Albert Einstein

Alemaniar-amerikar fisikaria, erlatibitatearen teoriaren sortzailea

Albert Einstein (Ulm, Baden-Württemberg, Alemania, 1879ko martxoaren 14a - Princeton, New Jersey, AEB, 1955eko apirilaren 18a) alemaniar-suitzar-estatubatuar fisikari[1] eta matematikari nabaria izan zen, inoizko zientzialari handienetariko bat.[2][3] Fisikaren alorrean bezain sakona izan ez bada ere, filosofian ere eragin handia izan du:[4] alde batetik, Kantek denborari eta espazioari buruz zituen iritziak zalantzan jarri zituen; bestetik, jakintzen arloan egiten diren lorpenak behin betikoak ez direla, aldiz jakindakoaren antolaketa berria etengabe egin behar dela erakutsi zuen.

Albert Einstein
Albert Einstein Head.jpg
Ahotsa
Bizitza
Jaiotza Ulm1879ko martxoaren 14a
Herrialdea  Alemaniar Inperioa  (1879ko martxoaren 14a -  1896ko urtarrilaren 28a)
baliorik ez  (1896ko urtarrilaren 28a -  1901eko otsailaren 21a)
 Suitza  (1901eko otsailaren 21a -  1955eko apirilaren 18a)
 Austria-Hungariako Inperioa  (1911ko apirilaren 1a -  1912ko irailaren 30a)
 Weimarko Errepublika  (1918 -  1933)
 Ameriketako Estatu Batuak  (1940ko urriaren 1a -  1955eko apirilaren 18a)
Bizilekua Einsteinhaus Caputh Itzuli
Einsteinhaus Itzuli
Alemania
Munich
Princeton
Talde etnikoa judua
askenazia
Lehen hizkuntza alemana
Heriotza Princeton1955eko apirilaren 18a (76 urte)
Hobiratze lekua National Museum of Health and Medicine Itzuli
Heriotza modua berezko heriotza: Aorta abdominaleko aneurisma
Familia
Aita Hermann Einstein
Ama Pauline Koch
Ezkontidea(k) Mileva Marić  (1903ko urtarrilaren 16a -  1919ko otsailaren 14a)
Elsa Einstein Itzuli  (1919 -  1936ko abenduaren 20a)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Familia
Hezkuntza
Heziketa Zuricheko Unibertsitatea 1905eko apirilaren 30a) doktoretza : fisika
Luitpold-Gymnasium Itzuli
(1888 - 1894)
Alte Kantonsschule Aarau Itzuli
(1895 - 1896ko iraila) Matura Itzuli
ETH Zurich Itzuli
(1896 - 1900) Zientziatan graduatua : matematika-irakaskuntza
Hezkuntza-maila Fisikako doktoregoa
Tesi zuzendaria Alfred Kleiner Itzuli
Heinrich Burkhardt Itzuli
Heinrich Friedrich Weber Itzuli
Hizkuntzak ingelesa
alemana
Irakaslea(k) Heinrich Friedrich Weber Itzuli
Ikaslea(k) Ernst G. Straus Itzuli
Jarduerak
Jarduerak fisikari teorikoa, zientziaren filosofoa, asmatzailea, zientzia idazlea, pedagogoa, unibertsitateko irakaslea, fisikaria, ez-fikzio idazlea, filosofoa, idazlea, irakaslea, zientzialaria, matematikaria eta patent examiner Itzuli
Lantokia(k) Berna
Praga
Zürich
Berlin
Caputh Itzuli eta Princeton
Enplegatzailea(k) Leidengo Unibertsitatea
Berna
Princetongo Ikasketa Aurreratuen Institutua
Unibertsitate Karolina
Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn
Swiss Federal Institute of Intellectual Property Itzuli  (1902ko ekainaren 16a -  1909)
Bernako Unibertsitatea  (1908 -  1909)
Zuricheko Unibertsitatea  (1909 -  1911)
Karl-Ferdinands-Universität Itzuli  (1911ko urtarrila -  1912ko urria)
ETH Zurich Itzuli  (1912ko urria -  1914)
Prusiako Zientzien Akademia  (1914 -  1933)
Berlingo Humboldt Unibertsitatea  (1914 -  1933)
Deutsche Physikalische Gesellschaft Itzuli  (1916 -  1918)
Kaiser Wilhelm Society Itzuli  (1917 -  1933)
Leidengo Unibertsitatea  (1920ko irailaren 21a -  1946ko uztailaren 13a)
Princetongo Unibertsitatea  (1933 -  1955)
Lan nabarmenak erlatibitate berezi
Erlatibitate orokor
Efektu fotoelektriko
erlatibitatearen teoria
theory of Brownian Motion Itzuli
E=mc²
Planck-en konstante
Einstein field equations Itzuli
mekanika kuantiko
eremu-teoria bateratu
Jasotako sariak
Nominazioak
Influentziak Fedor Dostoievski, Hermann Minkowski, Baruch Spinoza, Mohandas Karamchand Gandhi, Arthur Schopenhauer, Hendrik Lorentz, George Bernard Shaw, Isaac Newton, Riazuddin, David Hume, Thomas Young, Bernhard Riemann, Moritz Schlick, James Clerk Maxwell, Paul Valéry, Karl Pearson, Henry George eta Ernst Mach
Kidetza Royal Society
Prusiako Zientzien Akademia
Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia
Linzeen Akademia
Amerikako Sozietate Filosofikoa
Zientzien Bavariar Akademia
Göttingengo Zientzien Akademia
Sobietar Batasuneko Zientzien Akademia
Frantziako Zientzien Akademia
Suediako Zientzien Errege Akademia
Arteen eta Zientzien Herbehereetako Errege Akademia
Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Russian Academy of Sciences (1917–25) Itzuli
Indiako Zientzien Akademia Nazionala
XL izeneko Zientzien Akademia Nazionala
Brazilian Academy of Sciences Itzuli
Centre international de synthèse Itzuli
Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionala
Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionala
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa agnostizismoa
judaismoa
ateismoa
Alderdi politikoa German Democratic Party Itzuli
IMDb nm0251868
einstein.biz/
Albert Einstein signature 1934.svg

1905ean erlatibitatearen teoria berezia argitaratu zuen[5] eta 1915ean, erlatibitatearen teoria orokorra. Bi teoriek fisikan berebiziko iraultza ekarri zuten, newtondar mekanika hautsi baitzuten; Einsteinek ordura arteko espazio eta denboraren kontzeptuak guztiz berritu zituen. 1921. urtean, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, baina ez haren ekarpen nagusiagatik, teoria kuantikoa garatzeko ezinbestekoa izango zen efektu fotoelektrikoa esplikatzeagatik baizik,[6]

Bizitza eta ibilbideaAldatu

Gaztaroa eta hezkuntzaAldatu

Albert Einstein Ulm-en jaio zen, Alemaniar Inperioko Württemberg-en, 1879ko martxoaren 14an. Bere gurasoak Hermann Einstein, saltzailea eta ingeniaria, eta Pauline Koch izan ziren. 1880an familia Munichera joan zen bizitzera, eta Einsteinen aitak eta bere osaba Jakobek Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie enpresa sortu zuten, korronte zuzenean oinarritutako ekipamendu elektrikoak fabrikatzen zituena.[7]

 
Albert Einstein 1893an (14 urte)

Einsteindarrak Ashkenazi judu ez praktikanteak ziren, eta Albert bost urtetik aurrera Municheko oinarrizko eskola katolikora joan zen, hiru urtez. Zortzi urte zituela, Luitpold Gimnasiora (gaur egun Albert Einstein Gimnasioa izenarekin ezagutzen da), lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak burutu zituen, zazpi urte beranduago Alemaniar Inperioa utzi zuten arte.[8]

1894an, Hermannen eta Jakoben enpresak Municheko hiria argiztapen elektrikoz hornitzeko lehiaketa galdu zuten, finantziazioa falta zitzaielako beren ekipamendua korronte zuzeneko (DC) estandarretik eraginkorragoa zen korronte alternora (AC) bihurtzeko.[9] Lehia galtzeak Municheko fabrika saltzea behartu zuten. Negozio bila, Einstein familia Italiara joan zen bizitzera, lehenik Milanera eta hilabete batzuk geroago Paviara. Familia Paviara aldatu zenean Einsteinek 15 urte zituen,eta Munichen jarraitu zuen Luitpold Gimnasioan ikasketak bukatzeko. Aitak ingeniaritza elektrikoa ikastea nahi zuen, baina Einsteinek agintariekin talka egin zuen, eta eskolaren erregimen eta irakasteko metodoaren aurka egin zuen. Gerora idatzi zuen ikasteko espiritua eta pentsamendu sortzailea galdua zela, buruz ikastea behartzen zituztelako. 1894ko abenduaren amaieran, Italiara bidaiatu zuen familiarekin bat egiteko Pavian, ikastetxean mediku baten agiri bat erabilita uzten joateko.[10] Italian egon zen bitartean, saiakera labur bat idatzi zuen "Ether eremuaren ikerketa eremu magnetikoan" izenburuarekin.[11][12]

Einstein txikitatik beti nabarmendu zen matematikan eta fisikan, matematikako mailara ikaskideek baino askoz azkarrago iritsiz. Hamabi urteko Einsteinek uda bakar batean aljebra eta geometria euklidearra bere kasa ikasi zituen. Halaber, Einsteinek 12 urte zituela Pitagorasen teoremaren jatorrizko froga berez aurkitu zuen.[13] Familiako tutorea zen Max Talmudek esan zuen:”12 urteko Einsteini geometria testuliburua eman ondoren, denbora gutxian liburu osoa landu zuen. Gero, goi-mailako matematiketara dedikatu zen ... Laster bere talentu matematikoa hain altua zenez, ezin nion jarraitu".[14] Geometria eta aljebrarako zuen zaletasunak hamabi urte zituela sinetsita zegoen natura"egitura matematikoa "dela ulertu zitekeela. Einstein 12 urterekin hasi zen bere kasa kalkulua ikasten, eta 14 urte zituenean "kalkulu integral eta diferentzialak" menderatu zituen.[15]

13 urterekin, filosofia (eta musika)[16] serioago interesatu zitzaionean, Einsteinek Kanteren Arrazoimen Hutsaren Kritika irakurri zuen, eta Kant bere filosofo gogokoena bihurtu zen, bere tutorea: "Garai hartan oraindik mutikoa zela, hamahiru urte baino ez zituen, Kanten lana garbia zen berarentzat, nahiz eta jende arruntarentzat ulertezina izan."[17]

1895ean, 16 urte zituela, Einstein-ek Zürich-eko Suitzako Eskola Politekniko Federalerako (gero Eidgenössische Technische Hochschule, ETH) sarrera azterketak egin zituen. Ez zuen azterketaren zati orokorrean eskatutako estandarra lortu,[18] baina fisika eta matematikako aparteko kalifikazioak lortu zituen.[19] Eskola politeknikoko nagusiaren aholkua jarraituz, Argoviako (Suitza) kantonamenduko Aarau ikastetxera joan zen, eta 1895-1896 urteetan, bigarren hezkuntzako ikasketak burutu zituen. Jost Winteler irakaslearen familian hartu zuen ostatu, eta Marie bere alabaz maitemindu zen. Handik denbora batera, Alberten arreba Maja, Wintelerren Paul semearekin ezkondu zen.[20] 1896ko urtarrilean, aitaren oniritziarekin Einsteinek Württembergeko Alemaniako Erresumako herritartasuna utzi zuen, soldadutza ekiditeko. [21]1896ko irailean, Suitzako selektibitatea gainditu zuen batezbesteko nota onekin, fisikako eta matematikako irakasgaietan goieneko 6koa lortuz, 1 eta 6ko eskalan.[22] 17 urterekin Züricheko politeknikoan matrikulatu zen, matematika eta fisika ikasteko lau urteko diplomaturan. Marie Winteler, urte bete zaharragoa zelarik, Suitzako Olsbergera joan zen bizitzera, irakasle postu batera.[23]

Einsteinen emaztea izango zena, 20 urteko Mileva Marić serbiarra, urte hartan matrikulatu zen baita eskola politekniko berean. Matematika eta fisika diplomaturako emakume bakarra zen, sei ikasleen artean. Hurrengo urteetan, Einsteinen eta Marićen adiskidetasuna erromantizismora garatu zen, eta elkarrekin irakurtzen zituzten eskolaz kanpoko fisikaren inguruko gaiak. Hain zuzen, Einsteinek gero eta interes handiagoa hartzen zuenak. 1900ean, Einsteinek matematika eta fisikako azterketak gainditu zituen, eta diploma federala eman zioten.[24] Esan izan da Marić Einsteinekin lankidetzan aritu zela 1905eko artikulu ospetsuetan,[25][26] Annus Mirabiliseko artikuluak izenarekin ezagutzen direnak, baina gaia aztertu duten fisikako historialariek ez dute inolako frogarik aurkitzen ekarpen garrantzitsurik egin zuela esateko.[27][28][29][30]

Ezkontzak eta seme-alabakAldatu

Einstein eta Mileva Marić-en arteko korrespondentzia goiztiarra aurkitu eta argitaratu zuten 1987an. Bikoteak "Lieserl" izeneko alaba bat izan zuen, 1902ko hasieran jaioa, Marić beer gurasoekin batera zegoen Novi Sad-en. Marić Suitzara ume barik itzuli zen, zeinen benetako izena eta patua ez dira ezagutzen. Einsteinen 1903ko iraileko gutunaren edukiak iradokitzen zuen neskatoa adopzioari utzi zuela, edo eskarlatinaz haurtzaroan hil zela.[31][32]

Albert eta Mileva Einstein, 1912an

Einstein eta Marić 1903ko urtarrilean ezkondu ziren. 1904ko maiatzean, Hans Albert semea izan zuten Bernan (Suitzan), eta bigarren semea Eduard Zürichen jaio zen 1910eko uztailean. Bikotea Berlinera joan zen 1914ko apirilean, baina Marić Zürichera itzuli zen beren semeekin, Einsteinen erakarpen erromantiko nagusia Elsa lehengusina zela jakin zuenean.[33] 1919ko otsailean dibortziatu ziren, bost urtez bananduta bizi ondoren.[34] Eduardek 20 urterekin depresioak izan zituen, eta eskizofrenia zuela diagnostikatu zioten.[35] Amak zaindu zuen, eta asiloetan ere sartu zuten hainbat alditan. Azkenean, Marić hil ondoren betiko geratu zen asiloan.[36]

2015ean agerian jarri ziren eskutitzetan, Einsteinek Marie Winteler lehen maitasunari ezkontzaz eta beretzat zituen barne sentimenduaz idatzi zion. 1910ean honakoa idatzi zion, bere emaztea bigarren semearen haurdun zegoela: " Zurekin pentsatzen dut bihotzez maiteminduta minutu guztietan, eta zorigaiztokoa naiz soilik gizon bat egon daitekeen bezala". "Erratutako maitasuna" eta "galdutako bizitza" aipatzen zituen Marierekiko maitasuna kontutan hartuz.[37]

Einstein Elsa Löwenthalekin ezkondu zen 1919an,[38][39] 1912az geroztik harremana izan ondoren.[40] Amaren aldetik lehen lehengusina zen, eta aitaren aldetik bigarren lehengusina. Estatu Batuetara emigratu zuten 1933an. Elsari bihotzeko eta giltzurruneko arazoak diagnostikatu zizkioten 1935ean, eta 1936ko abenduan zendu zen.[41]

AdiskideakAldatu

Einsteinen lagun ezagunen artean honakoak zeuden: Michele Besso, Paul Ehrenfest, Marcel Grossmann, János Plesch, Daniel Q. Posin, Maurice Solovine eta Stephen Wise.[42]

Patenteen bulegoaAldatu

1900. urtean graduatu ondoren, Einsteinek ia bi urte frustragarri eman zituen irakasle lanpostu baten bila. Suitzako herritartasuna eskuratu zuen 1901eko otsailean,[43] baina arrazoi medikoengatik ez zuten soldadutzara deitu. Marcel Grossmannen aitaren laguntzarekin, Bernan lan bat ziurtatu zuen Jabetza Intelektualeko Bulego Federalean, patenteen bulegoan,[44] [45]aztertzaile laguntzaile bezala.[46]

Einsteinek patente ezberdinen eskaerak ebaluatzen zituen, hala nola legarren sailkatzaile bat eta idazmakina elektromekanikoa.[47] 1903an Suitzako Patenteen Bulegoko kargua iraunkorra bihurtu zen, nahiz promozionatu gabe egon, "makinen teknologia erabat menperatu" arte.[48]

Patenteen bulegoan egin zuen lan gehiena seinale elektrikoen transmisioari eta denboraren sinkronizazio elektriko-mekanikoari buruzkoa zen. Bi arazo tekniko horiek azkenean Einsteinen pentsamendu esperimentuetan nabarmen agertzen dira, argiaren izaerari eta bere ondorio erradikaletara eraman zituen espazioaren eta denboraren arteko oinarrizko loturetan.[49]

 
Olympia Academiako sortzaileak: Conrad Habicht, Maurice Solovine and Einstein, 1902an.

Bernan ezagutu zituen lagun batzuekin, Einsteinek eztabaida talde txiki bat sortu zuen 1902an. "The Olympia Academy" izen burlatia jarri zioten, eta zientzia zein filosofiaz eztabaidatzeko aldizka elkartzen ziren. Irakurgaiak Henri Poincaré, Ernst Mach eta David Humeren lanak zituzten irakurgaien artean, eta horiek eragina izan zuten bere ikuspegi zientifiko eta filosofikoan.[50]

Lehen artikulu zientifikoakAldatu

1900. urtean, Einsteinen "Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen" ("Kapilaritatearen fenomenoaren ondorioak") Annalen der Physik aldizkarian argitaratu zen.[51][52] 1905eko apirilaren 30ean, Einsteinek tesia burutu zuen Fisika Esperimentaleko irakaslea zen Alfred Kleinerekin aholkulari bezala zuela. Ondorioz, Einsteinek Züricheko Unibertsitateko doktore titulua lortu zuen, “Neurri Molekularren Zehaztapen Berria” ikerkuntzari esker.[53][54]

Urte hari, Einsteinek 26 zituela, annus mirabilis (urte harrigarria) deitu izan zaio. Lau lan berri argitaratu zituen: efektu fotoelektrikoari buruz, Brownian mugimenduari, erlatibitate bereziari, eta masaren eta energiaren baliokidetasunari, mundu akademikoan entzutetsuak bilakatu zirenak.

Karrera akademikoaAldatu

1908rako, zientzialari garrantzitsu bezala zegoen onartua, eta Bernako Unibertsitateko irakasle izendatu zuten. Hurrengo urtean, Züricheko Unibertsitatean elektrodinamikaren eta erlatibitatearen printzipioari buruzko hitzaldi bat eman ondoren, Alfred Kleinerrek gomendatu egin zuen, fakultatean fisika teorikoan katedra berri bat sortzeko. 1909an Einstein katedradun elkartua izendatu zuten.[55]

Katedradun oso Pragako Charles-Ferdinand Unibertsitatean bilakatu zen 1911ko apirilean, eta horretarako Austria-Hungariako Inperioan herritartasuna onartu zuen.[56][57] Pragako egonaldian, 11 lan zientifiko idatzi zituen, horietako bost erradiazioaren matematika eta solidoen teoria kuantikoei buruz. 1912ko uztailean Züricheko bere alma materrera itzuli zen. 1912tik 1914ra arte, fisika teorikoko katedraduna izan zen ETH Zurichen, eta bertan mekanika analitikoa eta termodinamika irakatsi zituen. Orduan hainbat arlo ikertu zituen, esaterako etengabeko mekanika, beroaren teoria molekularra eta grabitatearen arazoa. Azken honetan,  matematikaria eta adiskidea zen Marcel Grossmannekin lan egin zuen.[58]

1913ko uztailean, Berlinen zegoen Zientzien Prusiar Akademian kide izateko bozkatu zuten. Hurrengo astean Max Planck eta Walther Nernst Zurichen bisitatu zuten, akademian sartzeko konbentzitzeko, eta gainera, laster ezarriko zen Fisikako Kaiser Wilhelm Institutuko zuzendari kargua eskaini zioten.[59] (Akademiako bazkide izateak soldata eta Berlingo Humboldt Unibertsitatean irakaslea izatea zekarren, klaseak emateko betebeharrik gabe.) Uztailaren 24an ofizialki aukeratua izan zen akademian, eta hurrengo urtean Alemaniako Inperiora aldatzea onartu zuen.

Berlinera bizitzera joateko erabakian, halaber, Elsa lehengusuaren ondoan bizitzeko aukera ematen ziola zegoen,  berarekin harreman erromantikoa garatu zuenez. 1914ko apirilean akademian eta Berlingo Unibertsitatean  sartu zen.[60] Urte hartan Lehen Mundu Gerra piztu zenean, Kaiser Wilhelm Physics Instituteko egitasmoak bertan behera geratu ziren. Institutua berriro 1917ko urrian zabaldu zen, Einstein zuzendari bezala zegoela.[61] 1916an, Einstein Alemaniako Elkarte Fisikoko lehendakari aukeratu zuten (1916-1918).[62]

Einstein-ek 1911n egin zituen kalkuluak oinarritzat hartuta, bere erlatibitate orokorraren teoria berriari buruz, beste izar batzuetako argia eguzkiaren grabitatearen arabera okertu beharko litzatekeela artikulua idatzi zuen. Iragarpen hori Sir Arthur Eddingtonek baieztatu zuen 1919ko maiatzaren 29an izan zen eguzki eklipsean. Behaketa horiek nazioarteko komunikabideetan argitaratu ziren, Einstein mundu osoan ospetsu bihurtuz. 1919ko azaroan 7an, The Times egunkari britainiar nagusiak izenburu bat inprimatu zuen: Iraultza zientzian - Unibertsoaren teoria berria - Ideia newtoniarrak gaitzetsita ("Revolution in Science - New Theory of the University - Newtonian Ideas Overthrown.")[63]

1920an, Errege Herbehereetako Artee eta Zientzien Akademiako atzerriko kidea bihurtu zen.[64] 1922an, Fisikako Nobel saria man zioten “Fisika teorikoari eskaini zion zerbitzuengatik, batez ere efektu fotoelektrikoaren legearen aurkikuntzagatik."[65] Erlatibitatearen teoria orokorra zertxobait eztabaidagarria zen oraindik, eta aipamenak ez du aipatutako lan fotoelektrikoa azalpen bezala hartzen, legearen aurkikuntza gisa baizik. Fotoien ideia kanpoan geratzen zen, eta onarpen unibertsala soilik 1924an lortu zuen, SN Bose-k Planck espektroaren deribazioa agertu zuenean. Einstein Errege Elkartearen (Royal Society ForMemRS) atzerriko kide aukeratu zuten 1921ean,[66] eta baita Copley domina jaso zuen bertan 1925ean.

1921–1922: Atzerrira egindako bidaiakAldatu

Einstein New Yorkera lehenengo aldiz 1921eko apirilean joan zen, eta bertan John Francis Hylan alkatearen ongietorri ofiziala jaso zuen. Ondoren, hiru aste eman zituen bertan hitzaldiak ematen eta harreratan parte hartzen.

Mundu guztian hitzaldiak ematen hasi zen, eta Kalifornian zen Hitler agintera iritsi zenean, 1933an. Judua zenez, ez zen Alemaniara itzuli; Berlinen dimisioa eman ondoren, Princetonen hasi zen lanean. Einstein gogor saiatu zen grabitazio indarra eta indar elektromagnetikoa eta nuklearra ekuazio sail batean bateratzen, baina ez zuen lortu. Garai hartan, politikan ere aritu zen, lehen bonba atomikoa prestatzen lagundu baitzien aliatuei (Manhattan proiektua) eta, 1939an, Roosevelt presidenteari jakinarazi zion, gutun baten bidez, horretan ari zirela alemaniarrak.

1952an Israelgo lehendakaritza eskaini zioten, baina ez zuen onartu. Fisikan politikan baino ekarpen handiagoak ekar zitzakeela erantzun zuen. Hiroshima eta Nagasakiko leherketen ondoren, gerra nuklearren erabat aurka azaldu zen, eta bakearen alde egin zuen beti. Bizimodu soila egiten zuen, eta arrantza eta musika zituen lanaz kanpoko zaletasun nagusiak.

Ekinbide zientifikoaAldatu

 
Besteak beste, argiaren ibilbidean grabitazioak duen efektua aztertu zuen Einsteinek.

1905eko lehen artikuluan, partikula txiki eskegien zorizko mugimendua aztertu zuen (Brownen higidura, 1828an aurkitua). Jariakari batean dagoen partikula txiki-txiki bat molekula inguratzaileez bonbardatzen baldin bada, norabide gabe mugitzen hasten da, eta Einsteinen kalkuluek molekulen existentziaren froga zuzenak eman zituen, Jean Perrinek esperimentu bidez baieztatu zuenean (1908).

Einsteinen hurrengo artikuluak efektu fotoelektrikoa lantzen zuen, irradiazio fotoelektrikoa aztertuz, Maxwellen ekuazioen arabera normalean uhin gisara ulertzen zena. Einsteinen aburuz, argiaren energia sortetan bakarrik igor daiteke, alegia, Planckek erabilitako quantum direlakoetan.

Einstein orduan gai izan zen Lenarden teoria (1902) esplikatzeko: haren arabera, gainalde metaliko batetik egotzitako elektroien energia, hura jotzen duen argiaren uhin luzeraren araberakoa da, baina ez intentsitatearen araberakoa. Horren emaitza teoria kuantikoaren oinarriak jartzea izan zen, eta Max Plancken quantumak fisikako interpretazio batez osatzea.

Azkenik, erlatibitatearen teoria berezia osatu zuen Einsteinek (elkarri buruz abiadura uniformez mugitzen diren gorputzetara mugatua), hirugarren artikuluan. Maxwellen uhin elektromagnetikoaren argiaren teoriak adierazten zuen argi uhin baten abiadura ez dela iturburuaren edo behatzailearen lastertasunaren araberakoa eta, era horretan, kontra egiten zion mekanika klasikoari. Lorentz, Fitzgerald eta Poincarék transformazio bat aurkitu zuten Maxwellen ekuazioko mugimendu uniformeko parte batean, zeinak argiaren abiadura bere horretan uzten baitzuen, espazioaren eta behatzailearen lastertasun erlatiboak aldatu gabe alegia (Lorentz transformazioa).

Einsteinek proposatu zuen, zuzen proposatu ere, argiaren abiadura berbera dela elkarri buruz mugitzen diren parametro guztietan; berak jakin gabe, Michelson-Morley esperimentuak agertu zuen hori (1881, 1887); erlatibitatearen printzipioa aurreratu zuen, hau da, lege fisiko guztiak berdinak direla elkarri buruz mugimendu uniformea duten parametro guztietan. Einsteinek ateratako beste ondorio bat hau da: gorputz baten energia E kopuru batez aldatzen baldin bada, orduan haren masak E/c2 aldatu behar du (c argiaren lastertasuna da).

1907tik aurrera, erlatibitatearen teoria elkarri buruz azeleratzen ari diren parametroetara zabaltzen saiatu zen Einstein. Grabitazio azelerazioa eta mugimendutik datorrena, azeleratzen ari den parametro batean behatuz gero, guztiz baliokide direla zen hastapen nagusia (baliokidetasunaren hastapena). Hortik, iragarri zuen grabitazio erakarpenak argi izpiak makurraraziko zituela. 1911n iragarpen zehatz bat egin zuen: Eguzkia doi-doi ukitzen duen izar baten argiak arkuko 1,7'' desbideratu behar du. 1919. urtean eguzki eklipse oso bat izan zenean, Eddingtonek neurtu zuen fenomeno hori Afrika Mendebalean, Principén, eta aurkitu zuen arkuko 1,6''; zela. Froga ikusgarri horrek berehala famatu zuen Einstein mundu osoan, eta argi utzi zuen fisikaren oinarriak mugiarazi zituela.

1915ean osorik argitaratu zuen erlatibitatearen teoria, Riemannen geometria eta matematikako beste ideia batzuk erabiliz, hala Hermann Minkowski (1864-1909) (1907an), Riemann (1854) eta C. Riccirenak (1853-1925) (1887an). Masa hartu zuen espazio-denboraren ‘lautasuna’ itxuraldatzeko, eta espazioan elkarri buruzko bide makurretan zehar mugitzen diren gorputzak sorrarazteko. Hortik sortzen den ‘grabitazio’ erakarmena Newtonen legeak iragarritakoaren oso antzekoa bada ere, badira zuzenketa txiki batzuk. Einsteinek eta Marcel Grossmannek (1878-1936) egindako kalkuluen arabera, Merkuriok Eguzkiaren inguruan egindako elipseak arkuko 43" errotazio handiagoa behar zuen izan gizaldiko, Newtonen teoriak zioena baino. Hala esan zuen orduan Einsteinek: Nire onetatik aterea nengoen, estasiaren estasiz, garai hartan.

Erlatibitate orokorrak beste iragarpen harrigarri asko ekarri zituen, hala adibidez grabitazio eremu batetik bestera igarotzen den argiak aldaketa bat izango zuela bere uhin luzeran. Ortzian, 1925an aztertu zen hori, eta Lurrean, Robert Pound eta Glen Rebkak ikusi zuten, 23 metroko dorre batekin, Mossbauer efektua erabiliz, 1959an. Uhin luzera handiagoa zutela aurkitu zen dorreko behealdetik goraino mugitzen ziren gamma izpiek.

Era berean, munduaren eredu kosmologikoak erabat aldatu zituen erlatibitate orokorrak; hala, Friedmannek (1922), espantsioan ari den unibertso bat irudikatzen duen eredu bat proposatu zuen, Einsteinen ekuazioen araberakoa.

1920 eta 1930 ondoko hamarraldietan, teoria kuantikoari buruzko eztabaidetan jardun zuen Einsteinek, Bornen probabilitatearen kontzeptuari uko eginez (Jainkoa izan daiteke burutsua, baina maltzurra ez da). Grabitazio eta elektromagnetismo alorretako legeak eskema geometriko bakar batera bil zitzakeen teoria sortzen saiatu zen: ahalegin honetan erabat asmatu ez bazuen ere, gerora erabili diren matematika lan handiak egin zituen. Garai hartan, Otto Hahn eta Fritz Strassmann alemaniar kimikariek egin zituzten uranioaren fisioaz berak proposatutako teoriak (1939), eta Enrico Fermi italiar fisikariak metal honen deuseztatze etengabearen ondoko erreakzioek sortarazten duten energia kopuru gaitzaren erabileraren balizko ondorioak utzi zituen agerian. Hala esan zuen 1921ean: Munta handiko aurkikuntzak gazteen gauza dira… eta, hortaz, horiek iraganeko kontuak dira niretzat.

LanakAldatu

Annalen der Physik aldizkarian egin zituen argitalpenez aparte, beste lan batzuk argitara eman zituen: Mugitzen diren gorputzen elektrodinamikaz (1925), Erlatibitate berezi eta orokorrari buruzko teoriaren oinarriak (1916), Eterra eta erlatibitatearen teoria (1921), Lau hitzaldi erlatibitatearen teoriaz (1921), Ideien garapena fisikan (1938) eta bi saiakera: Nola ikusten dudan mundua (1934) eta, Sigmund Freudekin batera, Zergatik gerra (1933).

Einsteinen esanakAldatu

«Bi modutara bizi zaitezke: miraria ezertxo ere ez dela pentsatuz edota den-dena miraritzat hartuz.»

«Bi gauza bakarrik dira infinituak: unibertsoa eta giza ergelkeria. Lehenengoaren inguruan, zalantzak ditut; baina bigarrenari buruz, ziurtasun osoa dut zer-nolako gogoa dagoen jendea gerretan hiltzeko, boterea lortzearren.»

Max Planck, Werner Heisenberg eta gehiagok burututako Teoria Kuantikoari buruzko bere iritzia azaltzeko, ondorengoak esan zituen:

«Jainkoak ez du dadoekin jolasten»

«Gustatuko litzaidake pentsatzea ilargiari begira ez nagoenean, honek han jarraitzen duela»

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Albert Einstein  
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Albert Einstein

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) Albert Einstein – Biography. Nobel Foundation.
  2. (Ingelesez) Whittaker, Edmund. (1955). Albert Einstein. 1879–1955. Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society ISBN doi:10.1098/rsbm.1955.0005. JSTOR 769242.
  3. (Ingelesez) Yang, Hamilton, Fujia, Joseph H.. (2010). Modern Atomic and Nuclear Physics. World Scientific ISBN ISBN 978-981-4277-16-7.
  4. (Ingelesez) Howard, Don A.. (2015). Einstein's Philosophy of Science. Stanford Encyclopedia of Philosophy. The Metaphysics Research Lab, Center for the Study of Language and Information (CSLI), Stanford University.
  5. (Ingelesez) Bodanis, David. (2000). E = mc2: A Biography of the World's Most Famous Equation. New York: Walker ISBN 10: 0330391658 / 13: 9780330391658.
  6. (Ingelesez) The Nobel Prize in Physics 1921. Nobel Prize.
  7. (Ingelesez) Allbert Einstein – Biography. Nobel Foundation.
  8. (Ingelesez) Stachel, John J.. (2002). Einstein from 'B' to 'Z'. Einstein Studies. 9. Birkhäuser ISBN 978-0-8176-4143-6. OCLC 237532460.
  9. Parker, Barry R.. (1990). El sueño de Einstein. Catedra ISBN 10: 8437608856 / 13: 9788437608853.
  10. (Ingelesez) Fölsing, Albrecht. (1997). Albert Einstein: A Biography. New York: Penguin Viking ISBN ISBN 978-0-670-85545-2.
  11. (Ingelesez) Mehra, Jagdish. (2001). Albert Einstein's first paper. The Golden Age of Physics. World Scientific ISBN ISBN 978-981-02-4985-4.
  12. (Ingelesez) Stachel, Klein, et al., John, Martin J.. (2008). The Collected Papers of Albert Einstein. Einstein's Writings. Princeton University Press.
  13. (Ingelesez) The Three-body Problem from Pythagoras to Hawking, Mauri Valtonen, Joanna Anosova, Konstantin Kholshevnikov, Aleksandr Mylläri, Victor Orlov, Kiyotaka Tanikawa. Simon and Schuster.
  14. (Ingelesez) Isaacson, Walter. (2008). Einstein: His Life and Universe. Pocket Books, 17 or. ISBN 10: 1847390544 / 13: 9781847390547.
  15. (Ingelesez) Isaacson, Walter. (2008). Einstein: His Life and Universe. Pocket Books ISBN 10: 1847390544 / 13: 9781847390547.
  16. (Ingelesez) Calaprice, Alice. (2005). Albert Einstein: A biography. , p. 8 or..
  17. (Ingelesez) Isaacson,, Walter. Einstein: His Life and Universe. , p. 17 or..
  18. (Ingelesez) The Collected Papers of Albert Einstein. Einstein's Writings- 1–10. Princeton University Press, vol. 1, p. 11 or..
  19. (Ingelesez) Fölsing, Albrecht. (1997). Albert Einstein: A Biography. New York: Penguin Viking, pp.36-37 or. ISBN 978-0-670-85545-2.
  20. (Ingelesez) Highfield & Carter. (1993)., pp. 21, 31, 56–57 or..
  21. (Ingelesez) Fölsing. (1997)., p. 40 or..
  22. (Ingelesez) Stachel. (2008)., vol. 1, docs. 21–27 or..
  23. (Ingelesez) Highfield & Carter. (1993)., pp. 21, 31, 56–57 or..
  24. (Ingelesez) Stachel. (2008)., vol. 1, doc. 67 or..
  25. (Ingelesez) Walker, Evan Harris. (1989). "Did Einstein Espouse his Spouse's Ideas?". Physics Today, 42 (2): 9–13 or. ISBN Bibcode:1989PhT....42b...9W. doi:10.1063/1.2810898..
  26. (Ingelesez) Troemel-Ploetz, D.. (1990). "Mileva Einstein-Marić: The Woman Who Did Einstein's Mathematics". Women's Studies International Forum, 13 (5): 415–432 or. ISBN doi:10.1016/0277-5395(90)90094-e.
  27. (Ingelesez) Martinez, A. A.. (2005). "Handling evidence in history: the case of Einstein's wife". School Science Review, 86, pp. 49–56 or..
  28. (Ingelesez) Stachel. , pp. 49–56 or..
  29. (Ingelesez) Holton, G.. (1996). Einstein, History, and Other Passions. Harvard University Press, pp. 177–193 or..
  30. (Ingelesez) Pais, Abraham. (1994). Einstein Lived Here. Oxford University Press, pp. 1–29 or. ISBN 978-0-19-280672-7.
  31. (Ingelesez) Calaprice, Lipscombe, A., T.. (2005). Albert Einstein: A Biography. Stachel, pp. 22–23 or..
  32. (Ingelesez) Renn, Schulmann, Albert Einstein/Mileva Marić: The Love Letters, 1992, pp. 73–74, 78., J., R.. (1992). Albert Einstein/Mileva Marić: The mann,Love Letters. , pp. 73–74, 78 or..
  33. (Ingelesez) Stachel. (1966)..
  34. (Ingelesez) Stachel. (2002)., p. 50 or..
  35. (Ingelesez) Robinson, Andrew. (2015). Einstein: A Hundred Years of Relativity. Princeton University Press, pp. 143–145 or. ISBN 978-0-691-16989-7.
  36. (Ingelesez) Neffe, Jürgen. (2007). Einstein: A Biography. Farrar, Straus and Giroux, p.203 or. ISBN 978-0-374-14664-1.
  37. (Ingelesez) Wüthrich, Urs. (2015). "Die Liebesbriefe des untreuen Einstein" [The love letters of the unfaithful Einstein].. BZ Berner Zeitung (in German). Bern, Switzerland..
  38. (Ingelesez) Calaprice, Kennefick & Schulmann. (2015)., p. 62 or..
  39. (Ingelesez) Isaacson. (2007)..
  40. (Ingelesez) Calaprice, Lipscombe, Alice, Trevor. (2005). Albert Einstein: A Biography. Greenwood Publishing Group., p. 50 or. ISBN ISBN 978-0-313-33080-3.
  41. (Ingelesez) Highfield & Carter. (1993)., p. 216 or..
  42. (Ingelesez) Calaprice, Kennefick, Schulmann, Alice, Daniel, Robert. (2015). An Einstein Encyclopedia. Princeton University Press, p. 65 et seq or..
  43. (Ingelesez) Fölsing, Albrecht. (1997). Albert Einstein: A Biography. New York: Penguin Viking ISBN ISBN 978-0-670-85545-2.
  44. (Ingelesez) Isaacson, Walter. (2007). Einstein: His Life and Universe. New York: Simon & Schuster Paperbacks ISBN 978-0-7432-6473-0.
  45. (Ingelesez) O'Connor; Robertson, J J., E F.. (2010). Grossmann biography. School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.
  46. (Ingelesez) Einstein at the patent office. Official website. Berne, Switzerland: Swiss Federal Institute of Intellectual Property, IGE/IPI.
  47. (Ingelesez) "FAQ about Einstein and the Institute" (official website).. Berne, Switzerland: Swiss Federal Institute of Intellectual Property, IGE/IPI.
  48. (Ingelesez) Galison, Peter. (2000). "Einstein's Clocks: The Question of Time". Critical Inquiry. 26 (2 Winter), pp. : 355–389. or. ISBN doi:10.1086/448970. JSTOR 1344127.
  49. (Ingelesez) Galison, Peter. (2000). "Einstein's Clocks: The Question of Time". Critical Inquiry. 26 (2 Winter), pp.: 355–389. or. ISBN doi:10.1086/448970. JSTOR 1344127.
  50. (Ingelesez) Isaacson, Walter. (2007). Einstein: His Life and Universe. New York: Simon & Schuster Paperbacks, pp.: 79-84 or. ISBN 978-0-7432-6473-0.
  51. (Ingelesez) Galison, Peter. (2003). Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time. New York: W. W. Norton ISBN 978-0-393-02001-4.
  52. (Ingelesez) Einstein, Albert. (1901). Written at Zurich, Switzerland. "Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen" [Conclusions Drawn from the Phenomena of Capillarity]. Annalen der Physik (in German). Hoboken, New Jersey, 309 (3): 513–523 or. ISBN Bibcode:1901AnP...309..513E. doi:10.1002/andp.19013090306..
  53. (Ingelesez) Einstein, Albert. (1905). Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen [A new determination of molecular dimensions] (PDF). Dissertationen Universität Zürich (PhD Thesis) (in German). Zurich, Switzerland: ETH Zürich. Wyss Buchdruckerei. ISBN doi:10.3929/ethz-a-000565688 – via ETH Bibliothek.
  54. (Ingelesez) Einstein, Albert. (1926). Investigations on the Theory of the Brownian Movement (PDF). US: Dover Publications (published 1956) ISBN 978-1-60796-285-4.
  55. (Ingelesez) "Associate Professor at the University of Zurich und professor in Prague (1909–1912)". Einstein Online (in German and Bern, Switzerland: ETH-Bibliothek Zurich, ETH Zürich, www.ethz.ch..
  56. Txantiloi:Al Von Hirschhausen, Ulrike. (2007). "Von imperialer Inklusion zur nationalen Exklusion:Staatsbürgerschaft in Österreich- Ungarn 1867–1923" (PDF) (WZB Discussion Paper). ZKD – Veröffentlichungsreihe der Forschungsgruppe, „Zivilgesellschaft, Citizenship und politische Mobilisierung in Europa" Schwerpunkt Zivilgesellschaft, Konflikte und Demokratie, Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung.. Berlin, Germany: WZB Social Science Research Center Berlin, p. 8 or. ISBN ISSN 1860-4315.
  57. (Ingelesez) Isaacson. (2007)., p. 164 or..
  58. (Ingelesez) "Professor at the ETH Zurich (1912–1914)". (digital library). Einstein Online (in German and English). Zurich, Switzerland: ETH-Bibliothek Zurich, ETH Zürich, www.ethz.ch..
  59. (Ingelesez) Stachel. (2002)., p. 534 or..
  60. (Ingelesez) Weinstein, G. (2015). General Relativity Conflict and Rivalries: Einstein's Polemics with Physicists. Newcastle upon Tyne (UK): Cambridge Scholars Publishing, pp.:18-19 or. ISBN 978-1-4438-8362-7.
  61. Txantiloi:Al "Director in the attic". Max-Planck-Gesellschaft, München.
  62. (Ingelesez) Calaprice, Lipscombe, Alice, Trevor. (2005). Albert Einstein: a biography. Greenwood Publishing Group, p. xix or. ISBN 978-0-313-33080-3.
  63. (Ingelesez) Andrzej,, Stasiak. (2003). "Myths in science". EMBO Reports, 4 (3): 236 or. ISBN doi:10.1038/sj.embor.embor779. PMC 1315907.
  64. "Albert Einstein (1879–1955)". Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences.
  65. (Ingelesez) "The Nobel Prize in Physics 1921". Nobel Prize.
  66. (Ingelesez) Whittaker,, E.. (1955). "Albert Einstein. 1879–1955". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1: 37–67 or. ISBN doi:10.1098/rsbm.1955.0005. JSTOR 769242.