Aribe

Nafarroa Garaiko udalerria


Aribe[3] ([aɾiβe]) Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko udalerria da, Aezkoa bailaran dagoena, Iruñetik 51 kilometrora. Aezkoako erdigune geografikoan dago, herri guztiak lotzen dituen bidegurutze batean, Irati ibaiaren ertzean. Aribe da altitude baxuena duen Aezkoako herria. 2017an 41 biztanle zituen.[4]

Aribe
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Calle de Arive, Navarra.jpg
Herriko eliza eta inguruko etxeen ikuspegia.
Flag of None.svg
Bandera

Aribeko armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaZangozako merindadea
EskualdeaAezkoa
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofizialaEscudo de Aezkoa.svg Aribe
AlkateaAsier Chiquirrín Elizondo
Posta kodea31671
INE kodea31034
Herritarraaribear[1]
Geografia
Koordenatuak42°56′42″N 1°15′55″W / 42.9451°N 1.2652°W / 42.9451; -1.265242°56′42″N 1°15′55″W / 42.9451°N 1.2652°W / 42.9451; -1.2652
Azalera3,81 km²
Garaiera707 metro
Distantzia51 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria32 (2020: Red Arrow Down.svg −1)
Dentsitatea11,55 biztanle/km²
Zahartzea[2]% 27,66
Ugalkortasuna[2]‰ 0
Ekonomia
Jarduera[2]% 0 (2011)
Desberdintasuna[2]% 0 (2011)
Langabezia[2]% 6,99 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 20,97 (2010)
Datu gehigarriak
Webguneahttp://www.aribe.es/

IzenaAldatu

Izenak "Ari(aren) be(hean)" esan nahi du, Aria herriaren azpian baitago. Aribearrek, bestalde, "txipateroak" izen herrikoia hartzen dute.

GeografiaAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

Aribe Zangozako merindadearen iparraldean dago, NA-140 errepideak zeharkatzen duela. Iruñetik 51 kilometrora dago, toki estrategikoan, Aria, Orbaizeta, Garralda eta Hiriberrira doazen bideen erdian, Irati ibaiak zeharkatzen du alderik alde. Ariarekin egiten du muga iparraldean, Hiriberrirekin ekialdean, Garaioarekin hegoaldean, eta Garraldarekin mendebaldean.[5]

Ariben dago Aizpea edo Errotakoa leizea; bertan aurkitu zuten antzinako emakume baten hezurdura osoa, duela 8.000 urte ingurukoa.

Klima eta landarediaAldatu

Aezkoako herri gehienek bezala, mendialdeko klima ozeanikoa dauka (Cfb) Köppen sailkapenaren arabera. Urteko batez besteko tenperatura 10,3 gradukoa da, eta prezipitazioak 1.400 mm ingurukoak. Euri-egunak 130 inguru izaten dira. Itsasoaren mailatik 700 metrora egonik, elurra maiz egiten du neguan, urtean 12 egunez batez beste.[6]

      Datu klimatikoak (Aribe,[7] prezipizazioa: 1971-2014; tenperaturak: 1973-2014)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 18.0 21.0 24.0 27.0 31.0 35.0 38.0 37.0 35.0 28.0 22.0 21.0 38,0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 7.4 8.4 11.5 13.1 17.2 21.5 24.3 24.5 21.1 16.0 10.6 8.0 15.3
Batez besteko tenperatura (ºC) 3.5 4.2 6.6 8.3 11.9 15.7 18.1 18.1 15.0 11.2 6.5 4.2 10.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -0.4 -0.1 1.7 3.5 6.6 9.8 11.8 11.7 8.8 6.3 2.4 0.3 5.2
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -16.0 -14.0 -15.0 -6.0 -2.0 1.0 2.0 2.0 -1.0 -4.0 -11.0 -14.0 -16.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 142.5 138.5 131.7 143.8 116.3 72.0 50.9 53.6 91.1 139.2 165.0 148.0 1392.6
Euri egunak (≥ 1 mm) 12.6 11.8 11.5 13.5 13.3 8.2 5.6 6.9 8.2 12.1 12.6 12.3 128.6
Elur egunak (≥ 1 mm) 2.5 2.8 2.7 1.6 0.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 1.1 1.6 12.3
Iturria: meteo.navarra.es[6]

Basoetako zuhaitz espezie nagusiak haritz kandugabeak eta pago arruntak dira. Baso gehienak udalerriaren ipar eta ipar-mendebaldean daude.

HistoriaAldatu

Erdi Aroan, Aezkoako herri guztiek bezala, Aribek urteroko petxa ordaindu beharra zeukan. Aribearrak kapareak ziren, Nafarroako errege-erreginek Erdi Aroan emaniko pribilegio eta eskubideei esker. XIX. mende hasierara arte, Aezkoako alkateak eta herritarrek aukeraturiko erregidore batek gobernatzen zuten herria.[5]

Erdi Arokoak dira Aribeko ur sendagarriei buruzko lehen aipamenak; izan ere, inguruko herrietako hainbat gaixo bertara joaten zire, sendabide miragarrien bila.[5] 1764an Gómez de Bedoyak idatzitako “Historia Universal de las Fuentes” liburuan, ur horien ezaugarri terapeutikoak goraipatu zituzten mediku, zirujau eta botikari ugarik.[8] Ospea hedatuz joan zen, eta Aragoi eta Frantzian barrena ere hedatu zen Aribeko uren dohainen berria. 1864an, errate baterako, 600 pertsona baino gehiago hartu zituen bertako bainuetxeak.[8]

Antzina, udalerriaren eremuak 680 erregu-lur zituen, laborantza lur pribatuak 164 erregu-lur ziren, eta herri-lurrak gainontzeko 516ak. Basoak, aldiz, 250 erregu-lur ziren. Herritarrak abeltzaintzatik bizi ziren batez ere. Mendialdeko herri askok bezala, Aribek asko sufritu zuen 1794ko Konbentzio Gerran, eta berriro ere 1837ko Lehen Karlistaldian.[5]

1845ean, Aezkoako udala desegin zenean, Aribe udalerri independente bihurtu zen. Ordutik aurerra bertako ekonomia aldatuz joan zen eta, bideen ordez, errepide berriak eraiki ziren. Dena den, lanak asko luzatu eta atzeratu ziren, eta 1920ko hamarkadan artean ere bukatu gabe zegoen Aribe eta Jaurrieta arteko errepide berria. Garai hartan, Agoitzeraino heltzen zen tranbia elektrikoa, eta Agoitz, Auritz eta Garaioa arteko autobus zerbitzua zegoen. 1920ko hamarkadan errota bakarra zegoen martxan.[5]

DemografiaAldatu

Aribeko biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko etorkin bakarra bizi zen herrian, biztanleriaren %1,64 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

Aribeko udalak hiru kide ditu, alkatea eta bi zinegotzi. 2007an ez zen udal hauteskunderik izan, ez zelako inongo talderik aurkeztu. Horren ondorioz, Nafarroako Gobernuak Teodoro Barrio izendatu zuen udalerriko presidente-kudeatzaile.[9] 2011n, Agrupación Independiente Aribe zerrenda aurkeztu zen, eta Nicolás Ziritza hautatu zuten alkate. 2015ean, berriz, Agrupación Independiente Irati bakarrik aurkeztu zen,[10] eta Asier Chiquirrín aukeratu zuten alkate.

AlkateakAldatu

2008-2011 Teodoro Barrio Laurenz Izendatua
2011-2015 Nicolás Ziritza González Indep.
2015-2019 Asier Chiquirrín Elizondo Indep.

UdaletxeaAldatu

  • HELBIDEA: Andre Mariaren kalea, 18

Azpiegitura eta garraioakAldatu

Autobuses ArtiedaAldatu

Autobuses Artieda autobus konpainiak Aribe Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Condaren lineakAldatu

Conda autobus konpainiaren Orbaizeta eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:

KulturaAldatu

Jaiak eta ospakizunakAldatu

Herriko jaiak abenduaren 8an ospatzen dira, Maria Sortzez Garbiaren omenez. Horrez gain,San Joakin baselizarako erromeria egiten da maiatzean. Pazko ondorengo lehen ostegunean beste erromeria bat egiten da, Orreagara. Thun thun dantza da Aribeko berezko dantza. Lau zatitan banaturik dago: soka dantza, zapi dantza, ingurua, eta karrika dantza. Biribilean dantzatzen da, eta neska eta mutikoek parte hartzen dute.[5]

Ondasun nabarmenakAldatu

  • Maria Sortzez Garbia eliza, 1943an eraikia estilo neogotikoan.[12]
  • Bainuetxea: Iturrialdean dago kokatuta, Irati ibaiaren ondoan, 1960ko hamarkadatik abandonatuta eta erortzeko zorian. XVIII. mendetik ur termalen presentzia ezagutzen da, XIX. mendean garai hoberenak bizi zituen lekuak eta XX. mendeko hasieran, besteak beste, Hemingwayk disfrutatu zituen.[14]

EuskaraAldatu

2001eko datuen arabera, Aribe da Aezkoako herrien artean hiztun ehunekorik apalena daukan hirugarrena:

  1. Hiriberri: %49.
  2. Aria: %37.
  3. Orbaizeta: %36.
  4. Abaurregaina: %34.
  5. Garralda: %30.
  6. Orbara: %29.
  7. Aribe: %21.
  8. Garaioa: %16.
  9. Abaurrepea: %8.

Aribear ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. Aribe EODAn.
  2. a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  3. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. Navarra: Población por municipios y sexo. 2017. ine.es (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  5. a b c d e f Aribe. enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  6. a b Aribeko eskuzko estazioko balio klimatologikoak. meteo.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  7. Aribeko estazioa, meteoeu.navarra.es
  8. a b Medikuntz-hidrologia Nafarroan. Medikuntza Historiaren Euskal Museoa, ehu.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  9. Nombradas Comisiones gestoras en Narbarte, Legaria, Acedo, Lizasoain y Lorca, y presidente gestor en Aribe. Boletín Oficial de Navarra, 2007-12-17, navarra.es (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  10. Elecciones municipales 2015: Aribe. elecciones.mir.es (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  11. El Puente "Romano" de Aribe. turismoabaurrea.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  12. La Parroquia de la Inmaculada, Aribe. turismoabaurrea.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  13. La ermita de San Joaquin, Aribe. turismoabaurrea.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-10).
  14. "La aguas medicinales de Aribe. Crónica del balneario" (Euskonews).

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa