoiaga (2006-2011)
  • Mikel Biain (2011-)

ArmarriaAldatu

Oñatiko armarrian garrantzi historikoa izan duten familiak islatzen dira, hiru zatitan banatua. Goian, ezkerrean arrano bat dago Ganboatarren familia irudikatzen duena, eta eskuinaldean, orein bat Murgiatarrena irudikatzen duena. Armarriaren beheko zatian oreina arranoak zaurituta agertzen da, horrek Erdi Aroko gudu bat irudikatzen du, Murgiatarrek galdu zutena.

Ondasun nabarmenakAldatu

Oñatiko hirigune historikoaren multzoak bere ibilbide historikoari erantzuten dio, eta monumentu-kopuru zabala biltzen du: jauregiak, jauretxeak, etxetzarrak, eta tartean hainbat erlijio-eraikin bikain, hiri-bizitzako ehunka urte batera biltzen dituen bilbe batean.2011ko uztailaren 4tik, monumentu-multzoaren kategoriako Kultura Ondasun sailkatzeko espedientea ireki da.[3] Oñatiko ondasun ugari hirigune historikoan daude:

Badira beste ondasun batzuk hirigunetik kanpo:

KomunikabideakAldatu

Oñatiko Udalaren ekimenez 90eko hamarraldian sortutako Kontzejupetik aldizkariak eta Oñati Irratiak gaur egun oraindik ere lanean diraute.

Horretaz gain, Debagoieneko mankomunitatearen Goiena komunikazio taldeak herriko albisteak, erreportajeak... argitaratzen ditu bere hedabideetan.

EuskaraAldatu

Oñatiko Jerardo Elortzaren[5] testigantza, euskarak seminarioan zuen lekuaren inguruan. Euskal Herriko Ahotsak[6][7] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Oñati[8] Gipuzkoako herri euskaldunenen artean dugu, biztanleen %80 inguru euskal hiztunak dira. Herriko hizkerari dagokionez, mendebaldeko euskararen[9] aldaera bat da, Debagoienekoa[10]. Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Gipuzkoako Aretxabaletak, Arrasatek, Eskoriatzak, Leintz Gatzagak eta Oñatik eta Arabako Aramaiok. Leintz haranak esparru berezia osatzen du Deba ibarrean, oso estua delako Arrasate, Aretxabaleta, Eskoriatza eta Leintz Gatzaga herrien arteko batasuna. Aramaioko hizkera ere ez da asko urruntzen hauetatik, baina bai Oleta auzokoa, Oletako hizkera sartaldeko eta sortaldeko hizkeren arteko tarteko hizkeratzat hartzen baita. Oñatiko hizkera ere berezia da. Oñati ez zen Gipuzkoan sartu 1845 urtera arte eta bertako hizkerak oraindik ere nortasun berezia du. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskararen eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteizekin eduki du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara.


Candido Izagirre eta Luis Villasante fraideak, Manuel Umerez, Leonardo Zabaleta, Leonardo Guridi, Leandro Igartua eta Felix Arrazola abadeak, Bedita Larrakoetxea, Bahr alemaniar hizkuntzalaria, Joxe Otalora eta Jerardo Elortza izan dira, besteak beste, Oñatiko hizkera aztertzen aitzindariak. 2014an, berriz, udalak Oñatiko euskarari buruzko liburu oparoa argitaratu zuen, Roberto Altunak, Kepa Elortzak eta Koldo Zumaldek egindakoa.[11]

Oñatiar ospetsuakAldatu

  • Rodrigo Sánchez de Mercado de Zuazola (1460/70-1548), gotzaina eta humanista. Mallorca eta Ávilako gotzaina. Oñatiko Santi Espiritu Unibertsitatearen sortzailea.
  • Andres Araotz (1500-1563): eskultorea eta erretaula egilea.
  • Lope Agirre (1510-1561), esploratzailea eta militarra.
  • Cristóbal Oñate (1504–1567): esploratzailea eta Nueva Españako konkistatzailea.
  • Miguel de Aozaraza (1598-1637): apaiza. Japonen ibili zen misiolari. Eliza Katolikoak 1987an izendatu zuen santu.
  • Luis Manuel de Zañartu (1723–1782): Txileko Santiagoko korrejidorea.
  • Ramón María Adurriaga (1755–1841): Ávilako gotzaina (1824-1841).
  • Francisco Antonio de Elorza y Aguirre (1798–1873): ingeniari militarra. Landa-mariskala izatera iritsi zen.
  • Pedro Altube (1827-1916), Estatu Batuetan arrantxo-jabea eta abeltzaina izan zen, eta «Ameriketako euskal herritarren aita» deitzen diote. 2,03 metro neurtzen zituela eta, Palo Alto («makila luze») ezizenaz ezaguna. Hall of Great Westerners delakoan inskribatua 1960az geroztik.
  • Blas Pradere (1851-1923): apaiza eta idazlea.
  • Julian Irizar (1869-1935), aita oñatiarra zuen. Argentinan jaioa. Hango almirantea izan zen. Antarktikan ibilia.
  • Jose Madinabeitia (1870–1923): sendagilea eta militante sozialista.
  • Juan Madinabeitia (1861–1938): medikua. Espainiako gastroenterologiako eskola modernoaren sortzailea.
  • Aita Madina (1907-1972), fraidea eta musikagilea.
  • Juan Zelaia (19202016), enpresaburua eta euskaltzalea.
  • Jerardo Elortza (1944-), idazlea, etnografoa, historialaria, hizkuntzalaria eta euskaltzalea.
  • Juan Carlos Irizar (1951-), pianista eta musikagilea.
  • Lourdes Idoiaga (1951-), EAJko politikaria, Oñatiko alkate ohia.
  • Santi Idigoras (1953-), Errealeko futbolari ohia.
  • Jon Zelaia (1954-), idazlea eta musikaria.
  • Ruper Ordorika (1956-), abeslaria.
  • Gerardo Markuleta (1963-), idazlea.
  • Fermin Etxegoien (1966-), artikulugile, idazle, kazetari eta irrati-esataria.
  • Luis Durán (1967-), komikigilea.
  • Ritxi Mendiguren (1968-), Athleticeko futbolari ohia.
  • Jon Odriozola (1970-), txirrindulari profesional ohia.
  • Markel Irizar (1980-), txirrindulari profesionala.

Hiri senidetuakAldatu

Argazki galeriaAldatu

ErreferentziakAldatu

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Oñati  
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa