Ireki menu nagusia

Istanbul[1] (turkieraz İstanbul, eta bizantziar garaian grezieraz hasieran Bizantzio eta gero Konstantinopla), Turkiako hiririk handiena da, bai eta Europako handienetako bat ere, 12.782.960 biztanle baitzituen 2009an.[2] Gainera, lur eremu handia hartzen du, munduko 5. udalerri handiena baita. Istanbul probintziako hiriburu administratiboa da.

Istanbul
İstanbul
 Turkia
Istanbul2010.jpg
Administrazioa
Herrialdea  Turkia
Probintzia Istanbul probintzia
Alkatea Ekrem İmamoğlu
Izen ofiziala İstanbul
Jatorrizko izena İstanbul
Posta kodea 34000–34990
Geografia
Koordenatuak 41° 00′ 36″ N, 28° 57′ 37″ E / 41.01°N,28.960277777778°E / 41.01; 28.960277777778Koordenatuak: 41° 00′ 36″ N, 28° 57′ 37″ E / 41.01°N,28.960277777778°E / 41.01; 28.960277777778
Istanbul hemen kokatua: Turkia
Istanbul
Istanbul
Istanbul (Turkia)
Latrans-Turkey location Istanbul.svg
Azalera 1,930 km²
Altuera 100 m
Mugakideak Kocaeli probintzia
Demografia
Biztanleria 14.657.434 bizt. (2015)
Dentsitatea 5.199 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera 667 K. a. (juliotar)
Telefono aurrizkia 212, 216
Ordu eremua UTC+03:00
Hiri senidetuak Berlin, Kairo, Skopje, Vilnius, Isfahan, Jidda, Almaty, Beirut, Konstantza, Durrës, Houston, Jakarta, Johor Baharu, Kazan, Khartum, Kolonia, Lahore, Rabat, Guangzhou, Shanghai, Samarkanda, Taxkent, Mary Itzuli, Kabul, Sucre, Surabaya, Tabriz, Muqdisho, Konstantina, Atenas, Florentzia, Praga, Rotterdam, San Petersburgo, Sarajevo, Stockholm, Estrasburgo, Venezia, Varsovia, Habana, Buenos Aires, Mexiko Hiria, Rio de Janeiro, Toronto, Amman, Damasko, Dubai, Shimonoseki, Parintins, Mülheim, Londres, Plovdiv, Amsterdam, Tbilisi, Nur-Sultan, Viena, Budapest, Xi'an, Casablanca, Karatxi, Lagos, Baku, Amsterdam Itzuli, Busan, Bukarest, Tirana, Smolian eta Dubai
Matrikula 34
http://www.ibb.gov.tr/

Hiriaren historia luzean, hiriburu izan da sarritan: Erromatar Inperioa (330-395), Bizantziar Inperioa (395–1204 eta 1261–1453), Latindar Inperioa (1204–1261) eta Otomandar Inperioa (1453–1922). Horren ostean, Turkiako Errepublika berriaren hiriburua Ankarara eraman zen. 2010ean, Istanbul Europako kultura hiriburu izan zen. Hiriaren gune historikoa UNESCOren gizateriaren ondaretzat sailkatu zuten 1985an.[3]

Hiri zaharra Bosforo itsasartearen hego-mendebaldeko ertzean dago, baina hiri berriak, askoz handiagoa denak, itsasartearen bi aldeak hartzen ditu: europarra (Trazia) eta asiarra (Anatolia). Izan ere, bi kontinentetan dagoen metropoli bakarra da munduan.

Eduki-taula

EtimologiaAldatu

Bizantzio (grezieraz Βυζάντιον, Byzántion) hiriaren lehen izen ezaguna da. K. a. 660 inguruan sortu zen izen horrekin, K. a. V. mendeko Herodotoren arabera Kaltzedonia baino 16 urte lehenago. Bizas zeritzan Megarako kolonoen erregeak eman zion izena.

Konstantino I.ari esker, hiria Erromatar Inperioko ekialdeko hiriburu bihurtu zen, eta Konstantinopla[4] (grezieraz Κωνσταντινούπολις, Kōnstantinoúpolis, hots, "Konstantinoren hiria") izenarekin ezagutzen hasi zen. Enperadorea Nea Roma ("Erroma Berria") izena erabil zedin saiatu zen, alferrik.

Nahiz eta lehenagotik erabili, Istanbul izena XX. mendean hedatu zen gehien, batez ere nazioartean. 1930ko martxoaren 28an, Turkiako Posta Zerbitzuak nazioarteari eskaera ofiziala egin zion, hiri osoa izendatzeko, İstanbul erabil zezan. Aditu batzuen arabera, Istanbul izena grezierazko "εἰς τὴν Πόλιν" ([is tin ˈpolin], hirian) esalditik omen dator: azken batean, hiri nagusiari soilik "hiri" deitzea ohikoa da, Iruñea kasu. Beste aditu batzuen arabera, Konstántinoupólis greziar izenaren laburdura omen da, azentu gabeko silabak galdu eta hasierako i- gehitu ondoren.

Egungo turkieraz, hiriaren izena "İstanbul" da, puntudun İ larri batekin, turkierako alfabetoak İ letra puntuduna eta I puntugabea bereizten baititu.

Bizantziarren eta otomandarren menpeko eslaviar herriek Tzarigrad erabiltzen dute, Tsarraren (Enperadorearen) hiria (serbieraz eta bulgarieraz, Цариград), berez Konstantinopla izenaren kalkoa dena.

GeografiaAldatu

 
Istanbul satelite irudian

Istanbul Bosforo itsasartean dago, Asiaren eta Europaren mugan, Itsaso Beltza eta Marmara itsasoa lotzen diren lekuan. Hiri historikoa mendebaldean kokatzen da (Europan), Urrezko Adarra izeneko estuarioaren bi aldeetan.

Penintsula historikoa zazpi muinoren gainean eraikia dagoela esaten da, bakoitzaren gailurrean meskita inperial batekin, eta 22 km luze diren harresiek inguratua. Horietako handiena Topkapı jauregia dagoen Sarayburnu da (Jauregi muinoa)[5]. Urrezko Adarraren beste ertzean beste muino koniko bat dago, Galata auzoa (Beyoğlu barrutia) dagoen lekuan. Üsküdar ere, Asiako aldean, muino ugariz osatuta dago. Istanbuleko tontor garaiena Çamlıca muinoa da (Asian), 288 m garai[6].

KlimaAldatu

Istanbulek klima ozeaniko eta klima mediterraneoaren arteko trantsizioko klima du. Beraz, hiriak klima epela du. Esate baterako, udako lehortea ez da benetako klima mediterraneoan bezain handia. Udak beroak dira, hezeak baina euri gutxikoak (295 ordu eguzki hileko ekainean, uztailean eta abuztuan). Udako egun jakinetan, tenperaturak 35 °C-tik gorakoak izan daitezke. Neguak hotzak eta hezeak dira, euri ugari egiten du eta noizean behin elurra (76 ordu eguzki baino gutxiago hileko urtarrilean eta otsailean). Neguan egun jakinetan, tenperaturak 0 °C-tik behekoak izan daitezke. Horrela, urtero 25 bat izotz egun izaten dira, abendu, urtarril eta otsailean batez ere. Udaberriak eta udazkenak epelak dira.


Datu klimatikoak (Istanbul  )
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.7 9.1 11.2 16.5 21.4 26.0 28.4 28.5 25.0 20.1 15.3 11.1 18.8
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 2.9 2.8 3.9 7.7 12.0 16.0 18.5 18.7 15.5 12.0 8.5 5.3 10.5
Pilatutako prezipitazioa (mm) 98.4 80.2 69.9 45.8 36.1 34.0 38.8 47.8 61.4 96.9 110.7 123.9 843.9
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 17.7 15.3 13.6 10.3 7.8 5.3 3.6 4.0 6.1 10.3 12.9 16.9 123.8
Eguzki orduak 93 112 124 180 279 330 372 330 240 186 120 93 2459
Hezetasuna (%) 80 78 76 74 74 71 70 70 74 78 80 80 75
Iturria: NBE[7], Turkiako meteorologia institutua (DMI)[8], BBC weather[9]

HistoriaAldatu

Lehen jendeztatzeaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Bizantzio»
 
Bizantzioko akropoliko zutabe baten hondarrak, egun Topkapı jauregian.

Istanbuleko penintsula azpian Marmaray tunela eraikitzean, Neolito garaiko jendeztatze aztarnak aurkitu dituzte, K. a. 7. milurtekokoak, Bosforoa sortu baino lehenagokoak[10]. Traziar tribuak bi lekutan ezarri ziren (Lygos eta Semistra), penintsularen muturrean, egun Topkapı jauregia dagoen tokian, K. a. XIII eta K. a. XI. mendeen artean. Leku berean, feniziarrek merkatari herrixka bat ezarri zuten K. a. 1. milurtekoan eta K. a. 685ean Megaratik zetozen greziarrek beste herri bat, Kaltzedonia izenekoa[11][12].

Hala ere, Istanbuleko historia K. a. 660 inguruan hasten da, oro har, Bizas erregaren agindupean Megarako kolonoak Bosforoaren europar aldean ezarri zirenean, eta Bizantzio sortu (grezieraz Βυζάντιον, Bizantion, latinez Byzantium). Mendearen amaieran, akropoli bat eraiki zen behialako Lygos eta Semistra herrixken lekuan. Hiria persiar agintepean egon zen aldi batez K. a. V. mendean, baina greziarrek berreskuratu egin zuten Mediar Gerretan[13]. Bizantzio Deloseko Ligako kide izaten jarraitu zuen, K. a. 355ean independentzia lortu zuen arte. Erromatar Errepublikaren babespean denbora luzez egon ondoren, 73an Erromatar Inperioko zati bihurtu zen.

Peszenio Niger usurpatzailearen alde ipini izana, Septimio Severo enperadorearen aurka, garesti atera zitzaion, bi urteko setioaren ondoren 195ean errenditu zenean hiri suntsituya baitzegoen. Hala ere, bost urteren ondoren, hiria berreraikitzen hasi zen, eta denbora laburrean aurretik zuen ospea berreskuratu.

Konstantinoplaren igoera eta erortzeaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Konstantinopla»
 
Konstantinopla irudikatzen duen mapa zaharrena, 1422an Cristoforo Buondelmontik egina.

Konstantino I.ak Lizinio garaitu zuenean Krisopolisko guduan 324ko irailan, Erromatar Inperioko enperadore bakar bihurtu zen. Bi hilabete geroago, Konstantinok Bizantzio ordeztuko zuen hiri kristau berriaren planoa ezarri zuen. Inperioaren ekialdeko hiriburu zen Nikomedia ordezkatzeko sortua, hiriaren izen berria Nea Roma (Erroma Berria) izan zen, baina ezagunagoa egin zen Konstantinopla izenarekin (Konstantinoren hiria), XX. mendea arte iraungo zuena. Sei urte geroago, 330ko maiatzaren 11n, Konstantinopla hiriburu izendatu zuten, gerora Bizantziar Inperioa izan zena.

Hiriburu hura ezartzea Konstantinoren lorpen iraunkorrenetakoa izan zen, erromatar boterea ekialderatuz eta greziar kulturaren eta kristautasunaren erdigune bihurtu baitzen[14]. Eliza ugari eraiki ziren hirian zehar, Hagia Sofia barne, mila urtez munduko katedral handiena izan zena. Hiriaren kokalekuak Konstantinoplaren beraren existentzia ziurtatu zuen, eta harresiek Europa babestu zuten ekialdeko inbaditzaileengandik eta Islamaren aurrerakadatik. Erdi Aroko mende gehienetan, Konstantinopla Mendebaldeko hiri handiena eta aberatsena izan zen.

 
Konstantinoplaren erortzea.

Konstantinoplaren beheraldia Laugarren Gurutzadarekin hasi zen, gurutzatuek Bizantziar Inperioa estatu txikiagoetan zatikatu baitzuten. Hiria Latindar Inperioaren hiriburu bihurtu zen, gurutzatu katolikoek bultzatua ortodoxoena ordezkatzeko asmoarekin. Hala ere, Latindar Inperioak ez zuen luze iraun eta Bizantziar Inperioa 1261ean berrezarri zen, baina ahuldu samar zegoen. Hiriko elizak, babesak eta oinarrizko zerbitzuak gain-beheran zeuden eta biztanle kopurua 40.000 baino ez zen, IX. mendeko milioi erdiarekin alderatuta.

XIV. mende erdialdean, otomandar turkiarrak estrategia militar bat hasi zuten hiria itotzeko asmoarekin, herri txikiagoak bereganatuz eta hornidura bideak itxiz. Azkenean, 1453ko maiatzaren 29an, zortzi asteko setioaren ondoren, Mehmed II.a Konkistatzailea sultanak Konstantinopla hartu zuen eta Otomandar Inperioaren hiriburu izendatu. Ordu batzuk geroago, sultana Hagia Sofia elizara joan eta iman bat deitu zuen Islamaren kredoa errezitatzeko eta katedral handia meskita inperial bihurtu zen.

Turkiarren aginteaAldatu

 
Süleymaniye meskita (XIX. mende amaierako argazkian) Mimar Sinan arkitektoak egina

Konstantinopla erori eta gero, Mehmed II.ak hiria biziberritzea erabaki zuen. Anatolia eta beste herrialdeetako musulmanak, kristauak eta juduak ekarrarazi zituen, borondatez ala indarrez, gizarte kosmopolita sortzeraino. Mendearen amaieran, hiriak 200.000 biztanle zituen, Europako bigarren handiena[15]. Era berean, Mehmed II.ak azpiegitura zaharkituak berritu zituen eta Bazar Handia eraikitzen hasi. Garai hartan Topkapı jauregia ere eraiki zen, laurehun urtez sultanaren egoitza ofiziala izan zena.

Hiria, Kristautasunaren babes izatetik, kultura islamikoaren ikur izatera igaro zen. Meskita inperial ugari eraiki ziren, sarri eskolaz, ospitalez eta bainu publikoz atxikiak. Suleiman I.aren sultanaldia (1520-1566) arte eta arkitekturako lorpen handiko garaia izan zen. Mimar Sinan arkitektoburuak Süleymaniye meskita eta beste hainbat eraikin diseinatu zituen eta zeramika, kaligrafia eta miniaturagintza loratu ziren. XVIII. mende amaieran, hiriak 570.000 biztanle zituen.

XIX. mende hasierako matxinada garaiak Mahmud II.a sultanaren goraldia eragin zuen, eta Europa Mendebaldeko kulturarekin lerratu zen inperioa. Garai honetan zubiak eraiki ziren Urrezko Adarra zeharkatzeko, eta hiria burdinbidez lotu zen Europako sarearekin 1880ko hamarkadan. Tünel linea, munduko metro zaharrenetarikoa, 1875ean ireki zen, eta beste hainbat azpiegitura moderno ere (ur hornidura, argindarra, telefonoa eta tranbiak) hurrengo urteetan eraiki ziren, nahiz eta Europako beste hirietan baino geroago izan.

Hala ere, modernizazio esfortzuak ez ziren nahikoak izan Otomandar Inperioaren gainbehera galarazteko. XX. mende hasieran, Turku Gazteen Iraultzak eta gerra ugariek Inperioaren porrot ekonomikoa ekarri zuen. Azkeneko gerran, Lehen Mundu Gerran, britainiarrek, frantziarrek eta italiarrek hiria hartu zuten. Azken otomandar sultana, Mehmed VI.a, 1922ko azaroan erbesteratu zuten. Urtebetera okupazioa amaitu zen, Lausanako Ituna sinatu eta Mustafa Kemal Atatürk iraultzaileak Turkiako Errepublika izendatu zuen 1923ko urriaren 29an.

ErrepublikaAldatu

Turkiako Errepublika berriaren hiriburua Ankarara eraman zen eta 1930ean hiriaren izen ofizial bakartzat Istanbul ezarri. Nahiz eta hiriburutasuna galdu, 1940ko hamarkada amaieratik aldaketa estruktural handiak jasan zituen, hala nola, plaza (adibidez, Taksim plaza), bulebar eta hiribide berriak, batzuetan eraikin historikoen kostuz. Hiriko biztanleria laster hazten hasi zen 1970eko hamarkadatik aurrera, Anatoliako biztanleak hirira enplegu bila iristen ziren heinena. Hiria izugarri hazi zen, inguruko herri eta basoak irensteraino, eta Istanbulgo metropoli eremua eratu.

DemografiaAldatu

Istanbuleko biztanleria historian zehar
Urtea Biztanleak Urtea Biztanleak
330 40.000 1914   909.978
400   200.000-400.000 1927   680.857
530   550.000 1935   741.148
545   350.000 1940   793.949
715   300.000 1945   860.558
950   400.000 1950   983.041
1200   250.000-300.000 1955   1.268.771
1453   36.000 1960   1.466.535
1477   70.000 1965   1.742.978
1566   600.000 1970   2.132.407
1690   750.000-800.000 1975   2.547.364
1817   500.000 1980   2.772.708
1860   715.000 1985   5.475.982
1885   873.570 1990   6.629.431
1890   874.000 2000   8.803.468
1897   1.059.000 2007   11.372.613
1901   942.900 2010   12.915.158

Metropoli eremuak 11.372.613 biztanle ditu, 2007ko erroldaren arabera[16] eta egun munduko hiri handienetakoa da. Gainera, biztanleriaren hazkuntza tasa % 3,45 da egun, batez ere landa lurretako etorkinak direla-eta. Istanbulgo biztanle dentsitatea 1.700 bizt/km² da, Turkiako batez besteko den 81 bizt/km² zifratik urrun[17].

Metropolitar eremuko biztanleria hirukoiztu egin zen 25 urtetan, 1980 eta 2005 artean. Gutxi gorabehera, istanbuldarren % 70 europar aldean bizi dira eta % 30, asiar aldean. Turkia hego-ekialdeko langabezia tasa zela-eta, eskualde horietako asko Istanbulera lekualdatu ziren lan bila, eta hiriaren aldirietan ezarri.

Ondasun nabarmenakAldatu

Istanbulgo gune historikoak1
  UNESCOren gizateriaren ondarea
 
Mota Kulturala
Irizpideak i, ii, iii, iv
Erreferentzia 356
Kokalekua   Turkia
Eskualdea2 Europa eta Asia
Izen ematea 1985 (IX. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

GarraioaAldatu

 
Haydarpaşa geltokia.
 
"Vapur" bat Bosforoan.

Istanbulen bi tren geltoki daude, Sirkeci (europar aldean) 1889an eraikia eta Haydarpaşa (asiar aldean) 1909koa. Sirkeci geltokira iristen zen Orient-Express linea ezaguna, eta bertatik irteten dira egun Paris-Venezia-Orient-Express (aurrekoaren oinordekoa-edo), Danubio-Express, Bosforo-Express, eta Greziara doan Laguntasunaren trena. Hayderpasa geltokitik, Trans-Asia-Express linea irtetean da Teheranerantz eta antzinako Taurus-Express Bagdadera. Bertatik Ankarara doazen abiadura handiko trena berriak ere irteten dira. Bosforoa igaroko duen burdinbide tunela, Marmaray izenekoa, 2004tik eraikitzen ari dira eta 2013an inauguratu zen.

Bi nazioarteko aireportu ditu hiriak: Atatürk nazioarteko aireportua, europar aldean, eta Sabiha Gökçen nazioarteko aireportua, asiarrean.

Istanbulgo metroak linea bakarra du, baina 2008an 68 milioi bidaiarik erabili zuten. Hala ere, badira halaber metro arineko linea bat (hafif metro), tranbia eta bi funikular, aldirietako tren lineez gain. Beste hirien adibideari jarraiki, 2009an metrobus sistema abian jarri zen.

Gainera, udalak ur-gaineko garraio sistema kudeatzen du, Bosfororen bi ertzetako ontziralekuak lotzeko.

Taxien sarea (turkieraz, taksi) oso garatuta dago: auto horiak dira.

KirolaAldatu

FutbolaAldatu

Galatasaray SK, Fenerbahçe SK, eta Beşiktaş JK dira hiriko talderik indartsuenak: elkarren artean lehia handia dago.

HedabideakAldatu

Istanbuldar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1.   Euskaltzaindia Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia .
  2. (Turkieraz) «Büyükşehir Belediyeleri ve Bağlı Belediyelerin Nüfusları - 2009». Nadrese Dayalı Nüfus Kayit Sistemi (Adnks) Veri Tabani. Türkiye İstatistik Kurumu. 2010-08-24an eskuratua.
  3.   UNESCO | Istanbulgo gune historikoak .
  4.   Euskaltzaindia (2012-03-30) 168. araua: Afrika kolonialeko toponimia .
  5.   Istanbul from a Bird's Eye View .
  6.   The Topography of İstanbul .
  7. (Ingelesez)   NBE (Climatological Information of Istanbul) .
  8. (Turkieraz)   Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul .
  9. (Ingelesez)   BBC Weather Centre - World Weather - Average Conditions - Istanbul, Turkey - Istanbul, Turkia) .
  10.   Rainsford, Sarah Istanbul's ancient past unearthed . Noiz kontsultatua: 21 April 2010 .
  11. "Kaltzedonia" era arautua Antzinateko hirien euskarazko izenak 147. arauan
  12. Lister, Richard P. (1979). The Travels of Herodotus. Londres: Gordon & Cremonesi. ISBN 0-86033-081-8
  13. De Souza, Philip (2003). The Greek and Persian Wars, 499-386 B.C.. London: Routledge. ISBN 0-415-96854-2
  14. Barnes, Timothy David (1981). Constantine and Eusebius. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 0-674-16531-4
  15. Chandler, Tertius; Fox, Gerald (1974). 3000 Years of Urban Growth. London: Academic Press
  16. Türkiye istatistik kurumu Helbidean oinarritutako errolda. (2008-04-19)
  17. (Turkieraz)  Presentation of Reference City: Istanbul .

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Istanbul