Símbolo radiación.png

Fisikan, erradiazioa hutsean edo ingurune material batean uhin edo partikula moduan hedatzen den energia da. [1]

Erradiazio ionizatzaileAldatu

Erradiazio ionizatzailea da, materia ionizatzeko adina energia duten erradiazioak dira.Atomoari lotutako elektroiak banatzean. Erradiazio ionizatzailearen iturrria materia erradiaktiboa dira besteak beste, fisioa eta fusioa.Erradiaktibo partikulak subatomiko partikulen abiadura handitzen dute nukleoaren erreakzioen bidez. Mota askotako erradiazio ionizatzailea daude, baina nabarmendu behar dira, besteak beste, Partikula Gamma, Alfa partikula, neutroiak eta protoiak.

Erradiazio ionizatzailea jatorria espazioan dauden erradiaktibo materialez osatuta dago, eta oso ohikoa da naturan aurkitzea zenbait harrietan eta lurzoruan.Erradiazio hau gizakiek ez dute ikusteko gaitasuna,Geiger kontagailuaren bidez jakin dezakegu erradiazioa non dagoen.

Ultramorea erradiazioaAldatu

Ultramorea erradiazioa gertatzen da, airea eta ozonoa oso gogor xurgatzen duenean.Atmosferako zati batean ozonoa %98a ez-ionikoa motakoak dira, baina oso arriskutsuak dira UV-C eta UV-B.Horreri deitzen zaio ozono geruza. Hainbat ultramore izpiak ez ionikoa dira, energiazko fotoiak biologiako molekulei urduritzen diotelako.

X-izpiakAldatu

X-izpiak uhin elektromagnetikoak dira. X izpiko fotoi batek atomo batekin talka egitean,atomoak fotoiaren energia xurgatu dezake, elektroi orbitala altuagoa bada.

Orokorrean, atomo handiagoek X izpien fotoi bat xurgatzeko horrela desberdintzen dira orbitan dauden elektroiekin.X izpiak ere Lurreko atmosferaren lodiera xurgatzen dute eta horregatik X izpien ihes egitea prebenitzen du.Hala ere, UV baino kantitate txikiagotan.

Gamma,Alfa,Beta, Neutroia erradiazioakAldatu

 
3 erradiazio motak

Hainbat substantzia kimikoak elementu kimikoez osatuta daude,eta haien nukleoak ezengokorrak dira.Horren ondorioz atomoek ematen duten substantzia subatomikoa ausazkoa dira. Normalean, elementu erradiaktiboak dira protoi edo neutroi maila handiko substantziak dutenak. Neutroi kopurua, protoien maila handitzen badu oso zaila egiten zaio energia nuklearrari kontrako indarra egitea, batera gelditzeko. Horregatik, desoreka horrek protoiak eta neutroiak askatzen ditu alfa partikulak bezala, hauek Helio nukleoaz osatuta daude eta baita askatzen dituen beta partikulak izan daitezke elektroiak eta posintroiak.Bi motatako erradiazioa aurki ditzakegu.

  • Erradiazio alfa: atomoen nukleoak bizkortzen ditu 4 unitatera eta 2 zenbaki atomikoa aldatzen du.
  • Erradiazio Beta:ez du nukleoaren masa aldatzen, eta bakarrik aldatzen du unitate bat zenbaki atomikoan.
  • Erradiazio Gamma: Erradiazio elektromagnetikoak dira, hau da ez dute masarik eta kargarik,horren ondorioz indar handia dute materialean murgiltzeko. Geldiarazteko beirazko geruza bat behar da. Gamma izpiak eta X izpiak ezaugarri berdinak dituzte.

Gainera laugarren mota bat ezagutzen da Neutroiak, hauek ez dira ez-ionizatzaileak, materiarekin batera daudenean ez dute elektroia askatzen. Hori bai, atomoaren nukleo batekin talka egitean Gamma izpi bat sor dezakete edo partikula kargatua.

Erradiazio ez-ionizatzaileAldatu

Erradiazio ez ionizatzaileak maila gutxiko energia dutenak dira,ez dira gai materia ionizatzailearekin elkartzeko.Erradiazio ez ionizatzailean erradiazio elektromagnetikoa da bakarra fotoiak , dardara edo elektroien balantzea aldatzea molekula edo atomo batean. "Ez ionizatzailea" gai da ionizatzaile termikoa eragiten.Erradiazio elektromagnetikoa, gai da elektroiak kentzeko .

Neutroien emisioa termikoa izaki bizidunei kalte egitearekin lotura handia du. Hortik babesteko hainbat iturri eduki behar dute besteak beste, hidrogeno,ura edo plastikoa, baina babesgune hoberena da neutroien mota guztiak .Gainera emisio gutxiko neutroietan ere besteak beste,Kadmioa eta Boroa.

UltramoreaAldatu

 
Espektro elektromagnetikoa

Ultramorea erradiazio elektromagnetikoa da, bere uhina 400nm luzerakoa da, eta morearen muga 15nm,non X izpiak hasten dira. UV izpi kantitate handiak, ondorioak ekar dezake osasunerako,batik bat minbizia edota azaleko arazoak.Gainera begi bista kaltetzen du. Bere ultramore uhin luzera gero eta txikiagoa bada, orduan min gehiago eragin dezake baina baita errazagoa ere ozono geruza xurgatzea.

InfragorriaAldatu

Infragorria erradiazio elektromagnetikoa da,uhinaren luzera handiagoa bada ikusgai dago. Infragorriak lotuta daude berotasunarekin, tenperatura normalarekin ematen duten erradiakzioa dira, kolore gorriaren tartea erabiliz.Edozein gorputz 0 gradu baino gehiago ematen badu erradiazio infragorria agertuko da.

Lehenengo infragorri makinak bolometroak izan ziren,instrumentu hauek erradiazioaren maila handitzen edo txikitzen baden tenperaturarekin begiratuz. Infragorriak ere gauean erabiltzen dira, ikusmen gutxi dagoenean,erradiazioa iristen da eta gero pantailan agertzen da.

MikrouhinaAldatu

Mikrouhina, irratiko uhin handiko frekuentziak dira, luzera txikiko uhin bat. Espektro elektromagnetikoaren barruan infragorrien barruan aurkitzen da. Mikrouhinak erradiazio txikiko tenperatura gutxiko makinak dira.Mikrouhinak artifizialki sortu daitezke gailu elektrikoekin.

Irrati uhinakAldatu

Irrati uhinak erradiazio maila txikiko frekuentziak dira.Uhin elektromagnetikoa bide zuzenean zabaltzen dira.Hau da, seinale bat bidali nahi badugu distantzia handi batera,seinalea Lurretik joango zen eta espaziotik galduko zen.Ordea,irrati uhinak atmosferako geruzetan islatzeko gelditu daitezke zehazki Ionosferan.

AurkikuntzaAldatu

Erradiazio elektromagnetikoa XIX mendean aurkitu zen. Erradiazioa aurkitu zuena William Herschel, astronomoa. Herschel bere emaitzak aurkeztu zituen 1800 urtean The Royal Society of London.Herschel,Ritter bezala, prisma bat erabili zuen Eguzkiko argia islatzeko.

1801an Johan Wilhelm Ritter fisikari alemaniarra, izpi ultamoreak aurkitu zituen.Ritter-en esperimentuak geroago argazkiak bihurtu ziren. Ritter-ek ohartu zuen izpi ultramoreak erreakzio kimikoa sortzen zituela.

Lehenengo irrati uhinak naturak sortzen zituen soinuak izan ziren baina Heinrich Hertz artifizialki sortu zuen irrati uhina 1887an.Zirkuitu elektrikoak erabiliz, oszilazioa sor zezakeen irrati uhin frekuentzia egiteko, formula hori James Clerk Maxwell-ek aholkatu zizkion.

Wilhelm Röntgen X izpiak aurkitu zituen.1895an azaroaren 8an, tentsio altuko ebakuatutako hodi bat egin zuen. Röntgen beiraz estalitako plaka bat fluoreszentzia nabaritu zuen. Hurrengo hilabetean aurkitu zituen X izpiaren ezaugarriak, gaur egun arte ezagutzen direnak.

1896an, Henri Becquerel aurkitu zuen zenbait mineral papel beltz batean sartzean, ustekabean sortzen zen laino beltz bat eragin zuela. Marie Curie aurkitu zuen zenbait elementu kimikoak energia izpiak ematen zituela. Horreri deitu zion erradiazioa.

Izpi Alfa eta Beta izpiak desberdindu zituen Ernest Rutherford 1899an egindako esperimentuarekin.

ErabilerakAldatu

MedikuntzanAldatu

Erradiazioa medikuntzan, diagnostikoak,tratamenduak,ikerketetan, X izpietan erabiltzen da.X izpien ezaugarriak medikuei mesede egiten die, hanka bat apurtuta badagoen edota minbizi bat aurkitzeko.Medikuek ere aurkitu dute zenbait substantzia erradiaktiboak gure gorputza mugitzeko laguntzen digula.Minbizirako erabiltzen den erradiazioa ionizatzailea da, ioiak igarotzen dituen zeluletan elektroiak atomoetatik askatzen dituelako.

KomunikazioanAldatu

Gaur egungo komunikazio sistemak erradiazio elektromagnetikoa erabiltzen dute. Erradiazio intentsitatea gehienetan agertzen da soinuan,argazkietan edo partekatutako informazioan.Gizakiaren soinua irratiko uhin batekin lor daiteke. Musikalariek Gamma izpiekin esperimentuak egin dute baita nukleoen erradiazioarekin.

ZientzianAldatu

Ikertzaileek erradiazioa atomoak erabiltzen dute zenbat urte dituzten mineralak, gure organismoan.Zehaztu daiteke beraien urtea erradiazioa begiratzen. Baita beste erradiazio elementuak erabiliz,harrien urteak eta beste geologiako ezaugarriak urteak jakin daiteke.Erradiazioa ere balio du jakiteko materialen konposizioaz eta prozesu hori deitzen zaio Neutroien aktibazioaren analisia.

Erradiazio ionizatzailearen ondorioak izaki bizidunetanAldatu

Dosiak Efektua
0-0,25

Sv

Ezer ez
0,25-1

Sv

Pertsonak batzuek goragalea sentitzen dute,jateko gogoa kentzea,minak hezur-muin
1-3

Sv

Goragalea, jateko gogoa kentzea,infekzioa, hezur muina galtzearen arriskua,
3-6

Sv

Goragale gogorra,odoljarioa,sabelekoa,antzutasuna,heriotza ez bada tratatzen
6-10

Sv

Sintoma berdinak baina askoz larriagoa, nerbioi sistema zentralaren narridura.
>10

Sv

Paralisia eta heriotza

Erradiazio-motakAldatu

ErreferentziakAldatu

[2][3][4][5]

  1. (Ingelesez) «Radiation» Eric Weisstein's World of Physics.
  2. (Gaztelaniaz) Radiación. 2020-03-29 . Noiz kontsultatua: 2020-04-29.
  3. «2.Radiaciones ionizantes y no ionizantes» rinconeducativo.org . Noiz kontsultatua: 2020-04-29.
  4. (Gaztelaniaz) Radiación no ionizante. 2019-10-14 . Noiz kontsultatua: 2020-04-29.
  5. (Ingelesez) CDC. (2015-12-07). «Non-Ionizing Radiation» Centers for Disease Control and Prevention . Noiz kontsultatua: 2020-04-29.

Kanpo estekakAldatu