Ireki menu nagusia

Kemal Atatürk[1], jaiotza izenaz Mustafa (Tesalonika, gaurko Grezia, 1881eko maiatzaren 19Istanbul, 1938ko azaroaren 10), turkiar militar, politikaria eta, 1923-1938 bitartean, Turkiako lehen presidentea izan zen. Turkia modernoaren aitatzat eta hainbat erreformaren bultzatzailetzat hartzen dute.

Kemal Atatürk
Atatürk Kemal.jpg
Turkiako Presidentea

1923-10-29 - 1938-11-10
Turkiako Lehen Ministroa

1920-05-03 - 1921-01-24
Turkiako Biltzar Nazional Nagusiaren kidea

Bizitza
Jaiotza Tesalonika1881
Herrialdea  Turkia
Bizilekua Tesalonika
Heriotza Dolmabahçe Palace Itzuli1938ko azaroaren  10a (56/57 urte)
Hobiratze lekua Anıtkabir Itzuli
Ethnography Museum of Ankara Itzuli
Heriotza modua berezko heriotza: zirrosia
Familia
Aita Ali Rıza Efendi
Ama Zübeyde Hanım
Ezkontidea(k) Latife Uşşaki Itzuli  (1923-01-29 -  1925-08-05)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa Ottoman Military College Itzuli 1905-01-11)
Monastir Military High School Itzuli
(1896 -
Turkish Military Academy Itzuli
(1899-03-13 - 1902)
Hizkuntzak turkiera
Otomandar turkiera
frantsesa
Jarduerak
Jarduerak politikaria eta armadako ofiziala
Lantokia(k) Ankara
Jasotako sariak
Nominazioak
Kidetza Vatan ve Hürriyet Itzuli
Committee of Union and Progress Itzuli
Zerbitzu militarra
Adar militarra Turkish Land Forces Itzuli
Gradua field marshal Itzuli
Parte hartutako gatazkak 31 March Incident Itzuli
Italia-Turkia Gerra
Balkanetako Gerra
Gallipoliko gudua
Caucasus campaign Itzuli
Sinai and Palestine campaign Itzuli
Greco-Turkish War (1919–1922) Itzuli
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa ateismoa
Alderdi politikoa Herriaren Alderdi Errepublikanoa
IMDb nm1130855
Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg

BiografiaAldatu

 
Mustafa Kemal 19. dibisioiaren buru, 1915.

Istanbulgo gerra akademian egin zituen ikasketak. 1904an atxilotu zuten, ofizial antiabsolutisten eta antiklerikalen ezkutuko elkarte bateko kide izateagatik. Balkanetako Gerran parte hartu zuen eta gero, Lehen Mundu Gerran: Otomandar Inperioko gudarostearen buru izan zen Armenian eta Sirian. Dardaneloetako defentsan nabarmendu zen, Gallipoliko guduan.

Turkia galtzaile atera ondoren, ez zuen Sevresko ituna onartu. Mehmed VI.a sultanak ingelesen alde zeraman politikari aurre egin zion. Ankarako Batzar Nagusiak lehendakari izendatuta, eta gudarostea bere alde zuela, 1922an sultana kargua uztera behartu zuen eta errepublika indarrean jarri zuen.

Errepublikako lehendakari hautatu zuten 1923ko urriaren 29an. Harez geroztik, Turkiako estatuaren erreforma soziopolitikoa abiarazi zuen: lurraldeko mugak zehaztu zituen eta Irak aske utzi zuen; kurduak eta armeniarrak gogor zapaldu zituen; estatuaren erlijio neutraltasuna aldarrikatu zuen, Korana irakasten zuten eskolak eta erlijio epaitegiak itxi zituen; sartaldeko zuzenbide zibila, egutegi gregoriotarra, pisu eta neurri sistema hamartarra eta latin alfabetoa erabilarazi zituen; azkenik, Europako motako jantziez janztera behartu zituen biztanleak.

Lehendakari zela, diktadore baten ahalmenak bereganatu zituen; 1926an heriotza zigorra ezarri zien oposizioko buruzagiei eta Cumhuriyet Halk Partisi ("Herriaren Alderdi Errepublikarra") alderdi politiko bakarreko erregimena finkatu zuen. Haren agintaldian, industriak eta bide azpiegiturek aurreramendu handia izan zuten.

Atatürken erreformakAldatu

Fez kapela tradizionala jantzi desegokitzat jo eta gizonen ohituretatik desagerrarazteari ekin zion. Emakumeen jantziei zegokienez, halaber, beloa kentzen ahalegindu zen. Emakumeen eskubideen aldeko beste hainbat erreforma abiatu zituen: besteak beste, botoa ematekoa.

Islamaren inguruan, errepublika laikoa izateko bidean ipini zuen, baina meskitak kontrolpean mantendu eta dervishen kofradiak desegin. Alkoholaren debekua malgutu zuen.

Deiturak erabiltzera behartu zituen herritarrak (ordu arte, turkiarrek izena eta lanbidea zein izengoitia soilik erabiltzen zituzten). Horrela sortu zen harena: Atatürk (ata = "aita", türk = "turkiar"; Kemal, hau da, "perfektua", goitizena da).

Hizkuntzaren alorrean, lan handia egin zuen. Tartean, turkiera idazteko, latin alfabetoak arabiar idazkera ordezkatu zuen 1928an. Era berean, turkieran persieratik eta arabieratik jatorrizko ziren hitzak turkiar jatorrizko hitzekin ordezkatu zituen. Beste hizkuntza guztiak (kurduera, adibidez) guztiz baztertuta geratu ziren.

Horrez gain, trenbidearen sarea garatzea bultzatu zuen.

ErreferentziakAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kemal Atatürk