Ireki menu nagusia

Hegaztiak edo txoriak (izen zientifikoa: Aves) animalia ornodun endotermiko talde bat dira. Lumak dituzte, hortzik gabeko baraila mokodunak, arrautza gogorrak erruten dituzte, tasa metaboliko altua dute, lau-ganbaradun bihotza eta hezurdura sendo baina arina. Mundu osoan zehar bizi dira. Txikienak 5 zentimetroko Mellisuga helenae kolibria da eta handiena 2,75 metro neurtzen duen ostruka. Tetrapodorik arrakastatsuenak dira, 10.000 espezie bizidun baino gehiagorekin. Espezie horien erdiak Passeriformes ordenakoak dira, txori kantariak. Hegazti guztiek hegalak dituzte, baina espezieen arabera garatuago edo atrofiatuago egon daitezke; hegalik gabeko bi hegazti ezagun bakarrak desagertutako moa eta elefante txoria ziren. Hegalak aurreko gorputz-adarretik eboluzionatu dute, hegaztiei hegan egiteko aukera emanez; ondoren, eboluzio gehiagoren ondorioz hegazti batzuek gaitasun hori galdu zuten, adibidez pinguinoek edo Palaeognathae azpiklaseko hegaztiak. Hegaztien digestio-aparatua eta arnas aparatua aireko bizitzarako moldatuta daude. Hegazti batzuk ingurune urtarrean bizi dira, eta igeri egiteko gaitasuna dute.

Hegazti
Aptiar-Gaur[1]

Superb fairy wren2 LiquidGhoul.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaChordata
GoiklaseaTetrapoda
Klasea Aves
Azpiklaseak
Datu orokorrak
Iturria arrautza, Luma eta Haragi

Hegazti batzuk, bereziki korbidoak eta loroak, animalia adimentsuak dira; hegazti espezie askok tresnak sortu eta erabiltzen dituzte, eta hegazti sozial batzuek ezagutza belaunaldietan zehar pasatzen dute, kultura motatzat hartzen dena. Espezie askok urteroko migrazioak egiten dituzte, distantzia handiak zeharkatuz. Hegaztiak animalia sozialak dira, dei, kolore eta abestiekin komunikatzen dira, eta gertakari sozialetan hartzen dute parte, adibidez hazkuntza kooperatiboa, ehiza, andanak sortu edo harrapariak zirikatu. Hegazti espezie gehienak sozialki monogamoak dira (ez nahastu monogamia genetikoarekin), normalki kumaldi baterako, batzuetan urte batzuetarako eta oso gutxitan bizitza osorako. Espezie gutxi batzuk poliginikoak dira (ar bat hainbat emerekin) eta oso gutxi poliandrikoak (eme bat ar batzuekin). Hegaztiek kumaldiak egiten dituzte arrautzak jarrita, ugalketa sexual bidez ongarritzen direnak. Hegazti askok habiak sortzen dituzte arrautzak erruteko, eta bi gurasoetako batek edo biek mantentzen dituzte. Hegazti gehienek gurasoen arreta izaten dute arrautzatik atera eta gero. Hegazti batzuek, oiloak kasu, arrautzak jartzen dituzte ongarritu gabe ere, baina arrautza horiek ez dute txitarik sortzen.

Hegazti espezie asko ekonomikoki garrantzitsuak dira gizakientzat. Etxe abereak edo ez, arrautza, haragi eta luma iturri dira. Txori abeslariak eta loroak, baina ez bakarrik, konpainia-animalia izan daitezke. Guanoa (txorien kaka) ongarri gisa erabiltzeko biltzen da. Hegaztiek paper garrantzitsua izan dute giza kulturan. Gizakien jarduerak 120-130 espezie inguru desagertarazi ditu XVII. mendetik hona, eta beste ehunka batzuk aurretik. Giza-jarduerak 1.200 hegazti espezie inguru arriskuan jarri ditu, nahiz eta badauden proiektuak horietako batzuk babesteko. Hegaztiak ikustea turismo mota bat da. Hegaztiak aztertzen dituen zientziari ornitologia deritzo.

Eboluzioa eta sailkapenaAldatu

DefinizioaAldatu

Dinosauroak eta hegaztien jatorriaAldatu

Kontrako ingeniaritza genetikoak eta erregistro fosilak erakutsi dute hegaztiak dinosauro lumadun modernoak direla,[3] eta teropodoen taldeko lumadun dinosauroetatik eboluzionatu zutela. Dinosauro hauek Saurischiaren barruan sailkatu ohi dira. Gaur egungo hegaztien ahaiderik gertukoena krokodiloak dira. Jurasikoko arroketan hegaztien antzeko dinosauroak aurkitu dira, orain dela 170 milioi urtekoak, baina ez dira Avesen barruan sailkatzen, baizik eta Avialae talde zabalean.[1] Hasierako hegazti hauetako batzuk, adibidez Archaeopteryx, ez ziren guztiz gai hegan egiteko, eta oraindik arbasoen ezaugarri batzuk zituzten, hala nola hortzeria mokoen ordez eta isatsa luzeak euren hezurrekin.[1] DNAn oinarritutako ebidentziarekin aurkitu da hegaztiak asko dibertsifikatu zirela Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboaren ostean, orain dela 66 milioi urte; iraungien masibo horretan hil ziren pterosauroak eta hegaztiak ez diren dinosauro leinu guztiak.[4] Hegaztiek, bereziki hegoaldeko kontinenteetan bizi zirenak, iraungipenari aurre egin eta migrazioaren bidez asko dibertsifikatu ziren.[5] Kladistikaren arabera, bizi diren dinosauro bakarrak dira.[6]

Eboluzio goiztiarraAldatu

Hegaztien arbasoen dibertsifikazioaAldatu

Gaur egungo hegaztien dibertsifikazioaAldatu

Hegazti-ordenen sailkapenaAldatu

Aves
Palaeognathae

Struthioniformes[7]  


Notopalaeognathae

Rheiformes  



Novaeratitae


Casuariiformes  




Apterygiformes  



Aepyornithiformes  







Tinamiformes  



Dinornithiformes  






Neognathae
Galloanserae

Galliformes  



Anseriformes  



Neoaves

Strisores

Caprimulgiformes[7] (nightjars)





Steatornithiformes



Nyctibiiformes





Podargiformes



Apodiformes  








Columbaves
Otidimorphae

Musophagiformes  




Otidiformes  



Cuculiformes  




Columbimorphae

Columbiformes  




Mesitornithiformes  



Pteroclidiformes  








Gruiformes  



Aequorlitornithes

Mirandornithes

Phoenicopteriformes  



Podicipediformes  




Charadriiformes  



Ardeae
Eurypygimorphae

Phaethontiformes  



Eurypygiformes  



Aequornithes

Gaviiformes[7] (loons)




Austrodyptornithes

Procellariiformes



Sphenisciformes  






Ciconiiformes  




Suliformes cormorants, etc.)



Pelecaniformes  








Inopinaves

Opisthocomiformes  


Telluraves

Accipitrimorphae

Cathartiformes  



Accipitriformes  





Afroaves

Strigiformes 


Coraciimorphae

Coliiformes


Cavitaves

Leptosomiformes


Eucavitaves

Trogoniformes  


Picocoraciae

Bucerotiformes ( 




Coraciiformes  



Piciformes  








Australaves

Cariamiformes  


Eufalconimorphae

Falconiformes  


Psittacopasserae

Psittaciformes  



Passeriformes  














BanaketaAldatu

Anatomia eta fisiologiaAldatu

 
Hegazti baten kanpoko anatomia: 1 Mokoa, 2 Burua, 3 Irisa, 4 Begi-ninia, 5 Kapa, 6 Estalki txikiak, 7 Sorbaldakoak, 8 Estalki ertainak, 9 Tertziarioak, 10 Atzealdea, 11 Primarioak, 12 Irekidura, 13 Izterra, 14 Artikulazio tibio-tartsala, 15 Tartsoa, 16 Oina, 17 Tibia, 18 Sabela, 19 Saihetsak, 20 Bularra, 21 Zintzurra, 22 Karunkula

HezurduraAldatu

Iraizketa-aparatuaAldatu

Arnas eta zirkulazio-aparatuakAldatu

Nerbio-sistemaAldatu

Defentsa eta erasorako sistemakAldatu

KromosomakAldatu

Lumak eta ezkatakAldatu

HegaldiaAldatu

PortaeraAldatu

ElikaduraAldatu

Ura eta edateaAldatu

Lumen mantenuaAldatu

MigrazioakAldatu

KomunikazioaAldatu

Andanak sortzea eta elkarketakAldatu

Atseden hartzeaAldatu

UgalketaAldatu

Sistema-sozialakAldatu

Habiak, lurraldea eta erruteaAldatu

Gurasoen arretaAldatu

Habiaren parasitoakAldatu

Hautespen-sexualaAldatu

EkologiaAldatu

Gizakiekin harremanaAldatu

Garrantzi ekonomikoaAldatu

Erlijioan eta mitologianAldatu

Kultura eta folkloreanAldatu

MusikanAldatu

Hegaztien kontserbazioaAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c (Ingelesez) Dyke, Gareth J.; Naish, Darren; Cau, Andrea; Lee, Michael S. Y. (2014-05-01) «Morphological Clocks in Paleontology, and a Mid-Cretaceous Origin of Crown Aves» Systematic Biology (3): 442–449 doi:10.1093/sysbio/syt110 ISSN 1063-5157 . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  2. «Class Aves - Hierarchy - The Taxonomicon» taxonomicon.taxonomy.nl . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  3. (Ingelesez) Ronson, Jacqueline «The Dino-Chickens Are Coming» Inverse . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  4. (Ingelesez) Feduccia, Alan; Zhou, Zhonghe; Martin, Larry D.; Hou, Lianhai (1996-11-15) «Early Adaptive Radiation of Birds: Evidence from Fossils from Northeastern China» Science (5290): 1164–1167 doi:10.1126/science.274.5290.1164 ISSN 1095-9203 PMID 8895459 . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  5. (Ingelesez) «Influence of Earth's history on the dawn of modern birds: New time tree indicates that avian evolution was molded by climate change and plate tectonics» ScienceDaily . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  6. (Ingelesez) «Using the tree for classification» evolution.berkeley.edu . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  7. a b c Boyd, John (2007) «NEORNITHES: 46 Orders» John Boyd's website.

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Hegaztiak
Wikispezieetan bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: Aves