Laudio

Arabako udalerria

Laudio[1] Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Aiaraldea eskualde edo kuadrillakoa. Industriagunea da, eta Arabako udalerri jendetsuenetan bigarrena (Gasteiz da lehena), 18.303 biztanle baitzituen 2016. urtean. Ofizialki, udalerriaren izen osoa Laudio Ibar Noblea da.

Laudio
 Araba, Euskal Herria
Laudioko udaletxe barria.jpg

Laudioko bandera

Laudioko armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Araba
Eskualdea Aiaraldea
Izen ofiziala Banderallodiooficial.png Laudio / Llodio
Alkatea Natxo Urkixo (Bildu)
Posta kodea 01400
INE kodea 01036
Herritarra laudioar[1]
Kokapena
Koordenatuak 43° 09′ 04″ N, 2° 57′ 22″ W / 43.151111111111°N,2.9561111111111°W / 43.151111111111; -2.9561111111111Koordenatuak: 43° 09′ 04″ N, 2° 57′ 22″ W / 43.151111111111°N,2.9561111111111°W / 43.151111111111; -2.9561111111111
Azalera 37,56 km2
Garaiera 130 - 782 metro
Distantzia 50 km Gasteiza
Demografia
Biztanleria 18.303 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -101)
Dentsitatea 487,3 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[2]
Red Arrow Down.svg -% 1,91
Zahartze tasa[2] % 19,63
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 39,93
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 75,79 (2011)
Genero desoreka[2] % 8,22 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 14,24 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 25,59 (2010)
Euskararen erabilera % 4,1 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera data X. mendean edo lehenago
Webgunea http://www.laudiokoudala.net

IzenaAldatu

Laudio izena segur aski Laudius erromatar pertsona izenetik dator. Hain oinarri sendoa ez duten beste teoria batzuen arabera, Claudius erromatar pertsona izenetik letorke (baina horrek gaztelaniaz Cloyo izena emango luke), edo Flaudio pertsona izenetik (Julio Caro Barojak teoria hori aldeztu zuen, baina geroztik jakin da ez zela Flaudio erromatar izenik izan).[3]

Euskarazko ohiko ebakera hiru silabakoa da: /lau-dí-o/. Azken urteotan, gaztelaniaren eraginez, bi silabako ebakera zabaldu da, /láu-dio/, baina erdarakada gordintzat jotzen da, euskara zainduan baztertzekoa.[3]

Udalerriaren izen ofiziala Laudio da euskaraz, eta Llodio gaztelaniaz.

Herritarrari laudioar deritzo. Nahiz eta 1979an Euskaltzaindiak laudiar proposatu zuen, geroagoko ikerketek frogatu dute laudioar dela herritar izen egokiena, eta horrela jakinarazi zion Euskaltzaindiak Laudioko Udalari 1985 eta 2000. urteetan eginiko irizpenetan. Aldaketa proposatzeko, Euskaltzaindiak kontuan hartu zituen, alde batetik, Jose Paulo Ulibarri (1775-1847) idazlearen Gutun liburua; eta, bestetik, inguruko adineko euskaldunen erabilera. Horretaz gain, aintzat hartu zuen Laudioren ondoan dagoen Amurrioko Baranbio kontzejuko herritar izena baranbioar dela euskaldunen artean.[1]

GeografiaAldatu

 
Nerbioi ibaia, Laudio zeharkatzen.

Inguru naturalaAldatu

Nerbioi ibarrean dago kokatuta geografikoki, Nerbioi ibaiaren ibilbidearen erdian. Herriak haren urak hartzen ditu Amurriotik etorriak, eta hauek Arakaldorako bidean segitzen dute.

Inguruko mendiei dagokienez, Ganekogortako mendilerroan dauden Kamaraka (782 m) eta Goikogane (698 m) ditugu, alde batetik, Bizkaiko mugan. Beste alde batetik, Pagolar (718 m), Mostatxa (667 m), Elorritxugana/Kukutzakoatxa (721 m), Zenagortagana (700 m) eta Luxamendi (470 m) daude.

Udalerri mugakideakAldatu

AuzoakAldatu

Laudio lau auzok osatzen zuten: Larrazabal, Olarte, Larra eta Goienuri. Udal gaiak jorratzeko nahiz alkateak hautatzeko, banaketa administratibo hori kontuan izaten zen.

XIX. mendean, ordea, Foruak galtzearekin batera, mendetako antolakuntza administratiboa eraldatu egin zen, eta, hazkunde demografikoaren ondorioz, Laudiok itxuraldatze handia izan zuen. Gaur egun, beraz, lau auzo historiko haiekin zerikusirik ez duten hainbat auzo ditu. Ezagunenak eta handienak, Areta, Ugarte, Gardea, Latiorro, Landaluze eta Erdigunea dira.

HistoriaAldatu

DemografiaAldatu

XX. mendearen 60 eta 70eko hamarkadetan industrializazioaren ondorioz gertatutako hazkunde demografikoaren ondoren, Laudio biztanleak galtzen ari da etengabe 80ko hamarkadatik aurrera, antzeko tamainako beste herri batzuetan jazotzen ari den modu berean.

Biztanleriaren bilakaeraAldatu

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bilduko Natxo Urkixo hautatu zuten alkate. 2015eko hauteskundeen ondoren, berak jarraitu zuen alkatetzan.

2019ko udal hauteskundeetan EAJ izan zen alderdirik bozkatuena. Horren ondorioz, Ander Añibarro hautatu zuten alkate.

Laudioko udalbatza

Alderdia

2015

2019

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5 / 17
2.443 (% 27,10)
7 / 19
3.581 (% 36,42)
EH Bildu
5 / 17
2.902 (% 32,19)
7 / 19
2.448 (% 24,90)
Omnia
4 / 17
1.989 (% 22,06)
3 / 19
1.807 (% 18,38)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
2 / 17
1.102 (% 12,22)
2 / 19
1.035 (% 10,53)
Alderdi Popularra (PP)
1 / 17
579 (% 6,42)
0 / 19
432 (% 4,39)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak, Euskadi.net webgunean.[4]

AlkateakAldatu

 
Laudioko udaletxea, Herriko Plazan.

Hauek izan dira Laudioko azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[5]
Pablo Gorostiaga Gonzalez[6][7][8] 1979 1983 Gure Aukera
Juan Jose Ibarretxe Markuartu[8] 1983 1987 EAJ
Pablo Gorostiaga Gonzalez[7] 1987 1991 HB
Antonio Aiz Salazar[9] 1991 1995 EAJ
Antonio Aiz Salazar[9] 1995 1997 a EAJ
María del Yermo Urquijo 1997 1999 EAJ
Pablo Gorostiaga Gonzalez[7] 1999 2003 EH
Jon Karla Menoio Llano 2003 2007 EAJ-EA
Jon Karla Menoio Llano 2007 2011 EAJ
Jon Iñaki Urkixo Orueta[7] 2011 2015 Bildu[10]
Jon Iñaki Urkixo Orueta[5][7] 2015 2019 EH Bildu
Ander Añibarro Maestre[11][12] 2019 Jardunean EAJ

a 1997ko uztailean Antonio Aiz Salazar kargugabetu zuten.

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Laudioko Juan Jose Ibarretxe[13] (Ahotsak[14] proiekturako)

XIX. mende arte Laudio herri nagusiki euskalduna mantendu zen, baina XX. mendearen hasieran erabat galdu zen bertako euskara, hainbat faktore sozio-ekonomiko eta politikoren ondorioz. Herriko hizkera mendebaleko euskararen aldaera izan da beti, Nerbioi ibarreko beste herrien multzokoa.

Berreskuratze prozesua indartu egin da XX. mendeko amaieratik. Gaur egun, Basalarrina Kultura Elkarteak laudioar euskaldunak hainbat kultura ekimenetarako biltzen ditu. Ikastola bat ere badute eta Araba Euskaraz jaialdia antolatu zuten 1983, 1993, 2000 eta 2011. urteetan. 2012an, laudioarren herena zen euskaldun, eta XXI. mendearen hasierako hamar urtean, euskararen erabilera bikoiztu baino gehiago egin da: % 3,69 zen 2001ean, eta % 9 izan zen 2011ko udazkenean. Euskara balioesten dute laudioarrek.[15]

IrakaskuntzaAldatu

Laudioko udalak herritarrei eskaintzen dizkien zerbitzuen artean lanbide heziketako ikasketak ditugu. Ikasketok 1870ean zabaldu zen Laudio Ibarraren Eskola Publikoaren eraikinean egiten dira.

Eskolaren ardura hainbeste kongregazio eta irakasleren esku egon da urteetan zehar eta Lehen Hezkuntza eta Batxilergoa eman izan da bertan 1972. urtera arte. 1940an La Salleren anaiek hartu zuten udal eskolaren ardura eta 1998ra arte kongregazio honek izan du bertoko hezkuntzaren ardura. 1972an izan zen hezkuntzaren erreformaren ondorioz, Udal Eskola berregituratu egin zen, eta, bertan aurreko heziketa mailak utzita, lanbide heziketa ematen hasi zen, eta Laudioko Lanbide Heziketa Udal Ikastetxea sortu zen.

1998an, La Salletarrek eskola zuzentzeko eta gidaritza akademikoa izateko udalarekin zuten konpromisoa bertan behera utzi zuten eta eskolaren ardura irakasleen esku geratu zen.

Laudioko Lanbide Heziketa Udal Ikastetxea sortu zenetik eskola publikoa da, baina ez dago Eusko Jaurlaritzaren ikastetxe publikoen sarean. 2010ean, dena den, Laudioko udalbatzako ordezkari politiko guztiek, aho batez, sare horretan sartzearen alde agertu ziren eta horretarako eskaera egin zioten Eusko Jaurlaritzari.

KirolaAldatu

Txirrindularitzako proba garrantzitsua antolatzen da urtero udalerrian, Laudioko Sari Nagusia, alegia. Atletismoan, berriz, herriko klubak Laudioko Nazioarteko Krosa antolatzen du.

JaiakAldatu

  • Abuztuaren 15ean, San Rokeko jaiak ospatzen dira. Orain dela urte batzuk, 15 egun irauten zuten, eta Euskal Herriko luzeenak ziren. 2004tik aurrera, ordea, 7-8 egun irauten dute. Azkenengo egunean, San Rokeren txakurra erretzen da.
  • Dolumin Barikua: Aste Santuaren aurreko bariku edo ostiralean ospatzen da. Abereen feria garrantzitsua eskualdean. Diotenez, haratuzte eguna izan arren, Laudion egun horretan okela jan daiteke Aita Santuaren buldari esker.

Ondasun nabarmenakAldatu

Argazki galeriaAldatu

Laudioar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. .
  2. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  3. a b Félix MUGURUZA MONTALBÁN: «200 nombres de Llodio», 1997.
  4. Hauteskundeen emaitzak, Euskadi.net webgunean.
  5. a b «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es . Noiz kontsultatua: 2020-03-21.
  6. (Gaztelaniaz) «Eran tiempos difíciles pero muy emocionantes» EITB - 2019-04-02 . Noiz kontsultatua: 2020-03-10.
  7. a b c d e (Gaztelaniaz) I. Salgado - I. Azparren - M. Jauregi - I. Bizkarguenaga - R. Sola - A. Goikoetxea - M. Diaz. «De Agurain a Tutera, quince municipios a los que mirar con atencion» Naiz - 2019/05/25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-10.
  8. a b «LLODIO - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-14.
  9. a b (Gaztelaniaz) Azumendi, Eduardo. (1997-07-30). «Antonio Aiz: "Desde que Llodio no es de HB hemos recuperado la libertad en la calle"» El País . Noiz kontsultatua: 2019-03-25.
  10. (Gaztelaniaz) «Bildu mantiene la Alcaldía de Okondo y logra la de Ayala» El Correo 2011-06-11 . Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  11. (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 . Noiz kontsultatua: 2020-03-14.
  12. (Gaztelaniaz) «Añibarro, alcalde de Llodio sin sorpresas» El Correo 2019-06-15 . Noiz kontsultatua: 2020-03-15.
  13. «Ibarretxe Markuartu, Juan Jose - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-03.
  14. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-03.
  15. Miel Anjel ELUSTONDO: «Euskararen kale erabilera Laudion %3,69tik %9ra hamar urtean», Argia, 2319. zenbakia, 2012-04-22.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Araba