Dantza

Dantzari» orritik birbideratua)


Dantza gorputz mugimendu zehatz eta kateatuen segida bat da, batez ere, doinu baten arabera egiten dena[1]. Mugimendu hauek balio estetiko[2] eta sinbolikoa dute, eta kultura zehatz bateko behatzaileek eta dantza bera egiten dutenek dantza gisa ikusi behar dute[3]. Dantzak, euren koreografiaren arabera sailkatu daitezke, mugimendu multzoaren arabera edo euren leku edo jatorri historikoaren arabera.

Bereizketa garrantzitsu bat egon ohi da kontzertu-dantza eta parte-hartze dantzaren artean, nahiz eta bi kategoria hauek ez dauden, beti berezita, biek izan ditzakete funtzio berezi bat: soziala, zeremoniala, lehiakorra, erotikoa, martziala edo sakratua eta liturgikoa. Giza mugimenduaren beste espresio batzuek ere dantzaren antzeko ezaugarriak dituztela esan ohi da, adibidez arte martzialak, gimnasia, irristaketa artistikoa, igeriketa sinkronizatua edo atletismoari lotutako beste hainbat espresio.

EzaugarriakAldatu

Gorputzaren mugimenduetan dantza, erritmikoki edo ez, musika izan dezake lagungarri. Bestela, dantzaria da arlo honetako artista, eta koreografia, dantzak sortzeko jarduna. Komunikazio modu bat da, dantzariek nahiz eta ahozko hizkuntza ez erabili, sentimendu eta keinuekin bere egoera adierazten dutelako.

Arropa dantza estiloarekin bat datorrena erabiltzen da edota zer adierazi nahi duzunaren arabera ere jantzi zaitezke (gehienetan dantzariek arropa erosoekin janzten dira ondo mugitu ahal izateko). Dantzatzeko, ez dago jende kopuru finkorik. Jende kopurua dantza mota bakoitzari moldatzen zaio. Dantzak, gorputza ondo mugitu ahal izateko baldintza fisiko bat behar da, flexibilitatea edukitzea. Dantzatzeko mugimendu desberdin asko egin behar dira eta horietako asko egiteko flexibilitatea izan behar duzu.

HistoriaAldatu

Gizarteak antzinatik egin du dantzan, eta dantzak berehala hartu zuen magia edo erlijio kutsua. Hasieran, erritmoa eskuz, perkusioz eta kantuz izan ohi zen. Hebrearrek eta egiptoarrek beren erritu dantzei buruzko aztarna ugari utzi zuten.

Indian punta-puntako artetzat zeukaten, eta eragin zuzena izan zuen zibilizazioaren bilakaeran. Grezia klasikoak bihurtu zuen gehienbat dantza arte bereizi, musika eta poesiarekin lotuta. Antzerkirako dantza bereziak sortu ziren.

Erroman, berriz, errealistagoak izaki, dantza figuratiboaren zaleago izan ziren. Errealismoa gehiago eman zen Bizantzion. Dantzaren bilakaerak Erdi Aroan barrena segitu zuen (herio dantza, adibidez) eta Errenazimentuan Frantzian eta Italian izan zuen loraldia, folklore bihurtuz.

Dantza batzuk handikienak ziren (zarabanda, pabana), eta besteak herrikoiak (gallarda, esaterako). Orduan galdu zuen dantzak erlijio eta erritu kutsua eta hartu zuen arte maila, hots, sormen lan bihurtu zen. Gaur egun dantza ondo pasatzeko edo sentimenduak adierazteko erabiltzen dugun ekintza bat da.

JatorriakAldatu

Dantzaren ebidentzia goiztiar arkeologikoen artean, Indiako Bhimbetka harkaitz aterpetxeetan 9.000 urteko margolanak eta dantza figurak irudikatzen dituzten Egiptoko hilobien pinturak daude, K. a. 3300. Hizkuntza idatziak asmatu aurretik, dantza belaunaldi batetik bestera istorioak transmititzeko ahozko eta interpretazio metodoen zati garrantzitsua zela proposatu da.[4] Dantzaren erabilera transe estatiko eta sendatze erritualen egoeretan (gaur egungo kultura "primitibo" askotan ikusi den bezala, Brasilgo oihanetik Kalahariko basamortura) dantzaren garapen sozialaren beste faktore goiztiarra izan zela uste da.[5]

Dantzari buruzko erreferentziak oso goiz grabatutako historian aurki daitezke; Platonek, Aristotelesek, Plutarkok eta Luzianok dantza grekoari (horos) egiten diote erreferentzia.[6] Biblia eta Talmud-ek dantzarekin lotutako gertakari ugari aipatzen dituzte eta 30 dantza-termino desberdin baino gehiago biltzen dituzte. [7] Neolito garaian Txinako zeramikan, pertsona taldeak errenkadan dantzan agertzen dira eskutik helduta,[8] eta "dantza" lehen hitz txinatarra orakulu hezurretan idatzita aurkitzen da.[9] Dantza zehatzago deskribatzen da Lüshi Chunqiu-n. [10] Antzinako Txinan dantza primitiboa sorginkeriarekin eta xamanako erritualekin lotzen zen.[11]

Kristo aurreko lehenengo milurtekoan Indian, eguneroko bizitzako alderdiak kodetzen saiatu ziren testu ugari idatzi ziren. Bharata Muniren Natyashastra (literalki "dramaturgia testua") goiko testuetako bat da. Antzerkiari buruzkoa da batez ere, eta bertan dantza paper garrantzitsua betetzen du Indiako kulturan. Dantza lau motatan sailkatzen du: laikoa, errituala, abstraktua eta interpretatiboa eta eskualdeko lau barietatetan. Testuak eskuekin (mudrak) hainbat keinu lantzen ditu eta gorputz-adar, pauso eta abarren mugimenduak sailkatzen ditu. Orduz geroztik, dantzan tradizio indartsu bat jarraitu du Indian, garai modernora arte, non Bollywoodeko kulturan, erritualean eta, batez ere, entretenimendu industrian funtzionatzen jarraitzen duen. Era berean, dantza garaikidearen beste modu asko dantza historiko, tradizional, zeremonial eta etnikoetan koka daitezke.

Erdi AroaAldatu

Erdi Aroko dantzak ulertzeko iturriak mugatuak dira, soilik, margolanetan eta argiztapenetan agertzen diren irudikapen interesgarri batzuek osatzen dituzte. Dantzen adibide musikatuak garaiko literatura testuetan agertzen dira. Dantzari buruzko lehen deskribapen zehatzak 1451. urtekoak dira, Italian, hau da, Mendebaldeko Europan Errenazimentua hasi ondoren.

Erdi Aroaren amaieran, meendeetan zehar jorratzen joan ziren ezaugarri batzuk finkatuta geratu ziren. Gorteko dantzak, bikote mistoak finkatu zituen baina formazio handiago batean. Basse Dance mota ikusten da ilustrazio gehienetan, beharbada, artistek errazago irudikatzen zutelako. Dantza herrikoiak, folk dantza modernoarekin, Britainia Handiko country dantzarekin eta beste estilo batuzekin lotuta, kementsuagoak izaten ziren.

PizkundeaAldatu

Dantza errenazentistak dantza historikoen talde zabalekoak dira. Errenazimentu garaian, dantza nazionalen eta gorte-dantzen arteko bereizketa egin zen. Gorteko dantzek dantzariak entrenatuak izatea eskatzen zuten, eta askotan, erakustaldi eta entretenimendurako izaten ziren; herrialdeko dantzak, berriz, edozein pertsonak egin ditzake. Courten, sarritan, entretenimendu formalaren ondoren, herrialdeko dantza-ordu asko izaten dira, eta bertaratutako guztiak elkartu daitezke.

Chiarantana edo Chiaranzana bezalako landa-dantza gisa deskribaturiko dantzak herrikoiak izan ziren aldi luze batean – bi mendetan dantza honen kasuan. Dantza errenazentista bola batekin konpara daiteke.

Gorteko dantzen ezagutzak herrialdeko dantzena baino hobeto iraun du, maisu-maistrek eskuizkribuetan eta geroago liburu inprimatuetan jaso zituzten bezala.

Dantzaren jarraibide zehatzak ematen dituzten lehen eskuizkribu biziak Italiako 15. mendekoak dira. Lehen dantza-eskuliburu inprimatuak 16. mendearen amaierakoak dira (Frantzia eta Italia). Ingalaterrako lehen dantza-deskribapenak Gresley eskuizkributik datoz, c.1500, eta Derbyshire Record Office-n dago, D77 B0x 38 or. Hauek "Cherwell Your Wyne (Mostrar su alegría): Baile de la Ingalaterra del siglo XV del manuseskuizkribu Gresley" gisa argitaratu dira. [1] Ingelesez inprimatutako lehen iturria 1651n agertu zen, Playforden lehen edizioan.

Frantzian, dantza zaharrenen artean, adarra eta dantza baxua daude. Beste batzuk, binakako dantza gehiago, xvi. mendeko korrontean agertzen dira: alemana, korrontea, gaillardea, habana, volta, etab.

1589an, Thoinot Arbeau-ren Orkestrografiak guztiak deskribatzen ditu. Hogeita hamalau urte geroago, Francisco de Lauzek deskribapen berria egin zuen.

XIX. mendeaAldatu

Ballet dantzaren jatorria XV. mendeko Italiako Errenazimentu Gorteetan aurkitzen da. Dantzako maisuek nobleziako urratsak erakutsi zieten eta gorteak antzezlanetan parte hartzen zuen gizarte-entretenimendu gisa.[12]

Praktika honek zenbait mendetan iraun zuen. XVII. mendean, Luis XIV.a erregearen agintepean balleta bere puntu gorenetara iritsi zen.

XVIII. mendean, balletak Frantziako eta Italiako errege korteetatik Parisko Operara migratu zuen, Jean-Baptiste Lully konpositorearen gidaritzapean. Lullyk, balleta arte serioagoan garatu nahi zuen. Bere eraginpean, ballet arte ezaguna bihurtu zen, dantzari profesionalek egiten zutena, gortesauek baino gehiago.

XVIII. mendean zehar, balletak irudi mugikorren dantza adeitsu bat transmititu zuen, artea bere eskubidez burutzeko ikuskizun gisa. Ballet antzezlanak narrazio zentral baten inguruan garatu ziren eta mugimendu adierazkor bat izan zuten, pertsonaien arteko harremanak agerian utzi zituena.

Balletaren estilo dramatikoa "ballet d'action" bezala ezagutu zen. Balletak, lehenengo aldiz, dantzariengandik berengandik zuzenean ateratako giza emozioak adierazten saiatu zen. Aurretik dantzariek erabilitako maskarak kendu egin ziren, eduki emozionala aurpegiko adierazpenetatik eratorri ahal izateko.

Garai hartako janzkerak oso murriztaileak ziren dantzarientzat. Nahiz eta gorputzaren erabilera adierazkorragoa bultzatu, dantzarien mugimenduak oraindik ere mugatuak ziren, material astun eta soineko korazatuengatik.

Jean Georges Noverre koreografoak 1760an dantza-erreforma eskatu zuen arte, erreforma horretan dantzarien jantziak arinagoak eta mugikortasun askatasuna ematen zuten jantzia proposatu zuen, jantzi naturalista.  Dantzariek, gainera, zapatila leunak zeramatzaten, oin-puntetan itsasten zaizkienak, ballerinak. Zapata diseinu horrek konfiantza ematen zion dantzariari, bere behatzetan dantza egitera ausartuz.

Erromantizismoaren garaiak fantasia, mundu espiritual, mistiko eta leku exotikoen kultura ezezagunetan inspiratutako zen gehien batean balleta. Dantza erromantikoak dantza herrikoiekiko zaletasuna berreskuratu zuen, dantza folklorikoak, horietako asko ahanzturatik atera zituenak. Balleteko jantzi klasikoa (tutua) sortu zen, lehen aldiz Giacomo Meyerbeerren Robert le Diableren Monjetako baletean (1831). Balleterako musika espezifikoa konposatzen hasi zen, Léo Delibesen Coppélia (1870) nabarmenduz.

XX. mende hasieraAldatu

XX. mende bukaera eta XXI. mendeaAldatu

Dantza nazioarteanAldatu

Dantza mota asko daude: dantza klasikoak (balet), funky, hip hop, break dance, regueton, flamenkoa, merenguea, samba, salsa etab.

AfrikaAldatu

 
Ugandiar haurrak dantza tradizionala dantzatzen

Afrikako dantza, oso garrantzitsua da gizartearentzat, eta komunitate bateko gertakari nagusiak dantzetan islatzen dira: jaiotzetarako eta hiletetarako dantzak, ezkontzak eta gerrak egiten dira[13] : Dantza tradizionalek moral kulturala irakasten dute, tradizio erlijiosoak eta arau sexualak. Horrez gain, emozio erreprimituak askatzeko erabiltzen dute, hala nola mina; komunitateko kideak elkarlanean aritzera motibatzea, gerrak borrokatuz, aleak ekoiziz; erritu espiritualak aldarrikatzea; eta gizarte-kohesioan laguntzea.[14]

Milaka dantza egiten dira kontinente osoan. Horiek estilo tradizional, neotradizionala eta klasikoetan bana daitezke: Gizarte jakin bateko dantza folklorikoak, duela gutxi sortutako dantzak, estilo tradizionalak imitatuz eta eskola edo ikasgai pribatuetan modu formalagoan transmititutako dantzak [15]: Indar askok aldatuak, hala nola misiolari europarrek eta gobernu kolonialistek, sarritan tokiko dantza-tradizioak erreprimitzen baitzituzten, lizentziazkoak edo distrakziozkoak zirelakoan. [16]Afrikako kultura garaikideetan dantzak bere funtzio tradizionalak betetzen ditu oraindik testuinguru berrietan; dantzak ospitale baten inaugurazioa ospa dezake, hiri ezezagunetan landa eremuko migratzaileentzako komunitate bat eraiki eta eliza kristauaren zeremonietan sartu daiteke.[17] [18]

AsiaAldatu

Indiako dantza klasiko guztiak Natyashastran errotutako gradu aldakorrak dira eta, beraz, ezaugarri komunak partekatzen dituzte: adibidez, lohrak (esku-posizioak), gorputz posizio batzuk, hanka mugimendua eta antzezpen dramatiko edo espresionistaren edo abhinayaren joera. Indiako musika klasikoak laguntzen du eta ia estilo guztietako dantzariek kanpaiak daramatzate orkatiletan, perkusioa azpimarratzeko eta osatzeko.

Gaur egun, Indiako dantza klasikoaren barietate desberdin ugari daude. [19]

"Odra Magadhi" bezalako dantzak, eztabaida askoren ondoren, gaur egun Mithila, Odissi (Orissi) Odisha eskualdearen dantza aldarrikatzeko erabiltzen dira. Ez hori bakarrik, dantzek eskualde ezberdinen arteko elkarrekintza kulturaletan duten eragina adierazten dute.

Pakistan eta Indian punjab eremua Bhangraren jatorria da. Hau, oso ezaguna da musika eta dantza estilo bezala, izan ere, antzinako uzta-ospakizunekin, maitasunarekin, abertzaletasunarekin edo gizarte arazoekin du zerikusia.

Dhol izeneko musika tresna batek koordinatzen du. Bhangra ez da musika bakarrik, baizik eta dantza bat da, uztaren ospakizuna ospatzeko. Bertan, jendeak danborra, Boliyaan (lirika) abestu eta dantza egiten du. Gainera, Sikhtar-ren Vaisakhi jaialdiarekin batera garatu zen.

Sri Lankako dantzetako bat deabru dantza (yakun natima) da, Sri Lankako antzinako "Ayurvedic" kontzeptua manipulazio psikologikoarekin konbinatzen duena eta Sinhalako kosmologia lantzen duena. Haien eragina Sri Lankako dantza klasikoetan ikus daiteke. [20]

Ekialde Hurbileko dantzak zirkulu-dantza tradizionalak izan ohi dira, neurri bateraino modernizatuak. Besteak beste, dabke, tamzara, asiriar folk dantza, Kurdish dantza, armeniar dantza eta turkiar dantza. Dantza mota hauek guztiek, normalean, esku edo besoekin elkar lotzen dute. Mugimendu erritmikoak egiten dituzte hankekin eta sorbaldekin dantzalekuaren inguruan jirabiraka, eta dantza-buruak gehienetan bastoi bat edo musuzapi bat izaten du.[21][22]

Europa eta Ipar AmerikaAldatu

Herri dantzak Europan zehar aldatu egiten dira eta ehunka edo milaka urtekoak izan daitezke, baina askok ezaugarri komunak dituzte, hala nola, deitzaile batek zuzendutako taldearen parte hartzea, esku-hartzea edo parte-hartzaileen artean besoak lotzea eta caroles izenez ezagutzen diren musika forma finkoak. [46 ] Batzuk, hala nola, maypole dantza bezalakoak dira nazio askotan, beste batzuk, hala nola, céilidh eta polka kultura bakarrean oso sustraituta daude. Europako dantza herrikoi batzuk, esate baterako, plazako dantza, Mundu Berrira ekarri ziren eta ondoren Amerikako kulturaren parte bihurtu ziren. Balleta lehenengo Italian eta gero Frantzian garatu zen musika, drama, poesia, abestia, jantziak eta dantza uztartzen zituzten gorteko ikuskizun oparoetatik. Gorteko nobleziako kideek interprete gisa parte hartu zuten. Luis XIV.aren garaian, bera dantzaria, dantza kodifikatu egin zen. Dantzari profesionalak gorteko afizionatuen lekua hartzen hasi ziren, eta ballet maisuak Frantziako gobernuak baimendu zituen. Balleteko lehen dantza akademia 1661ean Parisen irekitako Académie Royale de Danse (Royal Dance Academy) izan zen. Handik gutxira, Akademiari lotutako lehen ballet talde instituzionalizatua sortu zen; talde hau gizonezkoen multzo osatua zen baina 1681ean emakumeak ere sartzeko ireki zen. 20.Mendeko kontzertu-dantzak berrikuntzaren eztanda ekarri zuen dantza estiloan teknika askeagoaren esplorazioarekin. Dantza modernoa deitu zenaren lehen aitzindarien artean Loie Fuller, Isadora Duncan, Mary Wigman eta Ruth St. Denis daude. Musikak dantzarekin duen harremana Emile Jaques-Dalcroze-k asmatutako euritmiken oinarria da, Marie Rambert bezalako artisten bidez dantza modernoa eta ballet modernoa garatzeko eragina izan zuena. Euritmiak, Rudolf Steiner-ek eta Marie Steiner-von Sivers-ek garatua, dantza tradizionala gogora ekartzen duten elementu formalak estilo askeago berriarekin konbinatzen ditu eta dantzarako hiztegi berri konplexua sartu du. 1920ko hamarkadan, Martha Graham eta Doris Humphrey bezalako estilo berriaren sortzaile garrantzitsuak hasi ziren lanean. Une honetatik hona, askotariko dantza estiloak garatu dira. Dantza afroamerikarra eguneroko espazioetan garatu zen, dantza estudioetan, eskoletan edo konpainietan baino. Tap dance, diskoteka, jazz dantza, swing dantza, hip hop dantza, lindy hopak rock and roll musikarekin eta rock and roll dantzarekin duen harremanarekin eragin globala izan dute. Ballet teknika klasikoa eta dantza afroamerikarra bateratzen dituzten dantza estiloak ere agertu dira XXI. Mendean, Hiplet barne. [47]

Hego AmerikaAldatu

Dantza, funtsezkoa da Hego Amerikako gizarte eta kulturan. Brasilgo Sanba, Argentinako tangoa eta Kubako salsa nazioartean ezagunak diren dantzak dira, eta nazioko beste dantza batzuk -merenguea, cueca, plena, jarabe, joropo, marinera, cumbia, bachata etab.- beren herrialdeko osagai garrantzitsuak dira. Iñauteri jaialdi tradizionaletan dantza horiek eta beste hainbat dantza egiten dira.[23]

Latinoamerikako talde kultural eta etnikoen artean identitate kolektibo bat sortzerako orduan eginkizun handia izan du dantzak. Dantzak, eskualdeko hainbat herri afrikar, europar eta indigena batzeko balio izan zuen. Hego Amerikaren historian zehar, hainbat dantza, bai debekatu bai ospatu egin izan dira, capoeira eta gorputz mugimenduak kasu.[24]

Dantza Euskal HerrianAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Euskal dantzak»

Euskal Herriko herri dantza ezagunenetako batzuk: zortzikoa, aurreskua, ingurutxoa, kalejira, biribilketa, arin-arina, ezpata-dantza, makil-dantza, arku-dantza, zahagi-dantza, bordon-dantza, sagar-dantza, godalet-dantza, mutil-dantza, andre-dantza, kaxarranka, etab.

Dantza motaAldatu

Dantza osatzen duten definizioak faktore sozial, kultural, estetiko, artistiko eta moralen mende daude, baita mugimendu funtzionalaren mailaren eta teknika birtuosoen mende ere.

Dantza bakoitzak, estiloa edozein dela ere, zerbait komuna du: gorputzaren malgutasuna eta mugimendua eskatzen du, baita egoera fisiko ona ere. Dantza mota eta dantza genero asko egon ziren, normalean hauek hiru talde handitan sailkatzen dira: - Dantza herrikoiak edo folklorikoak. Kultura tradizionalaren transmisioan oinarritzen direnak dira. - Dantza klasikoak. Antzinako garaietatik jasotako produktua da, batez ere Erdi Aroko garai klasikoan, baina denboran zehar aldaketak jasan ditu gaur egun arte, balletaren kasuan. - Dantza modernoak, gazteek egiten dituzte, eta gizarte-nortasun oso bat izaten dute, bizitza ulertzeko eta janzteko moduaren bidez. Funk-a, break dance-a, rock-and-roll-a...

Dantza klasikoaAldatu

Kontzertuetako dantzaAldatu

Kontzertu dantza, opera bezala, bere eskala egitura dramatiko narratibo baten menpe dago. Koreografiaren mugimendu eta keinuek, nagusiki, konposizioko pertsonaien nortasuna eta helburuak eta euren partea mihiztatu nahi dituzte. Antzerkiko eskakizunek, ohiko dantza ez narratiboetan baino mugimendu luzeagoetara jotzen dute. Bestalde, ballet blanc-ak, XIX. mendean garatua, dantza erritmikoaren tarteak ahalbidetzen ditu, XX. mendean erabat "tramarik gabeko" balletetan garatuak izan zirenak eta dantza erritmiko azkarrak onartzen dituztenak: petit allegro delakoa. Adibide ezagun bat The Cygnets 's Dance in two Act of Swan Lake da.

Balleta, Frantzia eta Italiako ekoizpen dramatikoetatik garatu zen, eta dantzariek, denbora batez, suite musikaleko ezagunetatik garatutako dantzak egin zituzten, guztiak ere dantza bakoitzarekin oso identifikatutako erritmo zehatzekin definituak. Nazionalismo erromantikoaren garaiko pertsonaiek dantza egiten dute.

Ballet garai erromantikoan hedatu zen, orkestra handiago bat eta musika-kontzeptu graziadun batzuk lagun zituela, argi erritmikoari erraz heltzen ez ziotenak eta mimo dramatikoa azpimarratzen zuten dantzak. Erritmo kontzeptu zabalago bat behar zen, Rudolf Labanek izaera, emozio eta asmoa komunikatzen dituen mugimenduaren "erritmo eta forma" izendatzen duena, eszena jakin batzuek pauso eta musika zehazki sinkronizatzea eskatzen zuten bitartean beste dantza estilo batzuetan oinarrizkoak, eta beraz, Labanentzat, bazirudien gaur egungo europarrek ezin zutela ulertu "mugimendu erritmiko primitiboen" esanahia ", egoera bat, zeina hasi baitzen aldatzen XX. mendean Stravigoren "Stravinite language of ".

Indiako dantza klasikoen estiloak, balleta bezala, askotan dramatikoak dira, eta, beraz, antzeko osagarritasuna dago adierazpen narratiboaren eta dantza "hutsaren" artean. Kasu honetan, ordea, biak bananduta definitzen dira, baina ez beti bananduta. Elementu erritmikoak, abstraktuak eta teknikoak, nritya bezala ezagutzen dira. Dantza hau eta adierazkorra (nritya), ordea, sistema erritmikoari (tala) estuki lotuta daude. Irakasleek Bol izeneko sistema erritmikoa dantzarien beharretara egokitu dute.

Dantza-estilo klasiko japoniarrek, hala nola Kabuki eta Noh, Indiako dantza-antzerkia bezala, dantza narratiboko eta abstraktuko ekoizpenak bereizten dituzte. Hiru kategoria nagusiak hauek dira: jidaimono (historikoa), sewamono (etxekoa) eta shosagoto (dantzakoa).

Dantza sozialaAldatu

Dantza sozialetan, ikusleentzat baino gehiago parte hartu nahi dutenentzako da. Mime eta narratiba forma ezberdinak har ditzazke, baina musikaren eredu erritmikotik hurbilagokoak dira, eta, beraz, balsa eta polka bezalako terminoek musikazko piezei nahiz dantzari berei egiten diete erreferentzia. Dantzarien oinen erritmoak musikaren funtsezko parte bat ere izan daitezke, tap-dantzetan bezala. Dantza afrikarra, adibidez, oinarrizko maila finkoetan errotua dago, baina interpretazio erritmiko maila handia ere eman dezake: oinak edo enborra oinarrizko pultsu bat markatzen dute erritmoak sorbaldak, belaunak edo buruak jasotzen dituzten bitartean, dantzaririk onenak aldi berean eredu polifonikoaren elementu guztiei adierazpen plastikoa emanez.

Tokian tokiko dantzakAldatu

Dantza eta musikaAldatu

Erritmoa eta dantza oso lotuta daude historian eta praktikan. Ted Shawn dantzari estatubatuarrak honela idatzi zuen: "Dantzaren ikasketa guztiak jasaten dituen erritmoaren kontzeptua zerbait da, eta horri buruz hitz egin dezakegu betirako, eta oraindik amaitu gabe. " Erritmo musikal batek bi elementu nagusi behar ditu: lehenik, pultsu erregular errepikatzaile bat ("taupada" edo "Taktus" ere deitua) tempoa ezartzen duena eta, bigarren, metrika edo oinarrizko eredu erritmikoaren izaera ezartzen duen azentu-eredu bat. Oinarrizko pultsua urrats edo keinu sinple baten berdina da iraupenean.[25]

Erritmo musikalak taupada indartsu eta ahulen eredu baten bidez definitzen diren bezala, gorputz mugimendu errepikakorrak, sarri, mugimendu muskular "indartsu" eta "ahulen" txandakatzearen mende daude.[26] Ezker eskuinaren, aurrerantz eta arrosa-erorketaren aldaera hori giza gorputzaren simetria bilateralarekin batera hartuz gero, normala da dantza asko eta musika asko metro bikoitz eta laukoan egotea. Hala ere, halako mugimendu batzuek fase batean besteak baino denbora gehiago behar izaten dutenez gero (mailua altxatzeko jo baino denbora gehiago behar izaten da), dantza erritmo batzuk, era berean, metro hirukoitzean erortzen dira. Batzuetan, Balkanetako folk dantzetan bezala, dantza tradizioak erritmo konplexuagoen menpe daude. Gainera, pauso sekuentzia finko batez osaturiko dantza konplexuek beti behar izaten dituzte luzera jakin bateko esaldi eta melodiak sekuentzia horri laguntzeko.

Dantzatzeko ekintzak berak, pausoek eurek, "erritmo erritmikoen hasierako hezurdura" sortzen dute, musika-akonpainamendu bereizi aurretik egon behar zuena. Dantzak berak, musikak bezainbeste, denbora mantentzea eskatzen du. Ibiltzea, garraiatzea eta arakatzea bezalako mugimendu errepikakor utilitaristek dantzaren kalitateko zerbait hartzen dute, findu egiten diren heinean.[27]

Musikaren laguntza, beraz, lehen dantzan sortu zen, beraz, antzinako egiptoarrek dantzaren jatorria Athotus jainkotiarrari egozten zioten, eta esan zuten erritual erlijiosoekin lotutako musikak parte-hartzaileak erritmikoki mugitzen zirela eta mugimendu horiek neurri proportzionalera eraman zituela. Ideia bera, dantza erritmo musikaletik sortzen dela, Europan pizkundean aurkitzen da oraindik Guglielmo Ebreo da Pesaro dantza maisuaren lanetan. Dantzaz mugimendu fisiko gisa hitz egiten du, mugimendu espiritualetik sortu eta adierazten duena mugimendu espiritualarekin bat etorriz. Harmoniaren akordio perfektuak "gizakiaren belarrira erortzen direnak, lehenago, berriz, Magdeburg-eko Mechthildek, dantza aprobetxatuz bizitza santuaren sinbolo gisa Jesusen esanetan "hodiak egin ditut eta ez duzue dantzatu" iragartzen.

Émile Jaques-Dalcroze musikari eta irakasleak kontatzen du, nagusiki, pianisten mugimendu fisikoen azterketa batek "izaera erritmikoko sentimendu musikalek organismo osoaren erantzun muskularra eta urduria eskatzen dutela", "Erreakzio urduriak arautzeko eta muskuluen eta nerbioen koordinazioa eragiteko diseinatutako entrenamendu berezi bat" eta azken batean "musikaren eta artearen formulen arteko loturak bilatzeko". "Erritmo musikala mugimendu eta dinamismoen soinuaren transposizioa besterik ez dela ondorioztatu zuen, emozio espontaneoa eta nahi gabe adierazten duena".[28]

Horregatik, zalantzarik gabe, Shawnek baieztatzen duen bezala, "Musikarik gabe garatu daiteke dantza eta musika guztiz gai da bere oinen gainean zutik egoteko dantzaren laguntzarik gabe", hala ere, "Bi arteak beti izango dira harremanak eta harremana onuragarria izango da bai dantzarentzat, bai musikarentzat", arte batek bestearen gainean duen lehentasunarengatik.

Dantza eta erritmoaAldatu

Erritmoa eta dantza oso lotuta daude historian eta praktikan. Ted Shawn dantzari estatubatuarrak idatzi zuen; "Dantzaren ikasketa guztien oinarrian dagoen erritmoaren kontzepzioa betirako hitz egin genezakeen zerbait da, eta oraindik amaitu ezin duguna" . Erritmo musikalak bi elementu nagusi ditu:

  • Aldizka errepikatzen den eta tempoa finkatzen duen pultsua ("beat" edo "tactus" ere deitzen dena)
  • Neurgailuaren izaera edo oinarrizko eredu erritmikoa finkatzen duen azentu eta atsedenaldien eredua. Oinarrizko pultsuak gutxi gorabehera pauso edo keinu soil baten iraupena du.
 
Tango erritmoa

Dantzek, oro har, tempo eta eredu erritmiko bereizgarriak dituzte. Tangoa, adibidez, 2/4 denboran dantzatu ohi da minutu bakoitzeko 66 taupadarekin. Oinarrizko pauso motelak, "motela" izenekoak, erritmo bat irauten du, beraz, "eskuin-ezker" urrats osoa 2/4 neurriaren berdina da. Oinarrizko aurrera eta atzeranzko pausua “motel-motel” bezala zenbatzen da.  Gainerako pausuak, aldiz, “motel-azkar-azkar”.

Musika erritmoak taupada indartsu eta ahulen eredu batek definitzen dituen bezala, gorputz mugimendu errepikakorrak askotan muskulu mugimendu "indartsu" eta "ahul" txandakatuen araberakoak dira. Ezker-eskuin, aurrera-atzera eta igoera-jaitsiera txandakatze hori kontuan hartuta, giza gorputzaren aldebiko simetriarekin batera, normalena da dantza eta musika asko metro bikoitz eta laukoitzean egitea. Hala ere, mugimendu batzuek fase batean bestean baino denbora gehiago irauten dutenez, dantza erritmo batzuk metro hirukoitzean ere egin daitezke. Batzuetan, Balkanetako dantza herrikoietan bezala, dantza tradizioak erritmo konplexuagoen mende daude. Gainera, pausoen sekuentzia finkoz osatutako dantza konplexuek, sekuentzia horrekin bat doazen luzera finko jakin bateko esaldiak eta doinuak behar dituzte.

 
Lululaund - The Dancing Girl

Dantza-ekintza berak, urratsek eurek, edozein musika-akonpainamenduren aurretik egon behar duen "erritmo erritmikoen hasierako hezurdura" sortzen dute. Dantzak berak, aldiz, musikak bezala, eguneroko mugimendu errepikakor eta utilitarioek bezalako kronometrajea eskatzen du. Zenbat eta zehatzagoa izan kronometrajea, orduan eta itxura gehiago hartzen du dantzak.

Dantzatzeko musikaren laguntza, lehen dantzan sortu zen. Izan ere, antzinako egiptoarrek, dantzaren jatorria Athotus jainkotiarrari esleitu zioten. Athotus, erritual erlijiosoetako musikak bertan parte hartzen zuten pertsonak erritmo zehatz batekin mugiarazten zituela konturatu zen. Ideia bera, Europa errenazentistan aurkitzen da. Gugliemo Ebreo da Pesaro izeneko dantza maisu baten obretan, hain zuzen ere. Azken hau, barruko mugimendu espiritualetik sortu eta adierazten duen mugimendu fisiko gisa mintzo da dantzaz.

Thoinot Arbeau-ren XVI. Mendeko Orchésographie dantza-tratatu ospetsua, hain zuzen ere, laurogei danbor-erritmo desberdinen definizioekin hasten da.

Goian erakutsi den bezala, dantza, musikaren erantzun gisa sortu dela irudikatu da aroetan zehar. Lincoln Kirsteinek esan bezala, litekeena da musika primitiboa dantzatik sortzea. Shawn bat dator, esanez “dantza gizakiaren lehen artea eta gainerako arte guztiak sortu zituen matrizea izan zela" eta “gaur egungo gure poesiaren neurketa, gorputzaren mugimenduak behar dituen azentuen emaitza dela”. Baieztapen hau, poesiaren oinarrizko unitate erritmikoak deskribatzeko "oin" terminoaren ohiko erabilerak egiaztatzen du.

Scholes-ek, dantzariaz gain musikaria zenak, laguntza eskaintzen dio ikuspegi honi, adieraziz musikaren neurri egonkorrak, bi, hiru edo lau taupadak, esaldi berdinak eta orekatuak, kadentzia erregularrak, kontrasteak eta errepikapenak egoz daitezkeela.

Émile Jaques-Dalcroze-k, musikari eta irakasleak, piano-jotzaileen mugimendu fisikoen ikerketa batek, izaera erritmikoko musika-sentsazioek organismo osoaren gihar eta nerbio-erantzuna eskatzen dutela kontatzen du. Azken finean, erritmo musikala, emozioa modu espontaneoan eta nahi gabe adierazten duten mugimenduak eta dinamismoak soinura eramatea baino ez dela ondorioztatu zuen.

Horregatik, zalantzarik gabe, Shawn-ek dioen bezala, "oso posible da dantza musikarik gabe garatzea. Izan ere, musika kapaz da bere kabuz garatzeko, dantzaren laguntzarik gabe". Dena den, bi arteak lotuta doaz. Ereserki eta kantu herrikoien balada neurri arruntek dantzatik hartzen dute izena, baita kantuak ere. Musika hutseko pieza askori "vals" edo "minuet" izena eman zaie. Adibidez, musika pieza abstraktuetan oinarritutako kontzertu dantza ugari eman dira. Era berean, olerkiek dantza edo musika-lanen izenak egituratu eta izendatu ohi dituzte, eta dantzak eta musikak "neurria" edo "metrika" poesiatik atera dute.

Shawn-ek oniritziarekin aipatzen du, musika erritmoaren artea, denbora iraupenak, etenak eta azentuak "lege fisiologikoaren arabera" bereiztean eta konbinatzean datzala.

Shawn-ek, hala ere, adierazi du denbora musikalaren sistema "gizakiak sortutako gauza artifiziala dela. Erritmoa, aldiz, betidanik existitu den zerbait dela eta gizakiaren mende ez dagoela dio. Gure giza adimenak unitate egokietan zatitzen duten etengabeko jarioa" izanik, musika biziberritu litekeela iradokitzen du balioen itzulerarekin eta dantzaren denborazko pertzepzioarekin.

 
Helen Moller

Mendearen hasieran, Helen Moller dantzari estatubatuarrak, besterik gabe, honakoa adierazi zuen: "hasieratik musika, poesia eta dantza elkarrekin lotzen ez dituen batasunean bateragarritasuna eta kolorea baino gehiago erritmoa eta forma dira".

Dantza ikasketakAldatu

1920ko hamarkadan, dantzaren ikasketak (dantzaren praktika, teoria kritikoa, analisi musikala eta historia) diziplina akademikotzat hartzen hasi ziren. Gaur egun, ikerketa horiek arteen zati integrala dira unibertsitate askotan eta giza zientzien programetan.

XX. mendearen amaieran, ezagutza praktikoa akademikoaren parekotzat jo zen; horrek ikerketa-praktikak agertzea ekarri zuen. Dantza ikastaro ugari daude, besteak beste:

  • Praktika profesionala: interpretazio- eta teknika-trebetasunak, irakaskuntza.
  • Ikerketa-praktika: koreografia eta jarduna.
  • Etnocoreologia, dantzarekin zerikusia duten alderdiak biltzen dituena: Antropologia, kultura-ikasketak, genero-azterketak, arlo-azterketak, teoria post-koloniala, etnografia, etab.
  • Danzaterapia edo dantzaren terapia.
  • Dantza eta teknologia: errendimendu handiko bitarteko eta teknologia berriak.
  • Laban-mugimenduaren analisia eta azterketa somatikoak.
  • Titulu akademikoak eskuragarri daude: lizentziaturak, doktoregoak eta doktoretza ondoko beste beka batzuk.

KoreografiaAldatu

Koreografia mugimenduak gertatzen diren egiturak sortzeko artea da; konposizio terminoak mugimendu hauekiko nabigazio edo konexioa aipa dezake. Lortutako mugimenduak ere koreografiatzat hartu daitezke. Koreografia sortzen duten pertsonei koreografo deitzen zaie.

Dantza baten elementuak (mugimenduak) eta ezaugarri espezifikoak koreografia bat egiteko erabiltzen dira, eta horietatik abiatuta, mugimendu berriak asma daitezke koreografia berriak sortzeko. Koreografia egoera berezietan ere erabiltzen da, hala nola zinematografian, antzerkian, musikaletan, kontzertuetan, performanceetan, ekitaldietan eta aurkezpen artistikoetan.

Dantza osatzen duten elementuakAldatu

Breakdance, hip hoparen dantza tipikoa.

Elkarrekin erlazionatzen diren oinarrizko hainbat elementuk osatzen dute dantza, publikoari eta dantzariari emozioak transmititzea lortuz.

  • Gorputz-mugimendua
  • Erritmoa
  • Gorputz-adierazpena
  • Aurpegiko adierazpena
  • Espazioa
  • Estiloa

Elementu baten edo bestearen erabilera nagusia ez da beti berdina; dantza batzuetan erritmoa da nagusi, beste batzuetan espazioaren erabilera, beste batzuetan estiloa, etab. Garrantzitsua da azpimarratzea dantza motaren eta generoaren arabera elementu baten edo bestearen erabilera areagotuko dela. Dantzaren barruan genero eta aldaera berriak sortzen dira koreografia berriak sortzean eta horrela dibertsifikatzen dira.

Dantza asmo jakin batekin agertzen denean, "Dantzari gehigarriak ez diren" dei daitekeenarekin osa daiteke. Hauek dira: mimika, keinu sinbolikoa, kantua eta hitza.

Dantzaren psikologiaAldatu

LanbideakAldatu

Kirolean dantza ere sartzen da, gimnasia bezala, izotz edo gurpil gaineko patinaje artistikoa, igeriketa sinkronizatua eta arte martzialen gimnasia erritmikoa, dantza mota gisa sailkatu daitekezke. Bestalde, irudi literario metaforiko bezala ere erabiltzen da, adibidez, objektu bizigabeen mugimendua deskribatzeko: hostoak haizearekin dantzan hari ziren. Halaber, dantzak ere komunikazio-papera betetzen du animalien portaeraren barruan, hala nola erleen dantza edo hegazti-espezie batzuk, non arrak dantzan egiten duen emea aparailura erakartzeko (horri segizioa esaten zaio).

Dantzari profesionalakAldatu

Dantzari profesionalak kontratu bidez edo emanaldi jakin batzuetan lan egiten dute. Dantzari baten bizitza profesionala, oro har, etengabe aldatzen diren lan egoerak, lehiakortasun presio handia eta soldata baxuak izaten dira. Ondorioz, dantzari profesionalek sarrerak osatu behar dituzte sarreren finantza egonkortasuna lortzeko. Estatu Batuetan, dantzari profesional asko sindikatuetako kide dira, eta hauek gutxieneko lan-baldintzak eta soldatak ezartzen dituzte. Ibilbide arrakastatsu bat izateko, onuragarria da dantza-estilo askotan moldatzea, prestakuntza tekniko sendoa izatea eta osasuntsu mantentzeko entrenamendu fisikoko beste modu batzuk erabiltzea.

Dantza irakasleakAldatu

Dantza irakasleek, oro har, dantza irakasten edo dantzari lehiakorrak izaten irakasten dituzte. Irakasten edo entrenatzen dituzten dantza motetan esperientzia izaten dute. Adibidez, DanceSporteko irakasleak eta entrenatzaileak txapelketako dantzariak edo DanceSporteko antzezle ohiak izan dira. Dantza irakasleak autonomo edo kontratatuak izan daitezke dantza eskolekin edo hezkuntza orokorreko erakundeko dantza programekin.  Batzuek unibertsitateko programetarako, dantza klasiko profesionalekin edo dantza konpainia modernoekin lotutako beste eskoletarako lan egiten dute. Beste batzuk dantza eskola pribatu txikiagoetan lan egiten dute, dantza mota desberdinak, dantza prestakuntza eta performancea eskaintzen dute.

KoreografoakAldatu

Koreografoak dira dantza baten barruan mugimenduak diseinatzen dituztenak, askotan unibertsitateko ikasketak izaten dituzte eta askotan proiektu jakin batzuetarako lan egiten dute edo, gutxiagotan, kontratu bidez lan egin dezakete koreografo gisa dantza konpainia jakin batean.[29]

TeknikaAldatu

Dantzaren teknika mugimenduaren eta musikaren arteko artikulazioan oinarritzen da.Dantza interpretatzeko lana (dantzaria), interpretazio lana (performer dantzaria) eta sortzeko lana (koreografoa) bereizten dira.

Dantza eta emozio motak:

  • Hainbat dantza mota eta hainbat emozio mota daude baina jakin behar duzuna da emozioak gehienetan beren rolak betetzen dituzten dantzariei esker transmititzen direla. Dantzariak ikusleekin komunikatzen dira beren mugimenduen eta aurpegiaren adierazpenen bidez. Baina, jakina, musikarekin bat egin behar du. Musika tristea bada aurpegiko espresioak ere izan behar dute eta alderantziz, musikak transmititzen dituen emozioak pozik badaude, aurpegiko espresioak pozik egon behar dute.
  • dantzari batek emozioak transmititzea arrakasta izan dezan, bere gorputza eta aurpegiaren ezaugarriak ezagutu behar ditu, ikusleak begiratu bezain laster, zuzenean ikusi behar baitu dantzariaz ari denaz;
  • hainbat emozio mota daude: poza, gogobetetasuna, beldurra, tristura, haserrea, frustrazioa, nazka ... eta guztiek dute esanahia dantzan, guztiak garrantzitsuak direlako ikuskizunaz gozatu ahal izateko;
  • gorputzaren mugimenduen emozioak ezagutzeko gaitasuna txikitatik dago. Hala ere, dantzan zehar jendeak gorputzaren mugimenduetatik emozioak zuzen identifikatu ditzakeela jakina den arren, pertzepzioa oinarritzat hartzen duten seinale objektiboak oraindik ez daude argi.

Dantzari teknikaAldatu

Dantzariaren teknika lau elementuren konbinazioan oinarritzen da: espazioaren okupazioa, erritmoa, denbora eta gorputzaren mugimendua. Gorputzaren mugimenduak gorputzaren forma lortzeko energia eta oreka elementuak biltzen ditu.Tradizio askotan (Mendebaldeko dantza klasikoa barne), dantzaren teknika zerrendatutako mugimenduak ikastean eta errepikatzean datza, maisutasuna eta perfekzioa lortzeko.Dantza garaikideak inprobisazio nozioa sartu zuen, baina horrek berak inprobisazio teknikak eskatzen ditu.

LehiaketakAldatu

Dantza lehiaketa antolatutako ekitaldi bat da, non lehiakideek epaile edo epaileen aurrean dantzak egiten dituzten sarien truke. Zenbait kasutan diru sariak dira. Dantza lehiaketa mota ugari daude, batez ere egindako dantza estilo edo estiloengatik bereizten dira. Mota nagusiak honakoak dira:

Horrez gain, telebistan eta beste komunikabide batzuetan aurkeztutako dantza lehiaketen saio ugari daude.

Dantzarako musikaAldatu

Dantzarako musika dantza errazteko edo laguntzeko bereziki sortutako musika da. Musika pieza oso baten edo musika moldaketa handiago baten zati bat izan daiteke. Emanaldiari dagokionez, kategoria nagusiak zuzeneko dantza musika eta grabatutako dantza musika dira. Antzinako garaian dantza eta musika konbinatzearen egiaztagiriak dauden arren (adibidez, Antzinako Greziako loreontziek batzuetan musikariek lagundutako dantzariak erakusten dituzte), oraindik ere ziurtasun mailarekin erreproduzi ditzakegun Mendebaldeko dantza musikarik zaharrenak bizirik dauden Erdi Aroko dantzak dira. Barroko garaian, dantza estilo nagusiak gorteko dantza nobleak ziren (ikusi dantza barrokoa). Musika klasikoaren garaian, menueta hirugarren mugimendu gisa erabiltzen zen maiz, nahiz eta testuinguru horretan ez zegoen inolako dantzarik. Waltz ere garai klasikoan sortu zen. Biak musika erromantikoaren garaian geratu ziren; izan ere, dantza nazionalistako beste hainbat forma sortu ziren: barcarolle, mazurka, ecossaise, ballade eta polonaise.

Dantzatzeko musika herrikoi modernoa hasieran XIX. Mendearen amaierako Mendebaldeko aretoko eta dantza sozialeko musikatik sortu zen. Mendearen hasieran, areto-dantzek ospea lortu zuten dantza-areto publikoetara joaten ziren langile-klasearen artean. Dantzatzeko musika izugarri ezaguna zen 1920ko hamarkadan. 1930eko hamarkadan, Swing aroa deitua, Swing musika Ameriketako dantzatzeko musika ezaguna egin zen. 1950eko hamarkadan, rock and rolla dantzatzeko musika ezaguna bihurtu zen. 1960ko hamarkadaren amaieran, soularen eta R&B musikaren gorakada ikusi zen. Dominikarrek eta Kubako New Yorkekoek salsa dantza herrikoia sortu zuten 1960ko hamarkadaren amaieran, salsaren musika latindarraren generoa baitzen. Diskoaren sorrerak 1970eko hamarkadaren hasieran dantzarako musika jendearen artean ezaguna bihurtu zen. 1970eko hamarkadaren amaiera, dantza musika elektronikoa garatzen ari zen. Elektronika erabiliz egindako musika hau diskoteketan, irratietan, ikuskizunetan eta rav-ekin normalean jotzen den musika herrikoiaren estiloa da. Dantzarako musika elektronikoaren azpigenero askok eboluzionatu dute.

Dantzari ezagunakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. Saila, Kultur. (2011-07-18). «dantza» www.euskara.euskadi.eus Noiz kontsultatua: 2019-01-10.
  2. 1939-, Fraleigh, Sondra Horton,. Dance and the lived body : a descriptive aesthetics. ISBN 9780822971702. PMC 887803177. Noiz kontsultatua: 2019-01-10.
  3. Lynne., Hanna, Judith. (1983). The performer-audience connection : emotion to metaphor in dance and society. (1st ed. argitaraldia) University of Texas Press ISBN 0292764782. PMC 9533452. Noiz kontsultatua: 2019-01-10.
  4. Mardall, Ruth. (2005-03). «Europe 1450‐1789: Encyclopedia of the Early Modern World2005110Editor‐in‐chief Jonathan Dewald. Europe 1450‐1789: Encyclopedia of the Early Modern World. New York, NY: Scribner's 2004. , ISBN: 0 684 31200 X $695 6 vols» Reference Reviews 19 (2): 50–50. doi:10.1108/09504120510580451. ISSN 0950-4125. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  5. «5 From Hunters to Squatters:» Kalahari Hunter-Gatherers (Harvard University Press): 120–133. 1976-12-31 ISBN 978-0-674-43060-0. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  6. Torp, Lisbet; Raftis, Alkis; Doumas, Alexandra. (1990). «The World of Greek Dance» Dance Research Journal 22 (1): 43. doi:10.2307/1477747. ISSN 0149-7677. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  7. Kadman, Gurit. (1952). «Yemenite Dances and Their Influence on the New Israeli Folk Dances» Journal of the International Folk Music Council 4: 27. doi:10.2307/835838. ISSN 0950-7922. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  8. Kerschner, Michael. (2017-08-31). «East Greek pottery workshops in the seventh century BC:» Interpreting the Seventh Century BC (Archaeopress Publishing Ltd): 100–113. ISBN 978-1-78491-573-5. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  9. Wang, Kefen. (1985). The history of Chinese dance. (1st ed. argitaraldia) Foreign Languages Press ISBN 0-8351-1186-5. PMC 13034739. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  10. Li, Zehou. (2010). The Chinese aesthetic tradition. University of Hawaiʻi Press ISBN 978-1-4416-7125-7. PMC 663886248. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  11. Schafer, Edward H.. (1951-06). «Ritual Exposure in Ancient China» Harvard Journal of Asiatic Studies 14 (1/2): 130. doi:10.2307/2718298. ISSN 0073-0548. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  12. «A Brief History of Ballet - Illustrated by Pittsburgh Ballet Theatre» Pittsburgh Ballet Theatre Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  13. (Ingelesez) Welsh-Asante, Kariamu; Hanley, Elizabeth A.. (2010). African Dance. Infobase Publishing ISBN 978-1-60413-477-3. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  14. Hanna, Judith Lynne. (1973). «African Dance: The Continuity of Change» Yearbook of the International Folk Music Council 5: 165–174. doi:10.2307/767501. ISSN 0316-6082. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  15. (Ingelesez) Welsh-Asante, Kariamu; Hanley, Elizabeth A.. (2010). African Dance. Infobase Publishing ISBN 978-1-60413-477-3. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  16. Hanna, Judith Lynne. (1973). «African Dance: The Continuity of Change» Yearbook of the International Folk Music Council 5: 165–174. doi:10.2307/767501. ISSN 0316-6082. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  17. Hanna, Judith Lynne. (1973). «African Dance: The Continuity of Change» Yearbook of the International Folk Music Council 5: 165–174. doi:10.2307/767501. ISSN 0316-6082. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  18. (Ingelesez) Utley, Ian. (2009). «Culture smart! Ghana customs & culture.» Culture smart! Ghana customs & culture. PMC 978296042. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  19. «Dance: The Living Spirit of Indian Arts» www.exoticindia.com Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  20. «WWW Virtual Library: Rajasinghe-II of Senkadagala» www.lankalibrary.com Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  21. (Ingelesez) Badley, Bill. (2000). Europe Meets Asia. World Music, 391–395 or..
  22. Subhi Anwar, Rashid. Mesopotamien. , 137 or..
  23. (Ingelesez) Musmon, Margaret. (2010). Latin and Caribbean Dance. Infobase Publishing ISBN 978-1-60413-481-0. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  24. (Ingelesez) Delgado, Celeste Fraser; Muñoz, José Esteban. (1997). Everynight Life: Culture and Dance in Latin/o America. Duke University Press ISBN 978-0-8223-1919-1. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  25. Poole, Lynn D.; Shawn, Ted; Coton, A. V.; Jooss, Kurt. (1947-12). «Dance We Must» The Journal of Aesthetics and Art Criticism 6 (2): 191. doi:10.2307/426292. ISSN 0021-8529. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  26. Shapiro, Jada. (2001-07). Kirstein, Lincoln (1907-1996), ballet director, dance historian, and arts activist. Oxford University Press Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  27. Shapiro, Jada. (2001-07). Kirstein, Lincoln (1907-1996), ballet director, dance historian, and arts activist. Oxford University Press Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  28. Ward, John Owen. (2001). Scholes, Percy A(lfred). Oxford University Press Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  29. Risner, Doug. (2000-12-01). «Making Dance, Making Sense: Epistemology and choreography» Research in Dance Education 1 (2): 155–172. doi:10.1080/713694259. ISSN 1464-7893. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.

Kanpo estekakAldatu