Izurri Beltza

Izurri Beltza, Izurrite Beltza, Heriotza Beltza, Izurri Handia edo Izurri Buboniko Handia gizateriaren historian jasotako pandemiarik hilgarriena izan zen. Europan 1347 eta 1351 artean izan zuen bere une gorena eta Eurasian 75 eta 200 milioi pertsona artean hil zituela kalkulatzen da[1][2][3]. Zientzialari gehienen ustetan, izurri beltza izurri bubonikoaren agerraldia izan zen, historian zehar zenbait alditan errepikatu den epidemia dena. Izurritea Yersinia pestis izeneko bakteriak sortu zuen[4][5][6], arratoi beltzak (Rattus rattus) zeraman arkakusoei esker zabalduta. Izurriteak hainbat nahasmendu erlijioso, sozial eta ekonomiko sortu zituen, eta eragin sakonak izan zituen Europako historian.

Izurri Beltza
1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg
Gertakaria
Hasiera 1347
Bukaera 1353
Kokapena Asia, Europa, Iparraldeko Afrika eta Kaukasia
Jatorrizko herrialdea Ukraina, Txinako Herri Errepublika, India eta Mongolen Inperioa
Eragilea izurri buboniko
Kalteak
Hilak 75.000.000

Izurri Beltza, ziuraski, Erdialdeko Asian edo Ekialdeko Asian sortu zen[7][8][9][10][11], eta Zetaren Bidean zehar bidaiatu zuen, Krimeara 1343an iritsiz[12]. Handik, litekeena da Genovako merkataritza ontzietan zihoazen arratoi beltzetan bizi ziren arkakusoek garraiatua izatea, Mediterraneoko arro osotik hedatuz, gainontzeko Europara Italiako penintsulan zehar iritsiz.

Kalkuluen arabera, izurri beltzak Europako biztanleriaren %30 eta %60 artean hil zuen[13]. Guztira, izurriteak munduko populazioa 475 milioitik 350-375 milioira murriztu ahal izan du XIV. mendean[14]. Europako populazioak 200 urte behar izan zituen aurreko mailan berreskuratzeko[15], eta eskualde batzuk (Florentzia, esaterako) XIX. mendean bakarrik berreskuratu ziren[16][17][18]. Izurritearen agerraldiak XX. mendearen hasierara arte errepikatu ziren.

IzendapenaAldatu

Izurriaren eta heriotza tasa altuaren arrazoiakAldatu

Faktore klimatikoakAldatu

Faktore sozioekonomikoakAldatu

Izurriaren kronikaAldatu

Kristo ondorengo urteetan Mediterraneo inguruko herriak epidemietatik urrun mantendu ziren populazioaren gorakada bat eraginez. II. eta III. mendeetan ordea moteltze demografiko bat hasten da biruela, errubeola eta legenarraren sarrerarekin, hala nola malariaen ondorioen okertzea zela eta. Hala ere lehen izurrite demografikoa VI. mendean hasten da Bizantziar Inperioa eta Erromako Inperioan.

Izurriteak "iragarpen" aldia izan zuen. 1100 eta 1200 artean izurri epidemiak ikusi ziren Indian, Erdialdeko Asian eta Txinan, baina izurria Siria eta Egiptora ere hedatu zen. Egiptoko biztanleria bereziki kaltetua izan zen, izurritearen ondorioz milioi bat pertsona baino gehiago galdu baitzituen[19]. Bosgarren Gurutzadan parte hartu zutenak Egiptora iritsi ziren izurriteak gehien kaltetutako tokietaraino[19], baina ez zuen eskala handiko izurriterik ekarri Europan.

 

Erdialdeko Asiatik KrimearaAldatu

1338-1339, Issyk-Kul lakuaAldatu

Izurriteak mendebalderanzko bidaia hasi zuen inflexio puntua Issyk-Kul lakua da, gaur egungo Kirgizistan, non, XIX. mendearen amaieran, Daniel Khvolson arkeologo errusiarrak, tokiko nestoriar komunitateko hilarri kopurua, 1338-1339an datatuak, katastrofikoki handia zela ikusi zuen. Gaur egun oraindik existitzen diren hilarri hauetako batean, Khvolsonek idazkuna irakurtzea lortu zuen: "Hemen dago Kutluk. Izurriak jota hil zen bere emazte Magno-Kelkarekin". Geroago, zalantzan jarri zen interpretazio hori, eta adierazi zen gaixotasunaren izena "pestilentzia" gisa ulertu behar zela, eta horrek edozein gaixotasun infekzioso adieraz zezakeela, baina daten bat-etortzeak adierazten du oso probabilitate handiarekin izurritea zela, hemendik mendebalderantz hedatzen hasi zena[20].

1340-1341, Erdialdeko AsiaAldatu

Urte hauetarako ez dago datu zehatzik izurriteak mendebalderantz egiten duen mugimenduari buruz. Uste denez, bere agerraldiak Balasagunen gertatu ziren 1340an, ondoren Talasen 1341ean eta (Kirgizistan), azkenik, Samarkandan[21] (gaur egungo Uzbekistan).

1346ko urria-azaroa, Urrezko HordaAldatu

1346an, izurria Don eta Volga ibaien behealdean agertu zen, Urrezko Hordaren hiriburua zen Khans Sarai eta inguruko hiriak suntsituz. Aztertutako 1497 Kronika Bildumak (1346. urtea), izarri indartsuari buruzko informazioa du[22]:

« Izurria indartsua da ekialdeko herrialdean: Ornachin, eta Azstorokanen, Sarain, Bezdezhen, eta haien herrialdeetan, Bosurmanen, tartaroen, armeniarren, abkhaziar, italiar eta txerkasiarren artean, eurak lurperatzeko inor ez balego bezala.[23] »


Ole Benediktov norvegiar historialariaren arabera, izurria ezin izan zen iparraldera eta mendebaldera hedatu, Urrezko Horda eta bere mugakideen artean ezarritako etsaitasunagatik. Izurritea Don eta Volgaren estepetan gelditu zen, Horda iparraldeko bizilagunak ez ziren horrela kaltetu. Baina izurritea hegoaldeko bidean zabaldu zen. Bi adarretan banatua, horietako bat, persiar iturrien arabera, merkatarien karabanekin batera. Izurritearen arratoi eta arkakusoentzat garraiobide oso egokia ematen zuten karabanek, Volga eta Kaukaso mendilerroen artean, Ekialde Ertaineraino hedatzen zelarik; bigarrena, itsasoz, Krimeako penintsulara iristen zen bitartean[24].

Azalpen materialagoa ere badago. Yuri Lostxitz historialari errusiarraren arabera, izurria Europara ekarri zuten genoarrek tatariarrei erosi eta Mediterraneo osoan saldu zieten "salgai bizi" batekin batera, eta honekin batera izurria ere garraiatu zuten[25].

Krimeatik MediterraneoraAldatu

1346, Krimeako penintsulaAldatu

Merkataritza ontziekin batera, izurritea Krimean sartu zen, non, Ibn al-Wardi historialari arabiarraren arabera (honek, aldi berean, Krimeako penintsulan merkataritzan ari ziren merkatarien informazioa lortu zuen), 85 mila pertsona hil zituen, "ezagutzen ez ditugunak kontuan hartu gabe".

Garai hartako europar kronika guztiek bat egiten dute izurrite horretan Europan, eta Mediterraneo osoan merkataritzan aritzera eraman zituzten genoar itsasontziek parte hartu zutela. Nola gertatu zen azalduz, Gabriele de'Mussi notario genoar baten istorioa dago, ikertzaile askok zalantzazkotzat jotzen dutena. 1346an Kaffako genoar lantegietan zegoen, Khan Janibecken Urrezko Hordako tropek setiatua. Mussiren arabera, izurritea mongoliar armadan hasi ondoren, Khanek, katapultekin batera, gaixotasunaren hildakoen gorpuak Kaffan botatzea agindu zuen, non izurritea berehala hasi zen. Setioa ezerezean amaitu zen, armadak, gaitzak ahulduta, atzera egin behar izan baitzuen, Kaffako genoar ontziek nabigatzen jarraitu zuten bitartean, izurritea Mediterraneoko portu guztietatik urrutirago eramanez.

Mussiren eskuizkribua, gaur egun Wroclawko Unibertsitateko liburutegian dagoena, 1842an argitaratu zen lehen aldiz. Obra ez dago datatuta, baina idazteko ordua erraz ezartzen da deskribatutako gertakarien arabera. Gaur egun, zenbait ikertzailek eskuizkribuko informazioa zalantzan jartzen dute, Mussiren kasuan, lehenik eta behin, miasmen usainaren bidez gaixotasuna nola hedatu zen ulertzeak gidatu zuela, eta izurritea arratoien arkakusoekin sar zitekeela ez zekielako. Hala ere, "Khan Janibeken gerra biologikoaren" hipotesiak bere defendatzaileak aurkitu ditu. Horrela, Mark Willis mikrobiologo ingelesak, bere aldetik, egun haietan, setio armada hiritik urruti samar zegoela dio, etsaien gezi eta jaurtigaietatik distantzia seguru batera, arratoiei euren zuloetatik urruntzea gustatzen ez zaien bitartean. Gorpuak zauri txikiak eta larruazaleko urradurak izan ditzake, eta litekeena da gorpuek infekzioa izatea.

1347ko udaberria, KonstantinoplaAldatu

Gaixotasunaren hurrengo agerraldia Konstantinoplan gertatu zen, Bizantziar Inperioaren hiriburuan, non genoar merkataritza postu bat zegoen: Pere. Izurriaren biktimetako bat Androniko izan zen, hamahiru urtekoa, Joan VI.a Kantakuzeno enperadorearen seme gazteena. Enperadoreak berak, bere Historian, hiriko epidemiari eta gaixotasunaren hedapen handiari buruzko historia bat idatzi zuen Anatoliako kostaldean, Egeo itsasoko uharteetan eta Balkanetan[26]. Nizeforo Gregoras historialari bizantziarrak "izurri baten antzeko gaixotasun larri" baten inguruan idatzi zuen, "etxe gehienetan, bizidun guztiak batera hil zirelarik". Veneziarren arabera, hiriko biztanleriaren %90 desagertu egin zen, eta, historialariek kopuru hau gehiegizkoa zela uste duten arren, hiriko heriotza tasa oso altua izan zen[27].

1347ko udaberria-uda, Ekialde ErtainaAldatu

Izurritea Mesopotamian hasi zen zabaltzen, Persian, Trebisondan agertu zen urte bereko irailean. Konstantinoplako epidemiako errefuxiatuek eraman zuten gaixotasuna, eta Transkaukasiatik ihesi zihoazenak haiengana zihoazen. Gainera, merkatari karabanek eurekin eraman zuten izurritea. Une honetan, bere mugimenduaren abiadura nabarmen jaitsi zen, urteko 100 kilometro inguru estaliz, izurritea soilik bi urte beranduago iritsi ahal izan zen mendebaldeko Anatoliako mendietara, non aurrerapena gelditu zen[28].

1347ko udazkena, Ekialdeko Mediterraneoko portuakAldatu

Al-Maqrizi historialari egiptoarrak xehetasunez kontatzen du Konstantinoplako itsasontzi bat Alexandriako portura iritsi zela; 32 merkatari eta itsasontziko 300 tripulatzaile eta esklabotik soilik 40 marinel, 4 merkatari eta esklabo batek bizirautea lortu zuten, "Han bertan portuan hil zena". Hauekin batera, izurria hirira iritsi zen, eta, haratago, Nilotik igota, Asuanera iritsi zen 1349ko otsailean, denbora honetan, herrialdea erabat suntsituz. Hegoalderako aurrerapen handienean, Saharako basamortua oztopo gaindiezina bihurtu zen arratoi eta arkakusoentzat[29].

Izurria Greziara hedatu zen, eta, ondoren, Bulgaria eta mendebaldeko Errumaniara (une horretan Hungariako Erresumaren antzinako zatia) eta Poloniaraino. Zipre kolpatu zuen, non epidemiari beste hondamendi bat gehitu zitzaion: tsunamia. Zipretar desesperatuek, matxinada baten beldurrez, uharteko biztanle musulman guztiak hil zituzten, erasotzaileetako asko, euren biktimengandik denbora gutxian bizirik irten ziren bitartean[30].

Izurria Italian sartzen daAldatu

1347ko urria, MessinaAldatu

Genoar kronikak, izurritea Italiako hegoaldean hedatzeari buruz erabat isilik dauden arren, eskualdeak beste batzuek baino gutxiago jasan zuen. Fra Michele de Piazza historialari siziliarrak, bere "Historia Secular" lanean, 12 galera genoar Messinako portura iritsi zirela kontatzen du xehetasunez, berarekin "azote hilgarri" bat ekarriz. Zenbaki hau, ordea, aldatu egiten da, norbaitek "espeziaz betetako hiru itsasontzi" aipatzen ditu, norbaitek lau, Krimeatik itzultzen diren "infektatutako marinel talde batekin". Piazzaren arabera, "gorpuak etxeetan geratu ziren, eta ez apaizik, ez seniderik (semea, aita edo hurbileko norbait) ez zen hara sartzen ausartu: ehorzleei diru asko agindu zitzaien hildakoak eraman eta lurperatzeko. Hildakoen etxeak altxor, diru eta bitxi guztiekin ireki ziren; inork hara sartu nahi bazuen, inork ez zion bidea blokeatuko". Laster, genoarrak kanporatuak izan ziren, baina honek ezin izan zuen ezer aldatu[31].

1347ko udazkena, CataniaAldatu

Hilzorian zegoen Messinako biztanleria ihes egiten saiatu zen izu-ihesaldi batean, eta, Piazzaren testigantzaren arabera, asko bidean bertan hil ziren. Bizirik atera zirenak Cataniara iritsi ziren, non batere abegitsua ez zen harrera bat zuten zain. Izurritearen berri izan zutenean, biztanleek uko egin zioten errefuxiatuekin tratatzeari, saihestu egin zituzten, eta jateari eta edateari ere uko egin zioten[32]. Hala ere, honek ez zituen salbatu, eta laster hiria ia erabat iraungi zen. "Zer esan dezaket Cataniaz, orain oroimenetik ezabatzen den hiri batez?" idatzi zuen Piazzak[33]. Izurriteak, hemendik, uharte osoan hedatzen jarraitu zuen, Sirakusa, Sciacca eta Agrigentok asko sufritu zuten. Trapani hiria, literalki, hutsik geratu zen, "Umezurtz geratu zelarik herriko jendea hil ondoren". Izurritearen azken biktimetako bat Giovanni Randazzo izan zen, "Siziliako duke koldarra", San Andrea gazteluan infekziotik ezkutatzen saiatu zena. Guztira, Siziliak, bere biztanleriaren herena galdu zuen, izurriteak atzera egin eta urtebetera, uhartea, hilotzez beteta zegoen[34].

Genova, bi pausotanAldatu

1347ko urrian Messinatik kanporatutako genoar itsasontziak, etxera itzultzen saiatu ziren[34], baina Genovako biztanleek, jada arriskuaren berri izan zutenak, itsasora bota zituzten gezi eta suzko katapultekin. Horrela, Genoak izurritearen hasiera bi hilabetez atzeratzea lortu zuen[35].

Kroniken arabera, 1347ko abenduaren 31n izurrite bat hasi zen Genoan. Kalkulu modernoen arabera, 80 eta 90 mila pertsona artean hil ziren hirian, baina ez dakigu kopuru zehatza[36]. Aldi berean, hurrengo uharteetako biztanleak izurritearen biktima bihurtu ziren: Sardinia, Korsika, Malta eta Elba[37][38].

1348ko urtarrila, VeneziaAldatu

Prebentzio neurri administratibo eraginkorrek Venezia kaosetik salbatzea lortu zuten, baina oraindik ezin izan zuten izurria geldiarazi. Veneziak bi uharte zituen gaixotasunak zituztenak konfinatzeko: Lazzaretto Vecchio eta Lazzaretto Nuovo. Bertan gaixotasunak zeuden lekuetatik zetozen barkuek berrogei egun eman behar zituzten Veneziara iritsi aurretik (hortik dator berrogeialdi hitza[39]. Zenbait kalkuluren arabera, biztanleriaren %60 inguru hil zen hirian[40].

1348, Mendebaldeko Europatik zabaltzen daAldatu

1347ko azaroaren 1a, MarsellaAldatu

Azaroaren hasieran, jada 20 bat izurrite-ontzi itsasoratu ziren Mediterraneoan eta Adriatikoan, gaitza portu guztietara hedatuz, aingurak denbora labur batez bota zituzten horietan, gutxienez. Genovako eskuadroiaren zati batek Marseillan babesa aurkitu zuen, izurritea hiri abegitsuan zabalduz[34]. Barkuak portu batetik hirugarren aldiz kanporatuak izan ziren, azkenik, itsasoan desagertzeko, eskifaia hila zelarik. Marseillak ia bere populazioaren erdia galdu zuen. Fede juduko biztanleak ez zituzten jazarri eta hemen jendetza amorratuaren babesa izan zezaketen toki bakarrenetakoa izatearen ospea lortu zuen[35].

1348ko urtarrila, AvignonAldatu

Kroniken arabera, Avignongo biztanleriaren ia %80 izurritearen ondorioz hil zen. Historialari modernoek, kopuru hau gehiegizkoa dela uste dutenek, Avignoneko biztanleriaren %50 inguru izurritearen ondorioz hil zela uste dute. Nolanahi ere, hilkortasun tasa hain handia izan zen, ez zela nahikoa lurrik egon gorpuak lurperatzeko. Klemente VI.a Aita Santuak ibaia sagaratu behar izan zuen, hildakoen gorpuak gurdietatik botatzen has zitezen[41]. Besteak beste, Laura, Francesco Petrarcaren maitea eta musa, Avignongo izurritearen biktima izan zen[42].

1347ko abendua - 1348ko martxoa, MallorcaAldatu

Marseillatik edo Montpellierretik zetorren itsasontzi batek eraman omen zuen izurria Mallorcara, baina ez da data zehatzik ezarri. Uharteko lehen biktimaren izena ezagutzen da: Guillem Brass izeneko arrantzale bat, Alcúdia herriko bizilaguna[43]. Izurriak uhartea suntsitu zuen[44], 9.000 hildako ingururekin[45].

1348ko urtarrila-martxoa, ToscanaAldatu

Genoarrek ere sartu zuten izurritea Toscanan. Une horretatik aurrera, izurritea orain arteko portuak utzi zituen, eta barrualderantz jotzen hasi zen. Bere bideko lehen hiria Pisa izan zen, hurrengoa, Pistoia, non berehala osasun publikoa ikuskatzeko kontseilu bat antolatu zen, veneziarraren ereduari jarraituz. Hilotzak hilkutxa sendoetan lurperatuak izatea agindu zen, eta hilobiak, gutxienez, metro erdiko sakoneran zulatzea. Izua ez zabaltzeko, hileta-zerbitzuak, hileta-jantziak eta kanpai-hotsak debekatu ziren. Hala ere, hemen ere adierazi zen Erdi Aroko klase-ezaugarria: agindu horiek guztiak "ez dira inola ere zaldunei, zuzenbidean doktoreei, epaileei eta medikuntzan doktoreei dagozkienak, eta ohore guztiak eman dakizkieke oinordekoek eskatuta"[46]. Perugia, Siena, Orvieto, izurritearen hedapenaz ez konturatzen saiatu ziren, handik ezer ere egin gabe igarotzea espero zutelarik, baina alferrik izan zela ikusi zen. Garaikideen iruzkinen arabera, Orvieton hilkortasun-tasa %90era artekoa izan zen, ikertzaile modernoek, gehiegizko kopuru hori kontuan hartuta, ordea, populazioaren erdia inguru izurritearen ondorioz hil zela uste dute[47].

Baldassare Bonayuti florentziar kronikariak, Boccaccioren garaikide gazteagoa, jakinarazi zuenez gaixotasuna 1348ko martxoan iritsi zen hirira eta ez zen irailera arte geratu, pertsona asko ez ezik, etxeko animaliak ere hilez. Medikuek ez zekiten nola jokatu horrekin, eta herriko jende izutuak euren senide, seme eta bikoteak kutsatzen baziren bakarrik uzten zituzten etxe abandonatuetan. Elizak hildakoz beterik zeuden, hobi komunak zulatzen ziren alde guztietan, non gorpuak geruzatan jartzen ziren. Elikagaien, botiken, kandelen eta hileta-zerbitzuen prezioak igo egin ziren. Lanbide eta artisauen gremioen jarduera amaitu zen, tabernak eta tailerrak itxi ziren, elizak eta farmaziak baino ez ziren irekita geratu, hauen abade eta jabeak, ehorzleekin batera, nabarmen aberastu zirelarik. 1348ko urrian Angelo Acchiaioli gotzainaren aginduz epidemiak 96.000 hildako eragin zituela kalkulatu zen[48][49].

1348ko udaberria, Iberiar PenintsulaAldatu

Iberiar penintsulara bi lekutatik sartu zen izurria: alde batetik Mediterraneoko portuetatik, ziurrenik Bartzelona eta Valentziatik; bestetik, Donejakue Bidea jarraituz Pirinioetatik (ikus, ondoren, Izurria Euskal Herrian atala). 1348ko hasieran, izurritea penintsulara hedatu zen eta Leonor Aragoikoa erregina hil egin zen.

Bartzelonan, prozesioak antolatu ziren gaixotasunari aurre egiteko, eta askoz jende gehiago kutsatu zen horren ondorioz. Eraso antisemitak ugaritu ziren hirietan, eta Kataluniako gune askotan juduak erailtzen hasi ziren. Valentzian, uztaila erdialdean, 300 pertsona hiltzen ziren inguruan. Gaztelan, bere aldetik, Donejakue bidearen bidez hedatu zen, eta urte amaieran jada Portugaleraino iritsi zen eta, hortik, hegoalderantz hedatzen joan zen[45]. Gaztelako errege Alfontso XI.a gaixotasun baten ondorioz hil zen bere kanpamenduan, Gibraltarreko setioan, 1350eko martxoan. Lleidaraino 1348ko udan iritsi zela pentsatzen da eta Granadara urtearen aldera[45].

1348ko udaberria, Frantziako hegoaldeaAldatu

Frantziako hego-mendebaldeko izurri beltza ez dago Avignongoa bezain dokumentatua. 1348ko urtarrilean Carcasonan eta apirilean Tolosan egon zela ikus daiteke. 1348ko ekainean Bordelen berretsi zen, baina litekeena da martxoan bertan egon izana. Ezaguna da Bordeleko erromes ontzi batek eraman zuela izurria Compostelaraino[50], eta baliteke bide berberetik iristea Euskal Herriko kostaldera eta Ingalaterrara.

Izurria Euskal HerrianAldatu

1348ko udaberrian Done Jakue bideari jarraituz Frantziatik sartu zen lehen fokua, kostatik Gipuzkoa eta Bizkaira hedatu eta Galiziaraino iritsi zen. Berthe ikerlaria hekatonbe batez mintzo da gosetea eta izurriteak eragindako kalteei dagokionean, goseak, izurriak eta sukarrak familien (nafar erromantzez: fuegos) %40 akabatu baitzituen. Benedictowen arabera hilkortasun tasa hau Nafarroako Erresuman %60-65era iritsi ahal izan zen[51]. Castán eta Dueñasen arabera datu horiek gehiegizkoak dira eta kalkulu matematiko baten bidez pentsatzen dute hildako kopurua Nafarroan %25 baino gutxiago izan zela[52].

Monteano historialariaren ustez, ordea, Nafarroako populazioaren %50 hil zen urte hauetan, kokapenaren araberako ezberdintasun nabariak kontuan hartuz[53][54]. Adibidez Anuen 10 familiatik 8 desagertu ziren, Sakanan biztanleriaren heren bat hil zen bitartean. Anton Erkoreka mediku eta historialariaren arabera izurrite beltzak ez zuen gizarte klaseen artean desberdintasunik egin, horren adierazle da Iruñeko katedralaren kanonikoen heriotza tasa %50 izan zela (43tik 24 hil ziren).[55][56] Tasa horiek Euskal Herriko edozein lekutan aplikagarri dira, Arabako abandonaturiko herriek eta Bizkaiko herri garrantzitsuenak (Bermeo) jasan zuen biztanleriaren beherakada aztertuz gero. [57]

1348ko uda, Frantziako iparraldeaAldatu

1348ko apirilean, izurri beltza Lyonera iritsi zela ikus daiteke. Lyondik, izurritea Borgoinan zabaldu zen. Borgoinako Givry herrian biztanleriaren erdia 1348ko abuztua eta azaroa bitartean hil zela baieztatzen da[50].

Izurri Beltza Parisen Jean de Venette karmeldarraren kronika ospetsuan deskribatzen da, Île-de-Franceko Saint-Denis abadian, Paris kanpoaldean. Une horretan, Paris Europako hiririk handiena zen, 80.000 eta 200.000 biztanle artean zituena. Jean de Venetteren arabera, izurritea lehen aldiz 1348ko ekainean iritsi zen Roissyra Gonessetik gertu. Bere esanetan, 16.000 pertsona hil ziren Saint-Denisen eta 800 pertsona egunero Parisen azaroa eta abendua bitartean, eta 500 pertsona hobi komun batera eramaten zituzten egunero[50].

Izurritearen presentzia Normandiako Rouen herrian azaltzen da Normanniae nova Cronican 1348ko ekainaren 24an. Normandian, izurriteak ezinezkoa egin zuen gorpuak baita herri txikietan lurperatzea, eta izurriteak eraman zuen herrixka bakoitzak bandera beltz bat jarri zuen hurbiltzen zen edonori ohartarazteko[50].

Frantziako iparraldean Gilles li Muisis Tournaikoa abadearen kronikan deskribatzen da izurria. Li Muisisen arabera, izurritea 1349ko abuztuan iritsi zen Tournaira eta azarora arte iraun zuen. Tournain, Izurri Beltzak erreforma erlijioso bat eragin zuen. Izurritea Jainkoaren zigor gisa ikusi zenez gizateriaren bekatuengatik, agintariek erregulazioak egin zituzten bekatutzat jotzen zen guztia debekatzeko, jokoa kasu, eta elkarrekin bizi ziren bikoteak, ezkondu gabe, berehala banandu edo ezkontzera behartzeko[50].

Frantziaren tamainagatik, zati batzuk ez zituen berehala harrapatu izurriteak, lehorretik itsasotik baino astiroago bidaiatu zuena. Bretainia eta Auvernia ez ziren 1349 arte iritsi, eta urruneko zati batzuk ez ziren 1351 arte iritsi. Izurri beltza iritsi zen Frantziako azken zatia Tonnerre izan zen, 1352an[50].

1348 EkialdeanAldatu

1348ko udaberria, Mediterraneoaren hegoaldea eta ekialdeaAldatu

Alexandriako izurria Gazan agertu zen, eta handik Siria eta Palestinara hedatu zen. Damaskok ia biztanleen erdia galdu zuen, Ekialde arabiar osoak biztanleriaren %30 eta %40 artean galdu zuen bitartean[58]. Ibn Battutak, toki hauetan izurritea deskribatu zuenak, musulmanek prozesioak antolatzen zituztela eta Allahren haserrea baretzeko baraualdi zorrotza mantentzen zutela esan zuen. Erromes asko joan ziren berehala Mekara, eta izurritea ekarri zuten Arabiar Penintsulara. Medina, Profetarekin lotutako bigarren hiririk garrantzitsuena, izurritetik arrazoi ezezagunengatik salbatu zen arren, Mekak gaixotasuna oso gogor jasan zuen, bertako egoiliar eta erromes asko hirian hil ziren. Horrelako hondamendi batek, Islamaren gune erlijioso nagusian gertatutakoak, musulmanak nahastuta utzi zituen. Konponbide baten bila, beraiek, euren bizilagun kristauek bezala, Mekako juduei, Alaren haserrea eragitea leporatu zieten, hiri santuan egoteagatik soilik[59].

Agerraldi berriak lau mendezAldatu

XIV. mendeko bigarren erdia berragerpen ugari egon ziren Nafarroako Erresuman: 1361-1362, 1373-1374, 1382-1383, 1387 eta 1395 urteetan. XV., XVI. eta XVII. mendeetan berragerpenak ere errepikatu egiten dira XVIII. mendera arte, guztiz desagertzeko Euskal Herrian.

1564. urtean izurrite batek Logroño jo zuen hilkortasun handia eraginez. Agiri historikoetan pestilencia deitu zioten, eta 21. mendeko ehorzketa leku batzuetako ADN azterketek demostratu dute Yersinia pestis izan zela Logroñokoaren kausa. Gainera, ADN aztarnak bat datoz lehenagoko Europako gertakarietan analisatuarekin eta horrek esan nahi du izurria berriz Asiatik etorri barik, Europan jarraitu izan zuela berragerpenak egiten tarteka[60].

Europako azken agerpena Marseilla eta Proventzan izan zen 1720ean. [61] 300 urte hauetan zehar izandako heriotza-tasa altuari aurre egiteko herriak erlijio eta santuetan bilatu zuen laguntza, XVII. mendeko San Rokeren omenez eraikitako ermitek erakusten duten bezalaxe. Zenbait herritan gaur egundaino, gaixotasun honekin loturiko XVI. mendeko ohiturak mantendu dira, Laudion bezalaxe non abuztuaren 16an San Rokeren eguna ospatzen den. [62]

Epidemiaren demografiaAldatu

EpidemiologiaAldatu

Sintomatologia klinikoaAldatu

Gaur egungo ikuspuntu zientifikoaAldatu

XIV. mendeko deskribapenakAldatu

Neurri medikoakAldatu

Medikuntzaren egoera Erdi AroanAldatu

Izurriaren arrazoien azalpena eta proposaturiko neurriakAldatu

TratamenduaAldatu

Epidemia hau hain arriskutsu egin zuen faktoreen artean garai hartan bere transmisioa ez ezagutzea eta sintomen ikusgarritasuna azpimarratu behar dira. XIV. mendeko Marchione di Coppo Stefaniren historialari florentziarrak honelaxe deskribatu zuen gaixotasuna Crónica Florentinan:

« Zorne-zorro bat agertzen da iztai edo besapean, bat-bateko sukarra (...) odola eta listua botatzen da (...) eta odola botatzen duen oro hiltzen da. Hain beldurgarria zen non etxe batez jabetzen bazen etxeko guztiak hiltzen ziren »

Medikuen senda-belarrak eta ozpina erabiltzen zuten azken honek gaixotasuna hiltzen zuelakoan. Era berean buboi inguruko odola drainatzea ohikoa zen gaixoa "humore txarrez" garbitzeko, honek gaixoa gehiago ahuldu eta azkenik heriotza eragiten zuelarik. Patologiaren aurka asko ezin egin zitekeen arren profilaxian aurrerapausoak eman ziren gaixoen arropa eta oheak errez. Era berean udal-autoritateek berrogeialdien bidez gaixoen etxeak isolatu ohi zituzten, batzuetan auzo oso bat hesitzen zutelarik. Hildakoak hiri kanpoaldean lurperatzen zituzten eta euren etxeak fumigatu ohi zituzten intsentsu eta beste lurrin-landareekin, garbitzaileak zirela uste baitzuten.

Aipatzekoa da XVI. mendearen hasieran Pizkundeko medikuek jantzi bereziak erabiltzen hasi ziren izurriaz ez kutsatzeko:

  • intsentsudun makila: pizturik zegoen kutsaturiko airea "garbitzeko" balio zuen eta itzalirik zegoenean gaixoa manipulatzeko. Gorriz margoturik egon ohi zen.
  • lihozko tunika: gorputz osoa estaltzen zuen eta argizariz estali ohi zen "atomo pozointsuek" irrista zitezen.
  • maskara: arnasteko hodi metaliko luzea izan ohi zuen belar usaintsuz betea "aire kutsatutik" babesteko. Maskara larruzkoa izan ohi zen, kristalezko lenteekin.


Izurriko medikuakAldatu

 
Izurri Beltza

Carlo Cipolla historialari italiarraren ustetan Pizkunde osoan miasmaren paradigma nagusitu zen garaiko medikuen artean. Teoria honen arabera gaixotasuna aire ez-osasuntsu eta kirasduna arnasteagatik kutsatzen zen. Teoria honi Antzinaroko partikulen kontzepzioa gehitu zioten. Kirats hauek miasma izeneko partikula negatibo batzuetatik jaiotzen ziren leku askotatik etorri zitezkeenak: padurak, putzuak, leizeak, etab.

Beraz gaixoak hildako animalia bat ukitzeagatik, ur gelditan murgiltzeagatik edo kiratsa bakarrik arnasteagatik ere atomo pozoitsuek kutsa zezaketen garaiko medikuen ustez. Edonola ere, kontuan hartu beharrekoa da paradigma hau behaketan ere oinarritzen zela eta ez zegoela beti oker, adibidez uda partean kasuak biderkatu egiten ziren arratoiek elikagai gehiago aurkitzen zituztelako eta ez padurek kirats gehiago zeriotelako beroren eraginez. [63]

Neurri administratiboakAldatu

Izurria, erlijioak eta superstizioakAldatu

Eliza Katolikoa eta izurriaAldatu

FlageleriaAldatu

BianchiAldatu

KoreomaniaAldatu

Jendearen superstizioakAldatu

Izurriaren ukenduen eta pozoitzeen inguruko histeriaAldatu

Egoera sozialaAldatu

Pozoitzaileen sektari jazarpenaAldatu

Legenardunen suntsiketaAldatu

Juduen erailketaAldatu

Teoria alternatiboakAldatu

Biktima ezagunakAldatu

OndorioakAldatu

Izurri Beltza arteanAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) Tuesday, 29 January 2008 Will DunhamABC/Reuters. (2008-01-29). «Black death 'discriminated' between victims» www.abc.net.au . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  2. (Ingelesez) De-coding the Black Death. 2001-10-03 . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  3. Philipkoski, Kristen. (2001-10-03). «Black Death's Gene Code Cracked» Wired ISSN 1059-1028 . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  4. Martin, Xabier. (2011-09-22). «Herio Beltzaren eragilea» Berria.
  5. (Ingelesez) «Plague» www.who.int . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  6. (Ingelesez) Raoult, Didier; Aboudharam, Gérard; Crubézy, Eric; Larrouy, Georges; Ludes, Bertrand; Drancourt, Michel. (2000-11-07). «Molecular identification by “suicide PCR” of Yersinia pestis as the agent of Medieval Black Death» Proceedings of the National Academy of Sciences (23): 12800–12803 doi:10.1073/pnas.220225197 ISSN 0027-8424 PMID 11058154 . Noiz kontsultatua: 2020-08-13.
  7. CNN, Julia Hollingsworth. «The plague in China, from ancient times to now» CNN . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  8. (Ingelesez) Bramanti, Barbara; Stenseth, Nils Chr.; Walløe, Lars; Lei, Xu. (2016). Yang, Ruifu ed. «Plague: A Disease Which Changed the Path of Human Civilization» Yersinia pestis: Retrospective and Perspective (Springer Netherlands): 1–26 doi:10.1007/978-94-024-0890-4_1 ISBN 978-94-024-0890-4 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  9. (Ingelesez) Wade, Nicholas. (2010-10-31). «Europe’s Plagues Came From China, Study Finds» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  10. (Ingelesez) «Black Death | Causes, Facts, and Consequences» Encyclopedia Britannica . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  11. (Ingelesez) Wade, Nicholas. «Black Death's Origins Traced to China» query.nytimes.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  12. (Ingelesez) «BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease» www.bbc.co.uk . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  13. Alchon, Suzanne Austin.. (2003). A pest in the land : new world epidemics in a global perspective. (1st ed. argitaraldia) University of New Mexico Press ISBN 0-8263-2870-9 PMC 50773314 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  14. (Ingelesez) Bureau, US Census. «Historical Estimates of World Population» The United States Census Bureau . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  15. «TIME Europe | A Distant Mirror | 7/17/2000» web.archive.org 2008-07-25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  16. Nauert, Charles G.. (2006). The A to Z of the Renaissance.. Scarecrow Press ISBN 978-1-4617-1896-3 PMC 863202742 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  17. Jussila, Heikki.. (2017). Sustainable Development and Geographical Space : Issues of Population, Environment, Globalization and Education in Marginal Regions.. Routledge ISBN 978-1-351-72481-4 PMC 1124606124 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  18. Goldthwaite, Richard A.,. (2009). The economy of Renaissance Florence. Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-9688-0 PMC 549522421 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  19. a b Daniel 1990, 109 orr. .
  20. Kelly 2005, 7 orr. .
  21. Kelly 2005, 8 orr. .
  22. «Грибер Ю.А., Йонаускайте Д., Мор К. Цвета эмоций: экспериментальное исследование ассоциативных связей в современном русском языке» Litera (1): 69–86 2019-01 doi:10.25136/2409-8698.2019.1.28892 ISSN 2409-8698 . Noiz kontsultatua: 2020-08-12.
  23. (Errusieraz) Полное собрание русских летописей. 2020-08-05 . Noiz kontsultatua: 2020-08-12.
  24. Benedictow 2004, 60 orr. .
  25. Loshchis. (1989). Dmitriĭ Donskoĭ. Izd-vo DOSAAF SSSR ISBN 5-7030-0167-6 PMC 21208131 . Noiz kontsultatua: 2020-08-12.
  26. «Бубонная чума» groh.ru . Noiz kontsultatua: 2020-08-12.
  27. Kelly 2005, 81 orr. .
  28. Benedictow 2004, 61 orr. .
  29. Benedictow 2004.
  30. Kelly 2005, 62 orr. .
  31. Kelly 2005, 80-83 orr. .
  32. Kelly 2005, 86 orr. .
  33. Stratum : struktury i katastrofy : sbornik simvolicheskoĭ indoevropeĭskoĭ istorii : arkheologii︠a︡, istochnikovedenie, lingvistika, filosofii︠a︡ istorii. Nestor 1997 ISBN 5-901007-03-4 PMC 49312838 . Noiz kontsultatua: 2020-08-13.
  34. a b c Kelly 2005, 88 orr. .
  35. a b Kelly 2005, 90 orr. .
  36. Kelly 2005, 92 orr. .
  37. Benedictow 2004, 72 orr. .
  38. (Ingelesez) Cassar, Paul. (1965). Medical History of Malta. Wellcome Historical Medical Library . Noiz kontsultatua: 2020-08-13.
  39. (Ingelesez) «Venice’s Black Death and the Dawn of Quarantine» Discover Magazine . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  40. Kelly 2005, 95 orr. .
  41. «ОЧЕРКИ ИСТОРИИ ЧУМЫ ОЧЕРК V «ЧЕРНАЯ СМЕРТЬ» — ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ЧУМЫ В ЕВРОПУ (1346—1351)» supotnitskiy.ru . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  42. Kelly 2005, 152 orr. .
  43. (Gaztelaniaz) Benito, Ricardo Izquierdo; Gómez, Francisco Ruiz. (1996). الارك ٨٩٢. Univ de Castilla La Mancha ISBN 978-84-89492-34-9 . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  44. Benedictow 2004, 79 orr. .
  45. a b c Betrán Moya, José Luis. (2006). Historia de las epidemias en España y sus colonias : (1348-1919). La Esfera de los libros PMC 1025281520 . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  46. Kelly 2005, 96 orr. .
  47. Kelly 2005, 98 orr. .
  48. (Ingelesez) «Rerum italicarum scriptores; raccolta degli storici italiani dal cinquecento al millecinquecento ordinata da L.A. Muratori. Nuova ed. riv. ampliata e corr. con la direzione di Giosue Carducci : Muratori, Lodovico Antonio, 1672-1750 : Free Download, Borrow, and Streaming» Internet Archive . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  49. «The Florentine Chronicle» www2.iath.virginia.edu . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  50. a b c d e f Harrison, Dick. (2001). Stora döden den värsta katastrof som drabbat Europa ; författaruppläsning och urval. Bonnier Audio ISBN 91-7951-074-4 PMC 249197501 . Noiz kontsultatua: 2020-08-17.
  51. The Black Death 1346-1353. The Complete History. Rochester (AEB)- Woodbridge (EB): Boydell Press ISBN 0851159435.
  52. Castán Lanaspa, Guillermo; Dueñas Carazo, Salvador. (2006). Revisión de la incidencia de la Peste Negra (1348) en Navarra a través de un modelo matemático de población. ISSN 0213-2052 . Noiz kontsultatua: 2020-08-14.
  53. Ruiz de Loizaga Ulibarri, Saturnino. (2009). La peste en los reinos peninsulares según documentación del Archivo Vaticano (1348-1460). , 125 or. ISBN 9788493556556.
  54. Monteano, Peio J.. (2002). La ira de Dios : los navarros en la era de la peste, 1348-1723. Pamiela ISBN 84-7681-353-8 PMC 50128519 . Noiz kontsultatua: 2020-08-11.
  55. Erkoreka, Anton. (2008 1 liburukia = 42). «Épidémies en Pays Basque. De la peste noire à la grippe espagnole» Histoire des sciences médicales in: Medikuntzaren historiaren Piriniooz gaindiko Jardunaldiak. (Colombes: Arodan) (2): 125 ISSN 0440-8888.
  56. Ruiz de Loizaga Ulibarri, Saturnino. (1998). Documentos sobre la peste negra (1348) en Navarra según algunos datos del Archivo Vaticano. in: Scriptorum Victoriense. 45, 177-193 or. ISSN 0559-2186.
  57. Lopez de Gereñu, Gerardo. (1989). Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses. (1.. argitaraldia) Euskaltzaindia, 135-226 or. ISBN 978-84-85479-48-1.
  58. Naphy 2003, 23 orr. .
  59. Benedictow 2004, 65 orr. .
  60. Neumann, Gunnar U.. (). «16th century Yersinia pestis genome from Logroño, Spain underlines plague persistence in Europe during the Second Pandemic» ISBA 2018 . Noiz kontsultatua: 2018-09-21.
  61. Bertrand, Jean Baptiste. (1721). Relation historique de la peste de Marseille, en 1720. Kolonia: Pierre Marteau.
  62. Goienuri, Gentza. (1999). Cofradía Señor Sant Roque = Roke Deunaren Anaidia. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 78 or. ISBN 978-84-7821-382-5.
  63. García Bartual, Mario. (2006ko abuztua). La peste negra. .

BibliografiaAldatu

Ikus gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu