William Shakespeare

idazle ingelesa

William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, Warwickshire, 1564ko apirilaren 26a [bataio eguna] - Stratford-upon-Avon, 1616ko maiatzaren 3agreg.apirilaren 23ajul.) ingeles antzerkigile, olerkari eta aktorea izan zen. Europako literaturaren ikur handienetakoa, ingelesezko inoiz izandako idazlerik hoberena eta historiako dramagile handiena da, aditu askoren arabera.[1][2][3] Egile oparoa izan zen, antzerkigintzan, narratiban eta poesian.[4]Gaur egun ezagutzen diren bere lanen artean, kolaborazioak barne, 39 antzezlan, 154 soneto, bi poema narratibo luze eta beste zenbait bertso daude, azken hauen autoretza ziurra ez bada ere. Bere antzezlanak hizkuntza nagusietara itzuliak izan dira, eta beste edozein antzerkigileren baino maizago antzezten dira.[5] Gainera, aztertzen eta berrinterpretatzen jarraitzen dute.

William Shakespeare
Shakespeare.jpg
Bizitza
Jaiotza Stratford-upon-Avon1564ko apirila
Herrialdea  Ingalaterrako Erresuma
Bizilekua Stratford-upon-Avon
Talde etnikoa Ingelesa
Lehen hizkuntza Ingeles britainiarra
Heriotza Stratford-upon-Avon1616ko apirilaren 23a (juliotar egutegia) (51/52 urte)
Hobiratze lekua Holy Trinity Church (en) Itzuli
Heriotza modua : sukarra
Familia
Aita John Shakespeare
Ama Mary Shakespeare
Ezkontidea(k) Anne Hathaway  (1582ko abenduaren 7a (juliotar egutegia) -  1616ko apirilaren 23a (juliotar egutegia))
Seme-alabak
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa King Edward VI School, Stratford-upon-Avon (en) Itzuli
Hizkuntzak Ingeles britainiarra
Jarduerak
Jarduerak antzerkigilea, poeta, antzerki aktorea, idazlea, aktorea eta dramagilea
Lan nabarmenak Hamlet
Romeo eta Julieta
Zeuk nahi duzunez
Macbeth
Uda-gau bateko ametsa
Shakespeare's sonnets (en) Itzuli
The Taming of the Shrew (en) Itzuli
The Two Gentlemen of Verona (en) Itzuli
King John (en) Itzuli
Richard II (en) Itzuli
Henry IV, Part 1 (en) Itzuli
Henry IV, Part 2 (en) Itzuli
Henry V (en) Itzuli
Henry VI, Part 1 (en) Itzuli
Henry VI, Part 2 (en) Itzuli
Henry VI, Part 3 (en) Itzuli
Richard III (en) Itzuli
Henry VIII (en) Itzuli
Love's Labour's Lost (en) Itzuli
Veneziako merkataria
Much Ado About Nothing (en) Itzuli
The Merry Wives of Windsor (en) Itzuli
Twelfth Night (en) Itzuli
All's Well That Ends Well (en) Itzuli
Neurriari neurriz
Titus Andronicus (en) Itzuli
Julio Zesar (antzezlana)
Otelo (antzezlana)
Lear erregea
Antony and Cleopatra (en) Itzuli
Koriolano
Timon of Athens (en) Itzuli
Troilus and Cressida (en) Itzuli
Cymbeline (en) Itzuli
The Winter's Tale (en) Itzuli
Pericles, Prince of Tyre (en) Itzuli
The Tempest (en) Itzuli
The Two Noble Kinsmen (en) Itzuli
The Comedy of Errors (en) Itzuli
Influentziak Plauto
Genero artistikoa English Renaissance theatre (en) Itzuli
IMDb nm0000636
William Shakespeare Signature.svg

Stratford-upon-Avongo merkatari aberats baten semea zen eta jaioterrian egin zituen ikasketak. 1582an Anne Hathaway-rekin, bera baino zortzi urte zaharragoa zen emakumearekin, ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten.[6] Emaztearekiko harremanak txarrera egin zuten eta ondorengo urteetan, 1584tik aurrera, Londresera joan eta aktore eta antzerkigile bezala lan egin zuen.[7] Lord Chamberlain-en antzerki konpainian aritu zen, eta 1588an hasi zen bere ospea zabaltzen. 49 urte zituela (1613 inguruan), Stratfordera erretiratu zela dirudi, eta handik hiru urtera hil zen. Shakespeareren bizitza pribatuaren erregistro gutxik irauten dute, eta horrek bere itxura fisikoa, sexualitatea, erlijio sinesmenak eta hari egotzitako lanak beste batzuek idatzi ote zituzten ala ez bezalako gaiei buruzko espekulazio handiak bultzatu ditu. [8]

Shakespearek 1589 eta 1613 artean ekoiztu zituen bere lan ezagun gehienak.[9] Hasierako antzezlanak komediak eta historiak izan ziren batez ere, eta genero horietan ekoiztutako lan onenetakoak dira. 1608. urtera arte, batez ere tragediak idatzi zituen, horien artean Hamlet (1601), Romeo eta Julieta (1597), Otelo (1603), Lear erregea (1603), eta Macbeth (1606), guztiak ingeles hizkuntzako lan onenen artean daudenak.[10] Bere bizitzako azken fasean tragikomediak idatzi zituen, erromantizismo izenez ere ezagunak direnak, horien artean ospetsuenak honakoak izanik, Udako gau bateko ametsa (1595-96), Veneziako merkataria (1596-97), Romeo eta Julieta (1597), eta Windsordeko emazte alaiak (1601). Azken aldera, beste antzerkigile batzuekin ere kolaboratu zuen.[1][3]

Shakespeareren antzerki lan asko kalitate eta zehaztasun ezberdineko edizioetan argitaratu ziren bere bizitzan. Hala ere, 1623an, Shakespeareren bi aktore-kide eta lagunek, John Hemingesek eta Henry Condellek, Lehen Folioa izenarekin ezagutzen den testu behin betikoagoa argitaratu zuten, Shakespeareren obra dramatikoen hil ondorengo bilduma, bere antzezlan guztiekin bi izan ezik.[11] Hitzaurrean Ben Jonsonen poema bat agertzen da, famatua egin den aipu batekin " Shakespeare ez da garai batekoa, baizik eta garai guztietakoa".[11]

BizitzaAldatu

« Mundu osoa agertoki bat da, eta gizon eta emakume guztiak antzezle soilak: euren irteera eta sarrerak dituzte; eta gizon bakoitzak, bere antzezpen denboran zehar, ekitaldi asko... »
As You Like It, II. ekitaldia, 7. eszena. 139-142.

HasierakAldatu

Warwickshire konderriko Stratford-upon-Avon herrian jaioa, eskularrugile eta herriko bailea zuen aita, John Shakespeare, eta burges-leinu zaharrekoa ama, Mary Arden. Ez da ezagutzen zehatz-mehatz zein egunetan jaio zen, baina 1564ko apirilaren 26an bataiatu zuten Stratfordeko Hirutasun Santuaren elizan; adituek San Jurgi egunean, apirilaren 23an, jaio zela uste dute, 1616an hil zen egun berean hain zuzen ere. Gauza segurua da Stratfordeko Grammar Schoolera joan zela ikastera, eta han, Oxforden ikasitako maisuen bidez, latina ikasi eta letra klasikoei buruzko ohiko ikasketak egin zituela. Gaztetatik maitemindurik, 1582an berak baino zortzi urte gehiago zituen Ann Hathawayrekin ezkondu, eta hiru seme-alaba izan zituzten: Suzanne, Judith eta Hamnet.[12]

 
John Shakespeareren etxea, ustez Williamen jaiotetxea, Stratford-upon-Avonen.

Jakiteko dago oraindik Shakespearek zer egin ote zuen hurrengo urteetan; beharbada herri txiki bateko maisu izan zen, eskolari buruzko gai asko baitaude Shakespeareren lanetan eta horietan, ikasleena baino gehiago, irakasleen ikuspegia agertzen delako.

Londres eta antzerkitik igarotzeaAldatu

Badirudi, ordea, 1587an Londresera joan eta antzerki giroetan sartu zela, hasieran ikusle nobleen zaldiak zaintzen nonbait, baina hortik aurrera aktore lanetan lehenik eta egile anonimo gisa gero. Hemen eszena-astintzailetzat (Shake-scenes) salatu zuen Robert Greene egile ezagunak.

1594an, The Lord Chamberlain's Men konpainiako egile eta -beste kide batzuekin batera- enpresaburu zen Shakespeare. Urte batzuk geroago, noble haren babesean jardundako aktoreak King's Men (euskaraz: Erregeren Gizonak) bilakatu ziren, hurrengo lau hamarraldietan Ingalaterrako antzerki-konpainia garrantzitsuena izango zena. Beraz, ia-ia antzerkigile lanean hasi zenetik, garai hartako konpainia onenarekin, eta orduko aktore nagusia zen Richard Burbagerekin, loturik egon zen Shakespeare. Lan horretan aberastu egin zen.[13]

Azken urteakAldatu

1611n Shakespeare erretiraturik bizi zen Stratforden, baina John Fletcher-rekin batera historia kutsuko bi drama idatzi zituen, Henry VIII eta The Two Noble Kinsmen («Bi Senitarteko Aitoren Semeak»), eta galdutako beste hirugarren bat ere bai, Cardenio.

1616ko apirilaren 23an hil zen, Miguel de Cervantes hil zen egun berean[14], emazteari «nire bigarren oherik onena» utzi ondoren (ez dago argi zer adierazi nahi zuen; ezkon oheaz ari zen, beharbada). Ordurako, Shakespeareren 18 obra inguru zeuden argitaratuta, gehienak in quarto erako argitalpen piratetan, bistan denez, bere lanak argitaratzeaz arduratu ez zelako. 1623an, Shakespeareren lagun eta lankide izan ziren John Heminge eta Henry Condell aktoreek haren antzezlan gehienak argitaratu zituzten. First Folio esan ohi zaion bilduma hartan, argitalpen piratetan baino testu hobeez gain, ordu arte argitaratu gabeko beste 18 obra ere ageri dira; horrela gorde ahal izan ziren etorkizunerako, bestela betirako galduko ziren eta.

Shakespeareri buruzko eztabaida Aldatu

Bitxia da mendebaldeko kanonaren egileetako bati buruz gerokotasunera iritsi den ezagutza guztia, espekulazio ezberdinenekin osatutako nortasun bat besterik ez izatea.[15] Eztabaidatu izan da, baita ere, Shakespeare ote den bere lanen benetako egilea. Batzuk Francis Baconi, Christopher Marloweri edo zenbait egileri eman dizkiete. Irudipen horiek guztiak, egileari buruz eskura dauden datuak oso gutxi izateak baino ez ditu sortzen, eta bere obra bikainaren neurrigabekeriarekin kontrastatzen dute. Eta horrek, interpretaziorik bihurrienei ere amore ematen die.

Egiletzaren arazoaAldatu

Shakespeare 1616an hil eta ia ehun eta berrogeita hamar urtera, berari esleitutako lanen benetako egiletzari buruzko zalantzak sortzen hasi ziren. Kritikariak, "stratfordiarrak" (Stratforden jaio eta hil zen William Shakespeareren tesiaren aldekoak) eta "anti-stratfordiarrak" (lan hauek beste egile bati esleitzearen defendatzaileak) artean banatu ziren. Bigarren aukera hau, gaur egun, oso gutxiengoa da.

Ezkontzaren zorionaAldatu

Autorearen bizitza pertsonalari eta ustezko homosexualitateari buruz iritzi asko eztabaidatu dute.[16] Espekulazioen oinarri nagusia, bere baimenik gabe argitaratu zen soneto-bilduma originalean aurkitzen da. Emaztea eta hiru seme-alaben ama izandakoa bera baino zaharragoa zen, eta ezkondu aurretik haurdun zegoen. Bere testamentuko aipamen ospetsu batean ere oinarritzen da susmo hori: "Nire bigarren oherik onena utziko diot". Orokorrena da, bikotearen harremana ez zela guztiz ona. Baina kontrakoa dioenik ere bada, antzerkigileak soneto bat eskainiko baitzion bere emazte andreari, “Munduko emaztea” (The World 's Wife) izenekoa.

ErlijioaAldatu

1559an, Shakespeare jaio baino bost urte lehenago, Elisabet I.aren erregealdian, Ingalaterrako Eliza, ziurgabetasun garai baten ondoren, Eliza katolikotik banandu egin zen behin betiko. Horregatik, katoliko ingelesak anglikanismora bihurtzeko presionatuak izan ziren, eta legeak ezarri ziren bihurtzeari uko egiten ziotenak jazartzeko. Historialari batzuen arabera, Shakespeareren garaian fede berriaren inposaketaren aurkako oposizioa, oso garrantzitsua eta hedatua egon zen.[17]

Shakespeareren kulturaAldatu

Shakespeareren hezkuntzari buruz asko ezagutzen ez den arren, artistak ez zuen unibertsitate heziketarik jaso, eta unibertsitatetik igarotako Ben Jonson lagunak, noizbait deitoratu zuen "bere latin eskasa eta are gutxiago greziarra", baina hori ez zen oztopo izan "Avoneko zisne gozoa" deitzeko, eta "ez da mende batekoa, garai guztietakoa baizik" esateko.

Bere obraAldatu

Aurrekariak: antzerki isabeldarraAldatu

Shakespeare antzerkigintzan hasi zenean, trantsizio garai bateko aldaketak jasaten ari zen. Jatorrian, Ingalaterrako antzerkia ikuskizun herrikoia zen, garai hartan hedatutako beste dibertsio batzuekin lotua, bear baiting-arekin adibidez (hartz kateatu baten borroka txakur amorratuen aurka).

Shakespeareren antzerkiaAldatu

First FolioaAldatu

Eskuizkribu holograforik eta konposizio-data zehatzik ez dagoenez, oso zaila da kronologia bibliografiko shakespearianoa ezartzea. First Folioa, bere literatur ekoizpenaren zatirik handiena biltzen duen liburua, bere konpainiako bi aktorek argitaratu zuten, John Hemingesek eta Henry Condellek 1623an, egilea hil eta zortzi urtera.

TragediakAldatu

Patua eta familien arteko liskarrak direla eta, elkarrengandik bereizi eta gazterik hil beharra duten maitale gazteen istorio lirikoa da Shakespeareren lehen tragedia handia: Romeo and Juliet («Romeo eta Julieta»); horren estiloa, ordea, literario eta artifizial samarra da batzuetan. Richard II tragediagintzan egindako beste saio bat da, Julius Caesar drama -Antzinako Erromako gaiekin zerikusia duen lehena- ahalegin horretan emandako beste pauso bat da (1599), eta Henry IV lanaren bi zatiak Shakespeareren lorpen handienak dira drama historikoaren arloan. Bigarren tetralogia horrek lehen tetralogiaren aurreko gertaera historikoak ukitzen ditu, eta Richard II-tik Richard III-ra bitarteko dramek modu dramatikoan azaltzen dute historiari buruzko Tudortarren bertsio ofiziala.

Shakespeare bere tragediarik bikainenak idazten ari zen garaian, Jakue I.a izendatu zuten Ingalaterrako errege, eta bere babespean hartu zituen Chamberlain's Men taldekoak; aurrerantzean, izena aldatu eta King's Men («Erregeren Gizonak») izango ziren. Garai honetakoak (1600-1605) dira Shakespeareren lorpen artistikorik handienak: Hamlet, Othello, King Lear («Lear erregea») eta Macbeth; azken honen Eskoziari buruzko gaia, erregeren arreta erakartzeko izango zen agian. Tragedia hauetan agertzen dira bai Shakespeareren protagonista sonatuenak, baita haren poesia dramatikorik goi-mailakoena ere. Hamlet eta Othello-ren artean sailkatzen zailak diren hiru komedia daude, kutsu maltzurra eta tristea dutelako komedia arazodunak edo komedia ilunak izenez elkartzen direnak: Troilus and Cressida, Measure for Measure («Neurriari neurriaz») eta All's Well that Ends Well («Ondo dago ondo amaitzen dena»). Timon of Athens («Atenasko Timon») obrak, aldiz, ez du inoiz arrakasta handirik izan.

KomediakAldatu

 
The Globe antzokia. Shakespearek antzerki konpainia bat sortu zuen han, eta bere antzezlanak taularatu zituen. Gaur egun ere, haren antzezlanak taularatu ohi dira han bertan.

1593-1595 bitartean komedia hauek idatzi zituen: The Two Gentlemen of Verona («Veronako bi zaldunak»), Love's Labour's Lost («Amodio-nekegalduak») eta The Taming of the Shrew («Piztiaren heziketa»). Bigarrena idazle gazte baten lana da: zorrotza, hizkera-aberastasun handikoa, eta garai hartako nahiz literaturari buruzko aipamen ugari dituena. Heldutasun handiagoko komediak dira A Midsummer Night's Dream («Uda gau bateko ametsa»), The Merchant of Venice («Veneziako Merkataria») eta Much Ado About Nothing («Ezer ez eta festa»), 1595-1599 bitartean idatziak. Shakespeareren komedien ardatza amodioa izan ohi da beti, eta emakume heroien bizkortasuna dute ezaugarri. Twelfth Night («Hamabigarren gaua») eta As You Like It («Zeuk nahi bezala») dira, biak 1600 aldera idatziak, Shakespeareren maisu-lanak genero honetan.

Lan historikoakAldatu

1590 eta 1591 urteen artean, Shakespearek Henrike VI.a-ren bigarren eta hirugarren zatiak, eta jarraian lehen zatia, eta Richard III[18] idatzi zituen. Lau drama hauek 1422 eta 1485 urteen arteko Ingalaterrako historiaren tetralogia osatzen dute, eta Richard III-ak Shakespeareren ordu arteko karakterizazio kementsuena eskaintzen du: Richard Crookhack konkordunarena. Lan historiko hauek osatzen dute lehen aldi honetako multzorik handiena, garai hartan hauek baitziren herrikoienak eta baita egiteko errazenak ere.

 
Shakespeareren hilobia.

Eleberri edo fantasiazko komedia berantiarrakAldatu

1608an King's Men konpainiak beste areto bat erosi zuen, Blackfriars delakoa, eta neguan kriseiluen argitan antzezten zuten han, Globe Antzokian estalperik gabe biltzen zirenak baino ikusle finagoen aurrean. Beaumont eta Fletcher komediagileek bazekiten ikusle haiei nahi zutena ematen, eta haien eraginpean idatziko zituen agian Shakespearek Pericles eta Cymbeline tragikomediak, genero honetako bere bi maisulanen aitzindari gisa: Negu-ipuina (The Winters Tale) eta Ekaitza (The Tempest), hain zuzen ere.

Galdutako obrak eta apokrifoakAldatu

Shakespearek John Fletcherrekin idatzi zituen lan batzuk galdu egin dira, adibidez Kardenio, Miguel de Cervantesen On Kixote Mantxakoaren pasarte baten inspiratua. Edo Bi zaldun nobleak (1613), Quarton 1637 inguruan erregistratua izan zena; azken lan hau First Folioan sartu ez zenez, irakurle askok zalantzan jartzen dute antzerkigilearen autoretza bertan. Bestalde, eta ekoizpen shakespeariar askok dituzten gorabeherak ikusita, badira erdiak Fletcherren soslai eta estilora egokituko liratekeela diotenak.

Iritzi kritikoaAldatu

Shakespeareren hizkuntza izugarri aberatsa da. Hamabost mila hitz inguru erabiltzen ditu, eremu linguistiko guztietatik hartuak: prosa latinotik, herri hizkeratik, herri eta probintzietako dialektoetatik, hainbat lanbide-hizkeratatik, etab.

Pertsonaia bakoitzak, bere mailaren arabera, hizkuntza errealista edo estilizatua erabiltzen du, ahozko hizkuntzaren tonua gordez.[19] Hitza bera ere, garrantzia handitzen dion beste bigarren esanahi batez aberasten da askotan. Hizkuntzalariek esango luketen bezala, adiera ugari hartzen ditu adierazleak. Hitz joko inplizituak edo ironikoak dira, esanahi bikoitza dutenak, lizunak sarritan, eta tragedia handienetan ere agertu ohi direnak. Hor dago unibertsoaren poetizazioa ere.

Badirudi Shakespearek ezin duela hitz egin irudirik gabe. Agian irudien erabilerak adierazten du ondoen idazle haren garapena. Hasierako irudiak arranditsuak dira, klixeak sarritan, distira poetikoaren fama hartzeko baino gehiago objektuak irudikatzeko aukeratuak.

Antzeko bilakaera sumatzen da erretorikan, sintaxian, bertsoetan eta antzerkian bertan ere. 1590 urtearen inguruan Londresko antzokiak astintzen zituzten antzezlanak gizon gazte batenak eta antzerkigintza gazte batenak ziren: obra kartsuak baina aldakorrak. Agerraldi bakar batean erretorika ederra eta zentzurik gabeko hizkera jasoa aurki daitezke, estilo dramatiko bikaina eta zoritxarreko sormen zatiak. Garai batean esaten zen lan hauek lankidetzan eginak zirela, eta gaizki zeuden zatiak Shakespeareren lankideek egindakoak zirela orobat; batzuetan hala izango zen agian.

Baina, artista guztiek bezala, Shakespearek ere ikasi beharra zuen, bere ahalmenak probatu beharra, eta antzerkia erabili zuen horretarako. Honela, Titus Andronicus antzezlana nahaspila odoltsua bada ere, nahaspila hori beharrezkoa izan zen gero Macbeth eta King Lear obretako izu kontrolatua lortu ahal izateko. Eta Henry VI-ko alegiazko istorioek eta gehiegikeriek, berriz, Richard III antzezlan bikaineko zital makiavelikoaren une gorenera eramaten gaituzte zuzen-zuzenean.

Shakespeareren olerkigintzaAldatu

SonetoakAldatu

Zalantzarik gabeko garrantzia duen antzerkigilea izateaz gain, Shakespeare poeta eta sonetista ere izan zen. Orokorrean, bere burua lirikotzat jotzen zuela uste da, egile dramatiko bezala baino gehiago, eta bere garaia soilik lirikagatik irautea espero zuela. Batez ere olerki narratibo eta mitologiko luzeak idatzi zituen arren, bereziki soneto liriko hutsen egile bikain bezala gogoratzen da. Sonetoen kronologia zehaztea zaila da, baina 1592 eta 1597 artean konposatuak izan zirela uste da.[20]

Olerki luzeakAldatu

Shakespearek oso maite zuen poesia; garai hartan hain gogokoa zen gai klasikoa ukituz zenbait poema narratibo egin zituen, hala nola, Venus and Adonis (1593an, izurria zela eta antzokiak itxita zeudenean) eta The Rape of Lucrece (1594, «Lukreziaren bortxaketa»). Kontu handiz argitaratu ziren biak eta Southamptongo kondeari, Henry Wriothesleyri, eskaini zizkion. Garai hartan bertan, Shakespeareren soneto eztiak zabaltzen hasiak ziren eskuizkribu bidez haren adiskide minen artean. Sonnets haiek, egileak Londresko giro fin eta hiritarrari eginiko erantzunaren adierazpenak izango ziren agian, baina gaur egun ezinezkoa da egiazko egoerak alegiazko eta konbentzionaletatik bereiztea, edo lehen sonetoetako mutil lirain hura edo azkenetako dama beltzarana nor ziren jakitea.[20]

Shakespeare denboran zeharAldatu

XVII. mendean, Ingalaterrako antzerkigileen artean bigarren lekuan jartzen zuten Shakespeare, Ben Jonsonen ondoren, eta baziren Francis Beaumonten eta John Fletcherren atzetik hirugarren jartzen zutenak ere; baina XVIII. mendearen hasieran lehen mailara jaso zuen kritikak, eta geroztik ez da handik jaitsi. Iruzkingile batzuek ez dute onartu nahi Shakespeareren obrak Ingalaterra barneko probintzia batean lehen mailako eskola batera joandako gizon batenak direnik, eta drama horiek aristokrataren batek edo, gutxienez, Oxforden edo Cambridgen lizentziaturiko batek idatziak direla frogatzen saiatu izan dira. Hala, Christopher Marlowe, Francis Bacon, Elisabet I.a Ingalaterrakoaren garaiko moja bati edota Jesusen Konpainiari berari egotzi izan zaie obra horien egile izatea.

 
1623ko First Folio idazlanaren azala. Martin Droeshoutek egindako Shakespeareren grabatua.

XIX. mendean, Shakespeare Ingalaterrako Koblari Handia bilakatu zenean, bidezkoa izango zatekeen jakituriaren orakulu modukotzat eta sentikortasunaren eredutzat hartzea. Gaur egun, ordea, pentsa daiteke Shakespeare ez zela neutrala bere irudien erabileran soilik, irudi horien bidez adierazten zituen balio guztietatik ere aldendurik zegoela. Egia da antzerki-egituraren artetik poesia kutsu handia dariola noizean behin, baina ez gizabanakoaren sentimendu pertsonal gisa, edonork senti zezakeenaren adierazpide bezala baizik. Poetaren inpertsonaltasuna argitzeko, John Keats olerkariak dio poeta bera dela, paradoxaren paradoxaz, poetikotasun gutxieneko izakia.

XX. mendean, berriz, Antonio Machadok super-poetatzat ikusi zuen Shakespeare, eta pertsonaiak sortzen zituenez, poeta-sortzailetzat ere bai, haren pertsonaia bakoitzak bere poemak sortzen baitzituen.

Shakespeare pantailanAldatu

Shakespeareren biografiaren bertsio zinematografikoen artean honakoak daude: John Maddenek zuzendutako Shakespeare maitemindua (Shakespeare in Love) (1998), Ines Paris zuzendari eta gidoilariaren Migel eta William (Miguel y William) (2011), Miguel de Cervantes eta Shakespeareri buruz, eta Anonimoa (Anonymus) (2011), Roland Emmerichek zuzendua. Azken film honek, bere lanen egiletzari buruzko balizko erantzun bat planteatzen du, konplot politiko baten barnean.

250 film inguru egin dira Shakespeareren testuetan oinarrituta, eta horrek agerian uzten du idazle honen lanaren eragin izugarria. Pantailara gehien eraman den lana Hamlet da, zinemarako 61 egokitzapen eta 21 telesailekin 1907 eta 2000. urteen artean. Shakespeareren lanetan oinarritutako film ezagunenak honako hauek dira:

Basatitxoaren heziketa, (The Taming of the Shrew, 1929), Douglas Fairbanks eta Mary Pickford aktoreek antzeztua.

Uda-gau bateko ametsa, (A Midsummer Night's Dream, 1935). Max Reinhardt eta William Dieterlek zuzendua.

Romeo eta Julieta, (Romeo and Juliet, 1936), George Cukorrek zuzendua.

IdazlanakAldatu

KomediaAldatu

TragediaAldatu

HistorikoakAldatu

  • King John
  • Richard II
  • Henry IV
  • Henry V
  • Henry VI
  • Richard III
  • Henry VIII

OlerkiakAldatu

  • Shakespeare's Sonnets
  • Venus and Adonis
  • The Rape of Lucrece
  • The Passionate Pilgrim
  • The Phoenix and the Turtle
  • A Lover's Complaint

Idazlan euskaratuakAldatu

William Shakespearen hainbat lan euskaratuak izan dira:

ErreferentziakAldatu

  1. a b (Ingelesez) Greenblatt, Stephen. (2005). Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare. London: Pimlico, p. 11 or. ISBN 978-0-7126-0098-9.
  2. (Ingelesez) Bevington, David. (2002). Shakespeare. Oxford: Blackwell, pp. 1-3 or. ISBN 978-0-631-22719-9.
  3. a b (Ingelesez) Wells, Stanley. (1997). Shakespeare: A Life in Drama. New York: W.W. Norton, p. 399 or. ISBN 978-0-393-31562-2.
  4. Shakespeare, William. Non: Euskal Hiztegi Entziklopedikoa. Klaudio Harluxet Fundazioa, 1995
  5. (Ingelesez) Craig, Leon Harold. (2003). Of Philosophers and Kings: Political Philosophy in Shakespeare's Macbeth and King Lear. Toronto: University of Toronto Press, p. 3 or. ISBN 978-0-8020-8605-1.
  6. (Ingelesez) Shapiro, James. (2005). 1599: A Year in the Life of William Shakespeare. London: Faber and Faber, pp. 17-18 or. ISBN 978-0-571-21480-8.
  7. (Ingelesez) Schoenbaum, S. (1991). Shakespeare's Lives. Oxford: Oxford University Press, pp. 41, 66, 397–398, 402, 409 or. ISBN 978-0-19-818618-2.
  8. (Ingelesez) Taylor, Gary. (1990). Reinventing Shakespeare: A Cultural History from the Restoration to the Present. London: Hogarth Press, pp. 145, 210–223, 261–265 or. ISBN 978-0-7012-0888-2.
  9. (Ingelesez) Chambers, E.K.. (1930a). William Shakespeare: A Study of Facts and Problems. 1. Oxford: Clarendon Press, pp. 270–271 or. ISBN 978-0-19-811774-2. OCLC 353406.
  10. (Ingelesez) Taylor, Gary. (1987). William Shakespeare: A Textual Companion. Oxford: Oxford University Press, pp. 109–134 or. ISBN 978-0-19-812914-1.
  11. a b (Ingelesez) Greenblatt, Abrams, eds, Stephen, Meyer Howard. (2012). Sixteenth/Early Seventeenth Century. The Norton Anthology of English Literature. 2. W.W. Norton, p. 1168 or. ISBN 978-0-393-91250-0.
  12. Stephen Greenblatt: El espejo de un hombre: vida, obra y época de William Shakespeare. Barcelona: Penguin Random House 2016, 140-176 orld.
  13. Frank Kermode: El tiempo de Shakespeare. Barcelona, Debate, 2016.
  14. Fernando Gil-Delgado: Introducción a Shakespeare a través del cine. Madrid: Ediciones Internacionales Universitarias, 27. orld.
  15. (Gaztelaniaz) Aguilera, Octavio. (1997). El canon occidental. Shakespeare y los otros. Barcelona, Editorial Anagrama.
  16. (Ingelesez) Smith, Brice R. (2002). Shakespeare and Homosexuality. New England Publishing Associates.
  17. (Ingelesez) de Groot:, John Henry. (1946). The Shakespeares and ‘the Old Faith’. .
  18. William SHAKESPEARE: Richard III Itzultzaileak: Jose Antonio Sarasola eta Joanes Urkijo. Antzerti.armiarma.eus
  19. Ahoskerari buruz ikusi Fausto Cercignani, Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation, University Press (Clarendon Press) 1981.ISBN 978-0198119371.
  20. a b (Gaztelaniaz) Guillén, Claudio. (2009). «Prólogo» a W. Shakespeare, Sonetos y Lamento de una amante. Barcelona: Galaxia Gutenberg / Círculo de Lectores, pp. 11-12 or..
  21. Estankona, Igor. «Trajedia» Kritiken hemeroteka . Noiz kontsultatua: 2018-11-08.
  22. Errea, Inma. «Laugarrenean, agidanez» Kritiken Hemeroteka . Noiz kontsultatua: 2018-11-08.
  23. Jimenez, Edorta. «Maitasunaren ezizena» Kritiken hemeroteka . Noiz kontsultatua: 2018-11-08.
  24. Rojo, Javier. «Shakespeare-ren Sonetoak» Kritiken hemeroteka . Noiz kontsultatua: 2018-11-08.

BibliografiaAldatu

  • Shakespeare, William; Larrakoetxea, Bedita: Macbeth. - Egan, 1994-1, 117-177.
  • Cercignani, Fausto: Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation, University Press (Clarendon Press) 1981.ISBN 978-0198119371.
  • Crystal, David and Ben: Shakespeare’s Words. A Glossary and Language Companion. Penguin, London 2002.
  • Clemen, Wolfgang: The Development of Shakespeare's Imagery. Routledge, London 1977, ISBN 0-415-61220-9.
  • Edmondson, Paul; Wells, Stanley: El círculo de Shakespeare: una biografía alternativa. Barcelona: Stella Maris, 2016
  • Gil-Delgado, Fernando: Introducción a Shakespeare a través del cine. Madrid: Ediciones Internacionales Universitarias, 2001
  • Girard, René: Shakespeare: los fuegos de la envidia. Barcelona: Anagrama, 2016
  • Greenblatt, Stephen: El espejo de un hombre: vida, obra y época de William Shakespeare. Barcelona: Penguin Random House, 2015
  • Kermode, Frank: El tiempo de Shakespeare. Barcelona: Debate, 2016
  • Looney, John Thomas: El verdadero Shakespeare. Ourense: Linteo, 2016
  • Shapiro, James: Shakespeare: una vida y una obra controvertidas. Madrid: Gredos, 2012

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: William Shakespeare  
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: William Shakespeare