Izurri Beltza

Izurri beltzaren hedapena Europan XIV. mendean

Izurri Beltza, Izurrite Beltza, Heriotza Beltza, Izurri Handia edo Izurri Buboniko Handia gizateriaren historian jasotako pandemiarik hilgarriena izan zen. Europan 1347 eta 1351 artean izan zuen bere une gorena eta Eurasian 75 eta 200 milioi pertsona artean hil zituela kalkulatzen da[1][2][3]. Zientzialari gehienen ustetan, izurri beltza izurri bubonikoaren agerraldia izan zen, historian zehar zenbait alditan errepikatu den epidemia dena. Izurritea Yersinia pestis izeneko bakteriak sortu zuen[4][5], arratoi beltzak (Rattus rattus) zeraman arkakusoei esker zabalduta. Izurriteak hainbat nahasmendu erlijioso, sozial eta ekonomiko sortu zituen, eta eragin sakonak izan zituen Europako historian.

Izurri Beltza, ziuraski, Erdialdeko Asian edo Ekialdeko Asian sortu zen[6][7][8][9][10], eta Zetaren Bidean zehar bidaiatu zuen, Krimeara 1343an iritsiz[11]. Handik, litekeena da Genovako merkataritza ontzietan zihoazen arratoi beltzetan bizi ziren arkakusoek garraiatua izatea, Mediterraneoko arro osotik hedatuz, gainontzeko Europara Italiako penintsulan zehar iritsiz.

Kalkuluen arabera, izurri beltzak Europako biztanleriaren %30 eta %60 artean hil zuen[12]. Guztira, izurriteak munduko populazioa 475 milioitik 350-375 milioira murriztu ahal izan du XIV. mendean[13]. Europako populazioak 200 urte behar izan zituen aurreko mailan berreskuratzeko[14], eta eskualde batzuk (Florentzia, esaterako) XIX. mendean bakarrik berreskuratu ziren[15][16][17]. Izurritearen agerraldiak XX. mendearen hasierara arte errepikatu ziren.

HistoriaAldatu

 
Izurri beltzaren hedapena Europan Venezia eta Genovako merkatal bideen arabera

Kristo ondorengo urteetan Mediterraneo inguruko herriak epidemietatik urrun mantendu ziren populazioaren gorakada bat eraginez. II. eta III. mendeetan ordea moteltze demografiko bat hasten da biruela, errubeola eta legenarraren sarrerarekin, hala nola malariaen ondorioen okertzea zela eta. Hala ere lehen izurrite demografikoa VI. mendean hasten da Bizantziar Inperioa eta Erromako Inperioan.

Herio beltza (1348)Aldatu

Caffa-ko setioa eta Europara hedatzeaAldatu

 
Izurri Beltza laster hedatu zen Europako merkataritza bideetan zehar.

Izurri Beltzaren lehen berragerpena Jani Beng-eko Khan Handiaren gidaritzapean zeuden tropa mongoliarren artean izan zen. Krimeako Tartaro hainbat tributan antolaturik zeuden eta Veneziar eta Genovatarrek borroka gogorra mantentzen zuten euren merkataritza bideez jabetzeko. Uste da Zetaren Bidearen bitartez iritsi zela infekzioa tartaroetara, Veneziaren aliatu zirenak eta genovatarrak jazarri zituztenak Caffa hiribilduan babestera derrigortuz.

1347an hiria setiatu zuten mongoliarrek katapulta bidez izurriaz hildakoen gorpuak jaurti zituzten hiri barnera eta genovatarrak kutsatu. Merkatariek ihes egin zuten infekzioa hedatuz:

  • Konstantinoplara iritsi zirenean itsasontzietako merkatarien gehiengoa hilik zegoen

Giovanni Boccacciok Florentziako egoeraz hurrengo testigantza utzi zuen Dekamerona (1351-1353) idazlanean:

« Diodan bezala, beraz, Jainkoaren Semearen gizakunde oparoaren mila hirurehun eta berrogeita zortzi urtean izurrite hilgarri bat heldu zen italiar hirien artean nobleenetarikoa den Florentziako hiri ospetsura. Astroen indarrak eraginda, edo Jainkoaren hira zuzenak gizakioi bidalita gure zitalkeriaren zigortzeko, urte batzuk lehenago hasi zen Sortaldean; bizitza kopuru izugarria eraman eta, inon gelditu gabe, etengabe hedatu zen, azkenik, tamalez, Sartaldera heldu zelarik. Gizakion jakituria eta neurriek ezin izan zuten ezer egin haren aurka: ez hiriko zikinkeriak garbitzeaz arduratzen ziren ofizialek, ez bertara izurridunak sartzeko debekuak, ez osasuna zaintzeko aholku ugariek, ezta Jainkoari pertsona elizkoiek ez behin bakarrik baizik eta askotan prozesio eta antzekoetan zuzendutako erregu apalek ere; aipatu urteko ia udaberriaren hasieran bere eragin mingarriak era beldurgarri eta harrigarrian hasi zen erakusten. »

[18]. Testu osoa irakurtzeko Wikisourcen duzu eskuragarri

.

Euskal HerrianAldatu

XIV-XVII. mendeetan Europan klima aldaketa bat jazo zen. Tenperatura hoztu eta euriteak nagusitu ziren, izotz aro txikia deritzona hasi zen. Nafarroak XIV. mendean 250.000 biztanleko gainpopulazioa pairatzen zuen, honi lursailen suntsipena, gosetearen agerpena, krisi ekonomikoa, biolentzia eta hilkortasunaren handitze nabari bat gehitu zitzaion. 1348ko udaberrian Done Jakue bideari jarraituz Frantziatik sartu zen lehen fokua, kostatik Gipuzkoa eta Bizkaira hedatu eta Galiziaraino iritsi zen.

Berthe ikerlaria hekatonbe batez mintzo da gosetea eta izurriteak eragindako kalteei dagokionean, goseak, izurriak eta sukarrak familien (nafar erromantzez: fuegos) %40 akabatu baitzituen. Benedictowen arabera hilkortasun tasa hau Nafarroako Erresuman %60-65era iritsi ahal izan zen. [19]

Monteano historialariaren ustez, ordea, Nafarroako populazioaren %50 hil zen urte hauetan, kokapenaren araberako ezberdintasun nabariak kontuan hartuz. Adibidez Anuen 10 familiatik 8 desagertu ziren, Sakanan biztanleriaren heren bat hil zen bitartean. Anton Erkoreka mediku eta historialariaren arabera izurrite beltzak ez zuen gizarte klaseen artean desberdintasunik egin, horren adierazle da Iruñeko katedralaren kanonikoen heriotza tasa %50 izan zela (43tik 24 hil ziren).[20] Tasa horiek Euskal Herriko edozein lekutan aplikagarri dira, Arabako abandonaturiko herriek eta Bizkaiko herri garrantzitsuenak (Bermeo) jasan zuen biztanleriaren beherakada aztertuz gero. [21]

XIV. mendeko bigarren erdia berragerpen ugari egon ziren Nafarroako Erresuman: 1361-1362, 1373-1374, 1382-1383, 1387 eta 1395 urteetan. XV., XVI. eta XVII. mendeetan berragerpenak ere errepikatu egiten dira XVIII. mendera arte, guztiz desagertzeko Euskal Herrian.

1564. urtean izurrite batek Logroño jo zuen hilkortasun handia eraginez. Agiri historikoetan pestilencia deitu zioten, eta 21. mendeko ehorzketa leku batzuetako ADN azterketek demostratu dute Yersinia pestis izan zela Logroñokoaren kausa. Gainera, ADN aztarnak bat datoz lehenagoko Europako gertakarietan analisatuarekin eta horrek esan nahi du izurria berriz Asiatik etorri barik, Europan jarraitu izan zuela berragerpenak egiten tarteka[22].

Europako azken agerpena Marseilla eta Proventzan izan zen 1720ean. [23] 300 urte hauetan zehar izandako heriotza-tasa altuari aurre egiteko herriak erlijio eta santuetan bilatu zuen laguntza, XVII. mendeko San Rokeren omenez eraikitako ermitek erakusten duten bezalaxe. Zenbait herritan gaur egundaino, gaixotasun honekin loturiko XVI. mendeko ohiturak mantendu dira, Laudion bezalaxe non abuztuaren 16an San Rokeren eguna ospatzen den. [24]

Garaiko tratamendua eta profilaxiaAldatu

Epidemia hau hain arriskutsu egin zuen faktoreen artean garai hartan bere transmisioa ez ezagutzea eta sintomen ikusgarritasuna azpimarratu behar dira. XIV. mendeko Marchione di Coppo Stefaniren historialari florentziarrak honelaxe deskribatu zuen gaixotasuna Crónica Florentinan:

« Zorne-zorro bat agertzen da iztai edo besapean, bat-bateko sukarra (...) odola eta listua botatzen da (...) eta odola botatzen duen oro hiltzen da. Hain beldurgarria zen non etxe batez jabetzen bazen etxeko guztiak hiltzen ziren »

Medikuen senda-belarrak eta ozpina erabiltzen zuten azken honek gaixotasuna hiltzen zuelakoan. Era berean buboi inguruko odola drainatzea ohikoa zen gaixoa "humore txarrez" garbitzeko, honek gaixoa gehiago ahuldu eta azkenik heriotza eragiten zuelarik. Patologiaren aurka asko ezin egin zitekeen arren profilaxian aurrerapausoak eman ziren gaixoen arropa eta oheak errez. Era berean udal-autoritateek berrogeialdien bidez gaixoen etxeak isolatu ohi zituzten, batzuetan auzo oso bat hesitzen zutelarik. Hildakoak hiri kanpoaldean lurperatzen zituzten eta euren etxeak fumigatu ohi zituzten intsentsu eta beste lurrin-landareekin, garbitzaileak zirela uste baitzuten.

Aipatzekoa da XVI. mendearen hasieran Pizkundeko medikuek jantzi bereziak erabiltzen hasi ziren izurriaz ez kutsatzeko:

  • intsentsudun makila: pizturik zegoen kutsaturiko airea "garbitzeko" balio zuen eta itzalirik zegoenean gaixoa manipulatzeko. Gorriz margoturik egon ohi zen.
  • lihozko tunika: gorputz osoa estaltzen zuen eta argizariz estali ohi zen "atomo pozointsuek" irrista zitezen.
  • maskara: arnasteko hodi metaliko luzea izan ohi zuen belar usaintsuz betea "aire kutsatutik" babesteko. Maskara larruzkoa izan ohi zen, kristalezko lenteekin.

Gaixotasuna garaiko osagileen pentsamoldeanAldatu

 
Izurri Beltza

Carlo Cipolla historialari italiarraren ustetan Pizkunde osoan miasmaren paradigma nagusitu zen garaiko medikuen artean. Teoria honen arabera gaixotasuna aire ez-osasuntsu eta kirasduna arnasteagatik kutsatzen zen. Teoria honi Antzinaroko partikulen kontzepzioa gehitu zioten. Kirats hauek miasma izeneko partikula negatibo batzuetatik jaiotzen ziren leku askotatik etorri zitezkeenak: padurak, putzuak, leizeak, etab.

Beraz gaixoak hildako animalia bat ukitzeagatik, ur gelditan murgiltzeagatik edo kiratsa bakarrik arnasteagatik ere atomo pozoitsuek kutsa zezaketen garaiko medikuen ustez. Edonola ere, kontuan hartu beharrekoa da paradigma hau behaketan ere oinarritzen zela eta ez zegoela beti oker, adibidez uda partean kasuak biderkatu egiten ziren arratoiek elikagai gehiago aurkitzen zituztelako eta ez padurek kirats gehiago zeriotelako beroren eraginez. [25]

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) Tuesday, 29 January 2008 Will DunhamABC/Reuters. (2008-01-29). «Black death 'discriminated' between victims» www.abc.net.au . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  2. (Ingelesez) De-coding the Black Death. 2001-10-03 . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  3. Philipkoski, Kristen. (2001-10-03). «Black Death's Gene Code Cracked» Wired ISSN 1059-1028 . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  4. Martin, Xabier. (2011-09-22). «Herio Beltzaren eragilea» Berria.
  5. (Ingelesez) «Plague» www.who.int . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  6. CNN, Julia Hollingsworth. «The plague in China, from ancient times to now» CNN . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  7. (Ingelesez) Bramanti, Barbara; Stenseth, Nils Chr.; Walløe, Lars; Lei, Xu. (2016). Yang, Ruifu ed. «Plague: A Disease Which Changed the Path of Human Civilization» Yersinia pestis: Retrospective and Perspective (Springer Netherlands): 1–26 doi:10.1007/978-94-024-0890-4_1 ISBN 978-94-024-0890-4 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  8. (Ingelesez) Wade, Nicholas. (2010-10-31). «Europe’s Plagues Came From China, Study Finds» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  9. (Ingelesez) «Black Death | Causes, Facts, and Consequences» Encyclopedia Britannica . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  10. (Ingelesez) Wade, Nicholas. «Black Death's Origins Traced to China» query.nytimes.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  11. (Ingelesez) «BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease» www.bbc.co.uk . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  12. Alchon, Suzanne Austin.. (2003). A pest in the land : new world epidemics in a global perspective. (1st ed. argitaraldia) University of New Mexico Press ISBN 0-8263-2870-9 PMC 50773314 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  13. (Ingelesez) Bureau, US Census. «Historical Estimates of World Population» The United States Census Bureau . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  14. «TIME Europe | A Distant Mirror | 7/17/2000» web.archive.org 2008-07-25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  15. Nauert, Charles G.. (2006). The A to Z of the Renaissance.. Scarecrow Press ISBN 978-1-4617-1896-3 PMC 863202742 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  16. Jussila, Heikki.. (2017). Sustainable Development and Geographical Space : Issues of Population, Environment, Globalization and Education in Marginal Regions.. Routledge ISBN 978-1-351-72481-4 PMC 1124606124 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  17. Goldthwaite, Richard A.,. (2009). The economy of Renaissance Florence. Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-9688-0 PMC 549522421 . Noiz kontsultatua: 2020-03-30.
  18. Kondaira. .
  19. The Black Death 1346-1353. The Complete History. Rochester (AEB)- Woodbridge (EB): Boydell Press ISBN 0851159435.
  20. Ruiz de Loizaga Ulibarri, Saturnino. (1998). Documentos sobre la peste negra (1348) en Navarra según algunos datos del Archivo Vaticano. in: Scriptorum Victoriense. 45, 177-193 or. ISSN 0559-2186.
  21. Lopez de Gereñu, Gerardo. (1989). Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses. (1.. argitaraldia) Euskaltzaindia, 135-226 or. ISBN 978-84-85479-48-1.
  22. Neumann, Gunnar U.. (). «16th century Yersinia pestis genome from Logroño, Spain underlines plague persistence in Europe during the Second Pandemic» ISBA 2018 . Noiz kontsultatua: 2018-09-21.
  23. Bertrand, Jean Baptiste. (1721). Relation historique de la peste de Marseille, en 1720. Kolonia: Pierre Marteau.
  24. Goienuri, Gentza. (1999). Cofradía Señor Sant Roque = Roke Deunaren Anaidia. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 78 or. ISBN 978-84-7821-382-5.
  25. García Bartual, Mario. (2006ko abuztua). La peste negra. .

BibliografiaAldatu

Ikus gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu