Barrundia

Arabako udalerria


Barrundia Arabako iparraldeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Mugakide du Gipuzkoa iparraldean, eta 936 biztanle ditu.

Barrundia
 Araba, Euskal Herria
Elgeako eliza.jpg

Barrundiako armarria

Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaAraba
EskualdeaAguraingo kuadrilla
Izen ofizialaEscudo de Barrundia.svg Barrundia
AlkateaIgor Molina ( EH Bildu)
Posta kodea01206
INE kodea01013
Herritarrabarrundiar
Kokapena
Koordenatuak42°54′55″N 2°30′11″W / 42.9153°N 2.503°W / 42.9153; -2.503Koordenatuak: 42°54′55″N 2°30′11″W / 42.9153°N 2.503°W / 42.9153; -2.503
Azalera97,43 km2
Garaiera560 metro
Distantzia18 km Gasteiza
Demografia
Biztanleria881 (2020)
Red Arrow Down.svg−2 (2019)
alt_left 392 (%44.5)491 (%55.7) alt_right
Dentsitatea9,61 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 31,25
Zahartze tasa[1]% 16,18
Ugalkortasun tasa[1]‰ 65,57
Ekonomia
Jarduera tasa[1]% 87,5 (2011)
Genero desoreka[1]% 3,44 (2011)
Langabezia erregistratua[1]% 7,36 (2013)
Euskara
Euskaldunak[1]% 26,96 (2010)
Kaleko erabilera [2] (2016)
Etxeko erabilera[3]% 14.33 (2016)
Datu gehigarriak
Sorrera data1960
Webguneahttp://www.barrundia.net/

EtimologiaAldatu

Donemiliaga Kukulako kartularioan (1205) Barrundiz gisa ageri zen. 1417ko agiri batean, aldiz, Barundia gisa.

GeografiaAldatu

Barrundia Arabako iparraldean dago, Elgeako mendilerroaren hegoaldeko magaletan eta Arabako lautadaren ekialdeko atalaren ipar partean. Bertatik igarotzen da Gasteiz eta Agurain lotzen dituen A-1 autobidea.

MugakAldatu

HerriakAldatu

Hamasei herrik osatzen dute Barrundiko udalerria (biztanleen kopurua 2020ko datua da)[4]:

Inguru naturalaAldatu

 
Ozetaren ikuspegia.

Iparraldean, Elgeako mendilerroak banatzen du Gipuzkoako Debagoiena eskualdetik. 2000an 40 haize errotako parke eoliko bat ezarri zuten han, EAEko lehena.

Hegoaldeko mugan, Uribarri Ganboako urtegia du.

 
Hermuako hiriguneko baserria.

HistoriaAldatu

Barrundiko udalerriak Arabako lau ermandade eta jaurerri historiko biltzen ditu: Gebara, Ganboa, Larrintzar eta Barrundia izen berekoa.

1835ean jaurerriak eta ermandadeak desagertu ziren, eta honako udalerri hauek osatu ziren:

  • Barrundia. Honako herriak hartzen zituen: Audikana (hiriburua), Dallo, Etxabarri Urtupiña, Deredia, Hermua, Larrea, Matura, Otatza, Ozeta eta Zuhatzola.
  • Ganboa. Honako herriak ziren: Garaio, Larrintzar, Marieta, Mendixur, Azua (hiriburua), Mendizabal, Langara, Orenin eta Zuhatzu.
  •  
    Gebarako gaztelua eta Arabako lautada
    Gebara, herri hauekin: Elgea, Etura, Gebara eta Urizar, baita Oñati ere hasiera batean.

1885ean, Barrundia eta Gebara batu egin ziren, eta hiriburua Ozetan jarri zen.

Azkenik, XX. mendearen erdialdean (1955ean), Uribarri Ganboako urtegia eratu zutenean, Ganboako haranaren zati handi bat ur azpian geratu zen, eta uretatik libre geratu ziren herriek inguruko udalerriekin bat egin zuten. Barrundiaren kasuan Garaio, Marieta, Larrintzar, Zuhatzu eta Mendixur integratu ziren udalerrian.

DemografiaAldatu

XX. mende ia osoan zehar populazioak beheranzko joera izan zuen Barrundian, eta mende hasieran 1.300 biztanle inguru bazituen, 1990erako 481 besterik ez ziren bizi bertan. Ordutik, joera aldatu eta populazioa hazten hasi zen. XX. mendearen azken hamarkadan eta XXI. mendearen lehenengoan hazkunde esanguratsua gertatu zen eta populazioa bikoiztu egin zen.

Barrundiko biztanleria

PolitikaAldatu

 
Barrundiako udaletxea (Urrutia jauregia), Ozaetan.

2019ko udal hauteskundeakAldatu

2019ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Barrundiko alkatea EH Bilduko Igor Melina da.

Barrundiako udalbatza

Alderdia

2019ko maiatzaren 26a

Zinegotziak Boto kopurua
EH Bildu
5 / 7
265 (% 56,5)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
2 / 7
158 (% 33,69)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 7
20 (% 4,26)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 7
17 (% 3,62)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

AlkateakAldatu

Hauek izan dira Barrundiako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[5]
1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea
1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea
1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea
2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea
2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea
2011 2011 a Bildu
2011 2015 Bildu
Afro Olabe Martinez de Albeniz[5] 2015 2019 Euskal Herria Bildu
Igor Medina[6] 2019 Jardunean Euskal Herria Bildu[7]

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

 
Mendixurko San Roman eliza

GarraioaAldatu

Araba Bus sareko   lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

  Araba Bus
 Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠
4 Gasteiz
(geltokia)
Gasteiz (Alas/Boulebard)ZurbaoIlarratzaMataukuArbuluArgomaizVenta del PatioMendixurMaturaOzetaHermuaLarreaAxpuruBarria (bidegurutzea)Barria (aterpe)NarbaxaArriolaGordoa Galarreta

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

  Eskualdeko Garraioa
 Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠
7 Azilu
Burgu
Dulantzi
Ozeta
ElgeaMarietaMaturaMendixurGebaraEturaAudikanaDerediaDalloArrietaTxintxetruEtxabarri UrtupiñaArbuluArgomaizGazetaAñuaTrokonizIxonaEgiletaEretxun Azilu
Burgu
Dulantzi
Ozeta
8b Agurain
Erdoña
Ozeta
Etxabarri UrtupiñaAudikanaEturaGebaraMendixurMaturaMarieta-LarrintzarElgeaHermuaLarreaAxpuruNarbaxaZuhatzolaDerediaDalloArrieta Agurain
Erdoña
Ozeta

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

1879an, gaur egun Barrundia osatzen duten guneetan 430 euskal hiztun zeuden. Garai hartan 2.000 biztanle inguru zegoenez, euskal hiztunak % 21 ziren. 1973an, berriz, 3 euskal hiztun besterik ez ziren egiaztatu Barrundian: bat Marieta-Larrintzarren, beste bat Elgean, eta beste bat Ozaetan Frankoren diktaduraren azken urteak ziren.

Ondoren izandako berreskurapenaren eraginez, gaur egun barrundiarren % 27 euskal hiztunak dira, eta herritarren beste % 19k euskara ulertzen du. 1996an 77 euskaldun (%14) eta 2001ean 128 (%20.5) erroldatuta zeuden, guztira 549 eta 623 herritar bizi zirelarik, hurrenez hurren. Erdi euskaldunak ziren 21 eta 92.

Ondasun nabarmenakAldatu

 
Marietako Gurutze Santuaren eliza

JaiakAldatu

Uztailaren 4an Bartea izeneko erromeria egiten da Larrean eta Hermuan. Bigarren mailako irinez egindako ogi handi bati deitzen zaio bartea, eta izen hori hartzen du egun horretan Hermuan ospatzen duten erromeriak. Hermua herrira abiatzen dira Larreako biztanleak oinez. San Martin baselizan meza entzun ostean, bertan soka-­dantza edo aurreskua danzatzen dute[9].

 
Hermuako San Pedro eliza

Barrundiar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa