Ireki menu nagusia
Artikulu hau Alemaniako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kolonia (argipena)».

Kolonia[1] (alemanez: Köln, kolonieraz: Kölle, nederlanderaz: Keulen) mendebaldeko Alemaniako hiria da, Ipar Renania-Westfalia estatuko hiri nagusia eta herrialde osoko laugarren populatuena, Berlin, Hanburgo eta Munichen atzetik. 2015ean 1.060.582 biztanle zituen[2].

Kolonia
Köln
 Alemania
Stadtbild Köln (50MP).jpg
Flagge Köln.svg DEU Koeln COA.svg
Administrazioa
Herrialdea Alemania
Alemaniako estatua Ipar Renania-Westfalia
EskualdeaKolonia
Alkatea Henriette Reker Itzuli
Izen ofiziala Köln
Jatorrizko izena Köln
Posta kodea 51149, 50667, 50668, 50670, 50672, 50674, 50677, 50676, 50678, 50679, 50765, 50767, 50733, 50735, 50737, 50739, 50823, 50825, 50827, 50829, 50833, 50858, 50859, 50931, 50935, 50937, 50939, 50968, 50969, 50996, 50997, 50999, 51061, 51063, 51065, 51067, 51069, 51103, 51105, 51107, 51109, 51143, 51145 eta 51147
Udal kodea 05315000
Geografia
Koordenatuak 50° 56′ 32″ N, 6° 57′ 28″ E / 50.942222222222°N,6.9577777777778°E / 50.942222222222; 6.9577777777778Koordenatuak: 50° 56′ 32″ N, 6° 57′ 28″ E / 50.942222222222°N,6.9577777777778°E / 50.942222222222; 6.9577777777778
Kolonia (Alemania) hemen kokatua: Alemania
Kolonia (Alemania)
Kolonia (Alemania)
Kolonia (Alemania) (Alemania)
North rhine w K.svg
Azalera 405.01 km²
Altuera 52 m
Mugakideak Rhein-Erft District Itzuli, Rhein-Sieg District Itzuli, Rhein-Berg District Itzuli, Leverkusen, Mettmann Itzuli, Rhein-Kreis Neuss Itzuli eta Hürth
Demografia
Biztanleria 1.080.394 bizt. (2017ko abenduaren 31)
Dentsitatea 2.667,57 bizt/km²
Informazio gehigarria
Telefono aurrizkia 221, 2232, 2233, 2234, 2236, 2203
Ordu eremua UTC+01:00 eta UTC+02:00
Hiri senidetuak Liverpool, Esch-sur-Alzette, Lille, Lieja, Rotterdam, Turin, Kyoto, Tunis, Turku, Neukölln, Cluj-Napoca, Tel Aviv, Bartzelona, Pekin, Tesalonika, Cork, Corinto Itzuli, Indianapolis, Volgograd, Treptow-Köpenick, Katowice, Betleem, Istanbul, Rio de Janeiro eta Jiaozuo
Matrikula K
www.stadt-koeln.de, www.cologne.de/ eta stadt.koeln

EtimologiaAldatu

Erromatarren kolonia izan zen hasieran eta Colonia Claudia Ara Agrippinensium izena zeukan, Colonia Agrippina izenaz ezagutzen bazen ere.

GeografiaAldatu

Rhin ibaiak zeharkatzen du hiria. Alemaniako hirugarren hiri zabalena da, 405'15 kilometro koadroko eremua baitu. Ingurua nahiko laua da; punturik altuenak, babesturik dagoen Königsforst eremuak, 108 metroko garaiera du, eta punturik baxuenak, Worringer Bruchek, 37'5 metrokoa besterik ez.

 
Rhin ibaia Kolonia hiria zeharkatuz, erdialdean Hohenzollernbrücke ikus daiteke, eta ezkerraldean Koloniako katedrala.

KlimaAldatu

Datu klimatikoak (Koloniako aireportua, 1981–2010)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 16.2 20.7 25.0 29.0 34.4 36.8 37.3 38.8 32.8 27.6 20.2 16.6 38.8
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.4 6.7 10.9 15.1 19.3 21.9 24.4 24.0 19.9 15.1 9.5 5.9 14.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.6 2.9 6.3 9.7 14.0 16.6 18.8 18.1 14.5 10.6 6.3 3.3 10.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -0.6 -0.7 2.0 4.2 8.1 11.0 13.2 12.6 9.8 6.7 3.1 0.4 5.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -23.4 -19.2 -12.0 -8.8 -2.2 1.4 2.9 1.9 0.2 -6.0 -10.4 -16.0 -23.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 62.1 54.2 64.6 53.9 72.2 90.7 85.8 75.0 74.9 67.1 67.0 71.1 838.6
Eguzki orduak 54.0 78.8 120.3 167.2 193.0 193.6 209.7 194.2 141.5 109.2 60.7 45.3 1567.5
Iturria: Deutscher Wetterdienst[3][4]

HistoriaAldatu

Erromatar koloniaAldatu

 
Colonia Claudia Ara Agrippinensium

Erromatarrek Oppidum Ubiorum («ubioen herria») izena eman zioten, K. a. 38. urtean Ubii leinu germaniarrak sortutako herrixkari. Toki estrategikoan zegoenez, K. o. 50. urtean kokalekua handitu eta kolonia kategoria jaso zuen. Colonia Claudia Ara Agrippinensium izena hartu zuen, Agripina Klaudio enperadorearen emaztearen ohoretan.

85. urtean, Germania Beherea erromatar probintziaren hiriburu bihurtu zen, eta 260-271 bitartean Galietako Inperioaren hiriburu. 310ean, Konstantino I.a Handia enperadore zela, Rhin ibaiaren gaineko zubia eraiki zen eta Alpeetatik iparraldera zegoen Europako merkatal hiri garrantzitsuena bihurtu zen. Enperadore erromatarrek egonaldi luzeak egiten zituzten bertan. 459an frankoak jabetu ziren hiriaz, erromatarren agintaldiari amaiera emanez.

Erdi AroaAldatu

Artzapezpikutza eskuratu zuen 785. urtean. Germaniako Erromatar Inperio Santuaren garaian, bertako artzapezpikua zazpi errege hautatzailetariko bat zen, baita hiru aita santu hautatzaileetariko bat ere. 1164an Rainald de Dassel artzapezpikuak Errege Magoen erlikiak Koloniako katedralean zeudela zabaldu zuen eta hirirako erromesaldiak hasi ziren.

Mendeetan zehar, gatazka latzak izan ziren hiriko burgesiaren eta artzapezpiku-hauteslearen artean. 1288an, Worringengo borroka galdu ondoren, artzapezpikuak alde egin behar izan zuen eta Kolonia Hansa Ligan sartu zen. Arteak eta kulturak garrantzi handia izan zuten Erdi Aroan. 1475ean Hiri Inperial Aske bihurtu zen. Honekin bere armada propioa sortu zuen, uniforme gorriduna, behar izanez gero, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren alde borrokatuko zena.

 
Kolonia suntsitua 1945ean

XIX eta XX mendeakAldatu

1794an oste frantsesek hartu zuten hiria. Napoleon Bonapartek Roer departamendu frantsesean sartu zuen. Vienako Batzarrak, 1815ean, Prusiako Erresumaren menpeko Germaniar Konfederazioan kokatu zuen. Prusiak, baina, Düsseldorfen aldeko apustua egin zuen, hau Koloniaren gainetik jarriz.

Bigarren Mundu Gerran, 1942-1945 bitartean, Aliatuek bonbardatu zuten, garrantzi handiko hiri industriala baitzen. Bonbardaketek erabat kaltetu zuten hiria, %80a suntsitu zelarik. Katedral gotikoak zutik iraun zuen eta kalte txikiak baino ez zituen izan.

EkonomiaAldatu

Rhin eskualdeko ekonomia eta kultura hiri nagusia da. Oso garrantzitsua da industria: altzairugintza, automobilgintza, nekazaritzarako makineria, kimika eta janari industria, petrolio findegiak, papergintza eta larrugintza. Merkataritza eta finantza hiri garrantzitsua da orobat.

Ondasun nabarmenakAldatu

Bigarren Mundu Gerra garaian hiriaren parte bat suntsitu bazen ere, ondo kontserbatu ditu antzinako monumentuak. Aipagarriak dira, besteak beste:

Kolonia hiria, Rhin ibaia, Groß St. Martin eliza, Koloniako katedrala eta Hohenzollernbrücke zubia gauez.

KulturaAldatu

 
Kölner Karneval, 2006

JaialdiakAldatu

Koloniako jairik handiena Kölner Karneval (inauteria) da. Azaroaren 11ko 11:11 direnean hasten da jaia, hiriko giltzak "zoroei" (Jecken) ematerakoan, eta sei egun irauten du. Astelehenean karroza koloretsuen Rosenmontagszug desfile erraldoia egiten da eta astertean Nubbel erretzen dute, sei egun horietan pekatu ugari egiteagatik.

KirolaAldatu

Koloniako futbol taldea 1. FC Köln da. Hiru aldiz irabazi du Bundesliga eta lau aldiz Kopa. 1986an UEFA Kopako txapeldunordea ere izan zen. Aipatzekoa da Kölner Haie izotz hockey taldea ere, Alemaniako txapelketa zortzi aldiz irabazi duena.

Alemaniako bigarren maratoi garrantzitsuena antolatu izan du 1997tik aurrera eta txirrindularitzako Koloniako Itzulia ere bai 1908tik aurrera.

GarraioaAldatu

 
Köln Hauptbahnhof, tren geltoki nagusia

Komunikabide sare garrantzitsu batek lotzen du Kolonia Alemaniako hiri eta eskualde nagusiekin (Paris-Berlin burdinbidea, errepideak, aireportua eta Rhin ibaiaren bidezko garraioak). Alemaniako mendebaldeko ibai-portu nagusia da eta, batez beste, 9 milioi tona irten-ateratzen da urtero bertako portutik.

Koloniar ospetsuakAldatu

Hiri senidetuakAldatu

IruditegiaAldatu

  Irudi bat handitzeko, klika ezazu gainean.

ErreferentziakAldatu

  1. 157. araua Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2010-8-20.
  2. (Alemanez) Bevölkerung im Regierungsbezirk Köln it.nrw.de . Noiz kontsultatua: 2017-07-14.
  3. Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte . Noiz kontsultatua: 2017-07-14.
  4. Klimastatistik Köln-Wahn . Noiz kontsultatua: 2017-07-14.
  5. Partnerstädte . Noiz kontsultatua: 2009-06-22.
  6. «Lile Facts & Figures» Mairie-Lille.fr . Noiz kontsultatua: 2007-12-17.
  7. Kyoto Udal Webgunea / Data Box / Hiri Senidetuak www.city.kyoto.jp . Noiz kontsultatua: 2010-01-14.
  8. (Gaztelaniaz) Barcelona internacional - Hiri senidetuak © 2006-2009 Bartzelonako Udala . Noiz kontsultatua: 2009-07-13.
  9. Hiri Senidetuak Pekin Udal Gobernua . Noiz kontsultatua: 2008-09-23.
  10. «Hiri senidetuak» Tesalonika Hiria . Noiz kontsultatua: 2009-07-07.
  11. ::Bethlehem Udalerria:: www.bethlehem-city.org . Noiz kontsultatua: 2009-10-10.

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kolonia (Alemania)