Hartzak Ursidae familiako ugaztun haragijaleak dira. Caniformia gisa sailkatzen dira, txakur-itxura duten haragijaleak. Zortzi hartz-espezie baino ez dauden arren, oso hedatuta daude, eta habitat-aukera zabal batean agertzen dira Ipar hemisferioan eta, partzialki, Hego hemisferioan. Hartzak Ipar Amerikako, Hego Amerikako, Europako eta Asiako kontinenteetan daude. Hartz modernoen ezaugarri komunak hauek dira: gorputz handiak, hanka sendoak dituztenak, mutur luzeak, belarri biribildu txikiak, ile luze eta lodia, bost atzapar ez erretraktil dituzten hanka plantigradoak eta isats laburrak.

Hartz
Eozeno-gaur egun

Ours des pyrenees aspe 2002.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaCarnivora
GoifamiliaUrsoidea
Familia Ursidae
Generoak
Banaketa mapa
Map of Bear species distribution.png
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuak bearskin (en) Itzuli

Hartz polarra batez ere haragijalea da, eta panda erraldoia ia erabat banbuz elikatzen da; gainerako sei espezieak orojaleak dira, dieta desberdinekin. Gorteiatzen ari diren helduak eta kumedun amak izan ezik, hartzak animalia bakartiak izan ohi dira. Egunekoak edo gauekoak izan daitezke, eta usaimenaren zentzu bikaina izan dezakete. Gorpuzkera astuna eta martxa baldarra izan arren, korrikalari gaituak dira, eskalatzaileak eta igerilariak dira. Hartzek aterpeak erabiltzen dituzte, hala nola leizeak eta enborrak, haien gordelekuak. Espezie gehienek neguan hartzen dituzte beren gordelekuak hibernazio-aldi luze batean, 100 egun arte.

Hartzak historiaurretik ehizatu izan dira, beren haragiak eta azalak erabiltzeko; gizakiak, gainera hartza erabili du entretenimendu gisa, izan kaltea eginez edo dantza egitera behartuz. Beren presentzia fisiko indartsuarekin, paper nabarmena dute arteetan, mitologian eta zenbait gizartetako beste alderdi kultural batzuetan. Garai modernoetan, hartzak presiopean egon dira beren habitaten inbasioaren eta hartzen legez kanpoko salerosketaren bidez, Asiako hartz-behazun merkatua barne. IUCNk kalteberak edo desagertzeko arriskuan dauden sei hartz-espezie aipatzen ditu, eta are gutxiago espezie kezkagarriak, hala nola hartz arrea, zenbait herrialdetan desagertzeko arriskuan daude. Mehatxatuen dauden populazio horietako ehiza eta nazioarteko merkataritza debekatuta daude, baina oraindik ere gertatzen da.

EtimologiaAldatu

Hartz hitza zelta hizkuntzetako *arz hitzarekin lotu da, aitzineuskarako *haṝc hitzetik. Galoz artos eta aitzinindoeuroperaz *h₂ŕ̥tḱos hitzak berregin dira[1]. Hitz berdinetik eratortzen da grezierako ἄρκτος hitza zein latinezko ursus. Artiko eta antartiko hitzak ere hortik eratortzen dira, Hartz Handia konstelazioaren presentzia adierazten duena Ipar hemisferioko zeruetan[2].

EspezieakAldatu

 
A : Hartz zuriaren burua
B : aurreko oinatza
C : atzeko oinatza

D : Hartz arrearen burua
E : aurreko oinatza
F : atzeko oinatza

G : Hartz beltzaren burua
H : aurreko oinatza
I : atzeko oinatza

Iberiar penintsulanAldatu

Iberiar penintsulan, Asturiasen daude azken hartzak, Somiedo eta Narceako natur parkeetan.

Euskal HerrianAldatu

Historikoki Piriniotan animalia horiek bizi izan baziren ere, gaur egun oso gutxi geratzen dira. Erronkariko ibarrean bizi da jatorrizko azken euskal hartza, Camille izenekoa. Azken urteetan, oso famatuta bilakatu da bere ibilerengatik, eta bertako artzainen ardietan egindako harrapaketengatik. Haurrentzako panpina bat sortu dute halaber, "Kamiltxo" izenekoa.

Duela urte gutxi, Esloveniatik ekarritako zenbait hartz arre askatu zituzten Okzitaniako Pirinioetan, espeziea mendi lerro horretan berreskuratzeko. Antza, Esloveniako hartzak dira Pirinioetako hartzetatik hurbilen daudenak. Hala ere, mementuz ez du ematen hartz horiek Euskal Herriraino heldu direnik. 2010eko otsailean, Frantziako agintariek esan zuten zehaztu gabeko kopuru eta lekuetan,[3] berriro ere hartzak askatuko zituztela Pirinioetan. Neurri horrek ezbaia, kezka, sortu zuen bertako jendearen artean, besteak beste, Zuberoako zein Nafarroako zenbait auzapezen aldetik.

Bizkaiko azken hartza Eskuagatxeko mendilerroan, Urkiola inguruan harrapatu zuten 1871ko abenduan.

ErreferentziakAldatu

  1. Matasović, Ranko.. (2009). Etymological dictionary of proto-Celtic. Brill ISBN 978-90-04-17336-1 PMC 262430534 . Noiz kontsultatua: 2020-01-27.
  2. «NIGHT SKY~THE GREAT BEAR & THE LITTLE BEAR» www.souledout.org . Noiz kontsultatua: 2020-01-26.
  3. Berria egunkariaren artikulua

Kanpo estekakAldatu

Wikiztegian orri bat dago honi buruz: hartz .