Karl Marx

ekonomilari, filosofo, kazetari, idazlea

Karl Heinrich Marx[1] (Treveris, Prusiako Erresuma, 1818ko maiatzaren 5a - Londres, 1883ko martxoaren 14a) alemaniar filosofo eta politika zein ekonomiaren pentsalaria izan zen, bereziki ezaguna komunismoaren aitzindaria izateagatik. Gaur egungo Alemaniako Trieren jaioa, Marxek zuzenbidea eta filosofia ikasi zituen unibertsitatean, eta Jenny von Westphalenekin ezkondu zen 1843an. Bere argitalpen politikoen eraginez, Marx estaturik gabe gelditu zen eta Londresen bere emaztearekin eta seme-alabekin erbesteratu zen hamarkada batzuetan.[2] Bertan bere pentsamendua garatzen jarraitu zuen Friedrich Engels pentsalari alemaniarrarekin lankidetzan, eta bere idatziak argitaratzen jarraitu zuen British Museumeko irakurketa gelan lan eginaz.[3] Marxen teoriek garrantzi handia izan dute Aro Garaikideko pentsamendu filosofiko, politiko eta ekonomikoan, marxismoa izeneko teoria garatuz. Hainbat herrialdetako erregimen politiko bere ideologian oinarrituta eratu ziren.

Karl Marx
Karl Marx 001.jpg
(1870(e)ko hamarkada)
Bizitza
Izen osoa Karl Heinrich Marx
Jaiotza Treveris1818ko maiatzaren 5a
Herrialdea  Prusiako Erresuma  1848ko abendua)
Bizilekua Londres
Treveris
Berlin
Paris
Brusela
Talde etnikoa askenazia
alemaniarra
Lehen hizkuntza alemana
Heriotza Londres1883ko martxoaren 14a (64 urte)
Hobiratze lekua Highgate Cemetery (en) Itzuli
Heriotza modua berezko heriotza: pneumopatia
Familia
Aita Heinrich Marx
Ama Henriette Presburg
Ezkontidea(k) Jenny von Westphalen  (1843ko ekainaren 19a -  1881)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Familia
Hezkuntza
Heziketa Jenako Unibertsitatea
Gimnasium Real Frederick William III (en) Itzuli
(1830 -
Bonngo Unibertsitatea
(1835eko urria - 1836)
Berlingo Humboldt Unibertsitatea
(1836, 1836ko urria - : jurisprudentzia, filosofia
Hezkuntza-maila Ph.D.a
Tesi zuzendaria Bruno Bauer
Hizkuntzak alemana
Irakaslea(k) Friedrich Gottlieb Welcker (en) Itzuli
Jarduerak
Jarduerak ekonomialaria, kazetaria, historialaria, filosofoa, soziologoa, iraultzailea, poeta, politikaria eta idazlea
Lantokia(k) Kolonia
Enplegatzailea(k) Neue Rheinische Zeitung (en) Itzuli
Rheinische Zeitung (en) Itzuli
Lan nabarmenak Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 (en) Itzuli
Das Kapital
The German Ideology (en) Itzuli
Agiri Komunista
Influentziak Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Max Stirner (en) Itzuli, Ludwig Feuerbach eta The Essence of Christianity (en) Itzuli
Kidetza Lehen Internazionala
Izengoitia(k) Glückskind
Sinesmenak eta ideologia
Alderdi politikoa Liga Komunista
IMDb nm0555631
Karl Marx Signature.svg

Marxen lan ezagunena1867ko Kapitala (Das Kapital) liburua izan zen. Halaber, Friedrich Engelsekin batera 1848an argitaratutako Agiri Komunista lanaren egilea ere izan zen.[4] Lan horretan komunismoaren oinarri teorikoak eta helburuak lehen aldiz agertu ziren era sistematikoan. Marxek gizarteari, ekonomiari eta politikari buruzko teoria kritikoek, kolektiboki "marxismo" bezala ulertuta, gizartea klase-borrokaren bidez garatzen dela diote. Ekoizpen modu kapitalistan, klase menperatzaileek (burgesia izenaz ezaguna) produkzio baliabideak kontrolatzen dituzte, eta langile klaseek (proletalgoak) bitarteko horietan jarduten dute beraien lan indarra emanaz soldataren truke.[5] Horren garapenerako bere teoria nagusia asmatu zuen, materialismo historikoa hain zuzen, historia ekoizpen-modu zenbaiten bilakaera besterik ez zela azalduz, klase-borrokaz irauliak eta azkenean komunismoa ekarriko zutenak.[6] Lan horretan gainbalioaren ideia ere plazaratu zuen. Marxentzat, kapitalismoaren pean dauden klase antagonismoak, neurri batean bere ezegonkortasunagatik eta krisiak jotako izaeragatik,[7] langile klasearen kontzientziaren garapena garatuko zuten, botere politikoa konkistatuz eta azkenean klaserik gabeko gizarte komunista eratuz, hain zuen ere, ekoizleen elkarte askea.[8]

Marx gizakiaren historiako eragilerik garrantzitsuenetako bat bezala izan da hartua, bere lana goraipatua zein kritikatua izanik.[9] Ekonomian egindako ekarpena oinarrizkoa izan da lanaren eta kapitalaren arteko egungo ulermenean, eta ondorengo pentsamendu ekonomikoetan.[10][11][12] Mundu osoko intelektual, sindikatu, artista eta alderdi politiko askorengan eragina izan du Marxen obrak, eta hainbatek bere ideiak aldatu edo egokitu egin dituzte. Ohikoa da aipatzea, Marx gizarte zientzia modernoen arkitekto nagusietako bat bezala.[13][14]

BizitzaAldatu

Haurtzaroa eta lehen hezkuntza: 1818–1836Aldatu

Karl Heinrich Marx 1818ko maiatzaren 5ean jaio zen Trier hiri zaharrean, orduan Prusiako Erresumako parte zena. Gurasoak Herschel Marx (1777–1838) eta Henriette Pressburg (1788–1863) izan ziren.[15] Marx etnikoki judua zen, baina ez erlijioz. Amaren aitona errabino herbeheretarra zen, eta bere aitaren familiako leinuak Trieren errabinoak hornitu zituen 1723az geroztik. Bere aita Herschel izan zen leinuan hezkuntza laikoa jaso zuen lehena, eta abokatu bilakatu zen, erdi mailako klaseko diru sarrerak eroso lortuz. Halaber, familiak Moselan hainbat mahasti zituen. Semea jaio aurretik, Herschel judaismotik Prusiako eliza ebanjelikoarekin bat egitera aldatu zen,[16] eta horren eraginez Herschel izen juduaren ordez Heinrich izen alemaniarra hartu zuen.[17]

Hegelianismoa eta kazetaritza goiztiarra: 1836–1843Aldatu

1836ko urrian Marx Berlinera iritsi zen, unibertsitateko zuzenbide fakultatean matrikulatuz eta Mittelstrassen gela bat alokatuz.[18] Lehen seihilekoan, Marx Eduard Gansen klaseetara joan zen (Hegelen ikuspuntu aurrerakoia ordezkatzen zuen, historiaren garapen arrazionala landuz eta auzi sozialaren garrantzia azpimarratuz) eta baita Karl von Savignyren klaseetara (Zuzenbidearen Eskola Historikoa ordezkatzen zuen).[17]

Paris: 1843–1845Aldatu

1843an, Marx Parisko ezkerreko egunkari erradikal bateko erredaktore bilakatu zen, Alemaniar-Frantziar Historiak (Deutsch-Französische Jahrbücher), Arnold Ruge aktibista alemaniarrak sortua Alemaniako eta Frantziako erradikalak elkartzeko.[18] Marx eta bere emaztea 1843ko urrian Parisera joan zen bizitzera, eta hasieran Rugerekin eta emaztearekin bizi arren, Jenny alaba 1844an jaio zenean beren kabuz jarri ziren, baldintza nahiko zailetan.[15] Frantziako eta Alemaniako estatuetako idazleak erakartzeko asmoa zuten arren, Jahrbücheren alemaniarra ez zen idazle bakarra Mikhail Bakunin errusiar kolektibo anarkistako erbesteratua zen.[17]

Brusela: 1845–1848Aldatu

Frantzian ezin jarraituz eta Alemaniara itzuli ezinik, Marxek Bruselara emigratzea erabaki zuen 1845eko otsailean. Hala ere, Belgikan geratzeko politika garaikidearen gaian ezer ez argitaratzeko konpromisoa hartu behar izan zuen.[19] Bruselan, Marx Europa osoko beste erbesteratutako sozialistekin lotu zen, hala nola Moses Hess, Karl Heinzn eta Joseph Weydemeyer. 1845eko apirilean, Engels Alemaniatik Bruselara joan zen, Marxekin eta gero eta kide gehiago zuen Justuen Ligakoekin elkartzera.[20]

Kolonia: 1848–1849Aldatu

Aldi baterako Parisen finkatuta, Marxek Komunisten Ligako exekutibaren egoitza hirira eraman zuen, eta "Alemaniako Langileen Elkartea" sortu zuen bertan bizi ziren hainbat sozialista alemanekin.[18] Iraultza Alemaniara hedatzen ikusteko gogoz, 1848an Marx Koloniara itzuli ondoren Alemaniako·Alderdi Komunistaren Eskariak izenburuko panfletoa argitaratzen hasi zen.[21]

Londresera aldaketa eta idatzi gehiago: 1850-1860Aldatu

Marx 1849ko ekainean Londresera joan zen, eta hirian bertan jarraituko zuen bizitza osoan. Liga Komunistaren egoitza nagusia ere Londresera lekualdatu zuen. Dena den, 1849-1850eko neguan Liga Komunistaren lerroetan banaketa gertatu zen, August Willichek eta Karl Schapperek zuzentzen zuten talde bat berehala altxatzeko agitatzen hasi zenean.[22]

New-York Daily Tribune eta kazetaritzaAldatu

Londreseko hasierako garaian, Marxen zeregin ia guztiak jarduera iraultzaileetara konprometitu zituen, eta ondorioz bere familiak muturreko pobrezia jasan zuen.[23] Bere diru iturri nagusia Engels izan zen, aita industrial aberatsa baitzuen.[24] Prusian bere egunkariaren zuzendari bezala, eta ideologikoki lerrokatutako beste batzuen laguntzaile gisa, Marxek bere audientziarengana, langile klasearengana, iristea lortzen zuen.

Lehen Nazioartekoa eta KapitalaAldatu

Marxek New York Daily Tribune artikuluak idazten jarraitu zuen, egunkariaren politika editoriala aurrerakoia zela ziur zegoen bitartean. Hala ere, Charles Danak 1861. urtearen amaieran aldentzean, erredakzio-batzordearen aldaketak erredakzio-politika berria ekarri zuen.[25]

Bizitza pertsonalaAldatu

FamiliaAldatu

Marxek eta Jenny von Westphalenek zazpi seme-alaba izan zituzten elkarrekin, baina neurri batean Londresen bizi ziren baldintza txarrengatik, hiru bakarrik heldu ziren nerabetasunera.[26] Haurrak hauek izan ziren: Jenny Caroline (1844–1883), Jenny Laura (1845-1911), Edgar (1847-1855), Henry Edward Guy (1849-1850), Jenny Eveline Frances (1851-1852), Jenny Julia Eleanor (1855-1898) eta izendatu aurretik hil zen beste bat (1857ko uztailean).

OsasunaAldatu

Marxek orokorrean osasun txarra izan zuen (berak "existentziaren zorigaitza" bezala deskribatu zuena),[27] eta hainbat autorek azaldu nahi izan dute hori. Werner Blumenberg biografoak Marxek 1849an izan zituen gibeleko eta behazun arazoei egotzi zien, eta azpimarratu zuen ondoren ez zela askea izan, zeramatzan bizimodu desegokiak areagotuta.

HeriotzaAldatu

Jenny emaztea 1881eko abenduan hil ondoren, Marxek katarro bat harrapatu zuen eta bere bizitzako azken hamabost hilabeteak nahiko osasun txarrean igaro zituen. Amaieran, Londresen zendu zen 1883ko martxoaren 14an, bronkitisaren eta pleuresiaren eraginez, 64 urte zituela eta aberrigabe.[17]

PentsamenduaAldatu

EraginakAldatu

Marxen pentsamenduak pentsalari askoren eraginak erakusten ditu, besteak beste:

- Georg Wilhelm Friedrich Hegelen filosofia. [7]

- Adam Smith eta David Ricardoren ekonomia politiko klasikoa, eta baita Jean Charles Léonard de Sismondik laissez-faire ekonomiari egindako kritika eta proletalgoaren egoera prekarioaren analisia.[28]

Filosofia eta pentsamendu sozialaAldatu

Marxek beste pentsalari batzuekin izandako eztabaida, kritikaren bidez gertatu ohi zen, eta beraz "gizarte zientzietako metodo kritikoaren lehen erabiltzaile handia" deitu izan diote. Filosofia espekulatiboa kritikatu zuen, metafisika ideologiarekin parekatuz. Ikuspegi hori hartuz, funtsezko aurkikuntzak alborapen ideologikoetatik bereizten saiatu zen. Horrek filosofo garaikide askorengandik aldentzen zuen.[29]

Giza izaeraAldatu

Tocquevillek despotismo burokratikoa deskribatzen zuen, despota identifikagarririk gabea zena,[30] eta Marxek ere hautsi egin zuen tirano bakarrari buruz hitz egiten zuten pentsalari klasikoekin. Eta baita Montesquieurekin, despota bakarraren izaera eztabaidatzen zuena. Horren ordez, Marx "kapitalaren despotismoa" aztertzera abiatu zen.[31]

Lana, klase borroka eta kontzientzia faltsuaAldatu

“Orain arte zeuden gizarte guztien historia, klase borroken historia da.”

Karl Marx, Manifestu Komunista.

Marxek kezka berezia zuen jendeak bere lan indarrarekin zuen harremanarekin. Horri buruz asko idatzi zuen, alienazioaren arazoa garatzen zuelako.[7] Dialektikarekin bezala, Marx alienazioaren nozio hegeliar batekin hasi zen, baina ikuskera materialistagoan jarraitu zuen.[32]

Ekonomia, historia eta gizarteaAldatu

Marxek lanari buruz zituen pentsamenduak gizartearen iragana, oraina eta etorkizuna zehazteko erlazio ekonomikoari ematen zion nagusitasunarekin lotzen ziren.[33] Kapitalaren metaketak sistema soziala eratzen du. Marxentzat, aldaketa soziala interes kontrajarrien arteko gatazkari buruzkoa zen, atzealdean indar ekonomikoek bultzatuta.[34]

Nazioarteko harremanakAldatu

Marxek Errusia Europako iraultzen aurkako mehatxu kontrairaultzaile nagusia zela ikusi zuen. Adibidez Krimeako gerran, Marxek Otomandar Inperioaren, eta aliatuak ziren Britainia Handia zein Frantziaren, alde egin zuen Errusiaren aurka. Pan-eslabismoaren erabat aurka zegoen, Errusiako kanpo politikaren tresna gisa ikusten baitzuen. Polonia izan ezik, Marxek eslaviar nazioak "kontra-iraultzaile" bezala hartu zituen. Honakoa argitaratu zuten Marx eta Engelsek Neue Rheinische Zeitung aldizkarian 1849ko otsailean:[35]

OndareaAldatu

Marxen pentsamenduaren ondarea joera ugariren artean eztabaidatu da, eta bakoitzak bere burua Marxen interpretatzailerik zehatzena dela ikusten du. Bere obrek kapitalismoa gainditzeko konpromisoa duten erakunde politiko asko inspiratu dute. Joera horien artean daude leninismoa, marxismo-leninismoa, trotskismoa, maoismoa, luxenburgismoa eta marxismo libertarioa. Bestalde, hainbat korronte garatu dira marxismo akademikoan ere, askotan beste ikuspuntu batzuen eraginpean: marxismo estrukturalista, marxismo historikoa, marxismo fenomenologikoa, marxismo analitikoa, marxismo humanista, mendebaldeko marxismoa eta marxismo hegeliarra.[14]

OroitzapenakAldatu

2018ko maiatzean, bere jaiotzaren berrehungarren urteurrena gogoratzeko, Wu Weishan eskultore txinatar ospetsuak egindako eta Txinako gobernuak emandako 4,5 m-ko estatua aurkeztu zuten Trier jaioterrian.[36] Jean-Claude Juncker Europako Batzordeko presidenteak Marxen memoria defendatu zuen, esanez gaur egun Marxek "berak ez zuen eta berak eragin ez zituen gauzak ordezkatzen dituela, idatzi zituen gauza asko kontrako norabidean idatzita zeudelako".[37]

Marxen kritikoakAldatu

XIX. mendeko kritika nagusiak intelektualen eta langileen mugimenduen antolatzaileen eskutik jasan zituen, politika inguruko iritzi ezberdinak zituztelako Marxekin alderatuz. Esaterako Mikhail Bakuninek, anarkista eta Internazionalaren inspirazioan arerioa, marxisten helburua "estatu zentralizatu indartsua" ezartzea zela zioen. Bestalde, Pierre-Joseph Proudhonek, sozialismo libertarioaren teoriko anarkistak, gizarte komunistaren proiektuak "alde guztietan diktadurara" eramaten zuela zioen.[38] Marxen heriotzaren ondoren, Austriako Böhm-Bawerk ekonomistak Kapitala lana ezeztatzen saiatu zen. XX. mendean, Karl Popperrek “Gizarte irekia eta bere etsaiak”en profezia marxista aztertu zuen, historian gezurtatua izan zela ondorioztatuz.

LanakAldatu

Karl Marxek idatzitako lanakAldatu

- Scorpion eta Felix. (1837). (Marxek idatzitako komedia bakarra.)

- Epikuroar filosofiaren gaineko koadernoak. (1839).

- Demokritoar eta epikuroar natura-filosofien arteko desberdintasuna, eranskin batekin batera. (1841). (Doktorego-tesia).

- Gure bizitza arpilatzearen aurka, (1842). (Renana aldizkarian argitaratutako artikulua.)

- Hegelen zuzenbide filosofiari buruzko kritika. (1843).

- Juduen auziari buruz. (1843).

- James Milli buruzko oharrak. (1844).

- 1844ko eskuizkribu ekonomiko eta filosofikoak (hil ostean argitaratu ziren 1932an).

- Feuerbachi buruzko tesia (1845). (Hil osteko argitalpena)

- Soldatapeko lana eta kapitala. (1847).

- Filosofiaren miseria (Das Ehlend der Philosophie). (1847).

- Klase arteko borrokak Frantzian, 1848-1850. (1850).

- Luis Bonaparteren lainoteko 18a (Der Achtzehnter Brumaire des Louis Bonaparte). (1852)

- Espainia iraultzailea. (1854). (New York Tribuneko artikuluak.)

- Grundrisse edo Oinarrizko elementuak ekonomia politikoaren kritikarako. (1857).

- Ekonomia politikoaren kritikari ekarpena. (1859).

- Herr Vogt. (1860).

- Gainbalioaren teoriak. (1862). (Hiru liburuki)

- Soldata, prezioa eta irabaziak. (1865).

- Kapitala. I. liburukia (Das Kapital) 1867.

- Gerra zibila Frantzian. (1871).

- Gotha programaren kritika. (1875). (Hil ostean argitaratua)

- Wagnerri buruzko oharrak. (1880).

Marxek eta Engelsek idatzitako lanakAldatu

- Ideologia alemaniarra (1845). (Hil osteko argitalpena)

- Familia santua (Die heillige Familie). (1845).

- Manifestu Komunista (Manifest der Kommunistischen Partei). (1848).

- Gerra zibila Estatu Batuetan. (1861).

- Kapitala, II liburukia (1885). (Hil osteko argitalpena).

- Kapitala, III. Liburukia (1894). (Hil osteko argitalpena).

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) Hobsbawm, Eric. "Marx, Karl Heinrich". Oxford Dictionary of National Biography.
  2. (Ingelesez) Classics: Karl Marx. Willamette University.
  3. (Ingelesez) 1862. Marx became a Fellow of the highly prestigious Royal Society of Arts, London, Wayback Machine or..
  4. (Ingelesez) Hill, Lisa. (2007). "Adam Smith, Adam Ferguson and Karl Marx on the Division of Labour". Journal of Classical Sociology. 7 (3), pp. 339–66 or..
  5. (Ingelesez) Marx, Engels, K., F.. (1848). The Communist Manifesto. Wayback Machine.
  6. (Ingelesez) Wolff, Jonathan. Karl Marx. in: The Stanford Encyclopedia of Philosophy. . Noiz kontsultatua: 2014-01-15.
  7. a b c (Ingelesez) Calhoun, Craig J.. (2002). Classical Sociological Theory. Oxford: Wiley-Blackwell, p. 22 or. ISBN 978-0-631-21348-2.
  8. (Ingelesez) Marx:, Karl. Critique of the Gotha Program. Wayback Machine..
  9. (Ingelesez) "Marx the millennium's 'greatest thinker'". BBC News World Online.
  10. (Ingelesez) Mangabeira Unger, Roberto. (2007). Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics. Princeton: Princeton University Press.
  11. (Ingelesez) Hicks, John. (1974). "Capital Controversies: Ancient and Modern. The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history ...". The American Economic Review 64.2, p. 307 or..
  12. (Ingelesez) Schumpeter, Joseph. (1952). Ten Great Economists: From Marx to Keynes. Volume 26 of Unwin University books. Edition 4, Taylor & Francis Group ISBN 0-415-11078-5, 978-0-415-11078-5.
  13. (Ingelesez) Little, Daniel. (2017). "Marxism and Method". .
  14. a b (Ingelesez) Sung Ho, Kim. (2017). "Max Weber" "Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim.". Metaphysics Research Lab, Stanford University..
  15. a b (Ingelesez) Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, Boris, Otto. (1976). Karl Marx: Man and Fighter. Harmondsworth and New York: Pelican, pp. 77-79 or. ISBN 978-1-4067-2703-6.
  16. (Ingelesez) Carroll, James. (2002). Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History. Houghton Mifflin Harcourt, p. 419 or. ISBN 978-0-547-34888-9.
  17. a b c d (Ingelesez) McLellan, David. (2006). Karl Marx: A Biography. Hampshire: Palgrave MacMillan, p. 541 or. ISBN 978-1-4039-9730-2.
  18. a b c (Ingelesez) Wheen, Francis. (2001). Karl Marx. London: Fourth Estate, p. 128 or. ISBN 978-1-85702-637-5.
  19. (Ingelesez) Wheen, Francis. (2006). Marx's Das Kapital. Atlantic Books ISBN 1-84354-400-8.
  20. (Ingelesez) Gemkow et al, Heinrich. (1972). Frederick Engels: A Biography. Verlag Zeit im Bild ["New Book Publishing House"]: Dresden, p. 101 or..
  21. (Ingelesez) Marx, Engels, Karl, Frederick. (1977). "Demands of the Communist Party". Contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 7, International Publishers: New York., pp. 3–6 or..
  22. (Ingelesez) Fedoseyev, P.N.. Karl Marx: A Biography. , p. 233 or..
  23. (Ingelesez) Dussel, Moseley, Enrique D, Fred. (2001). Towards an unknown Marx: a commentary on the manuscripts of 1861–63. Psychology Press, pp. 33– or. ISBN 978-0-415-21545-9.
  24. (Ingelesez) Karl Heinrich Marx – Biography". The Euriopean Graduate School. Egs.edu.
  25. (Ingelesez) Sperber, Jonathan. (2013). Karl Marx: A Nineteenth-Century Life. W.W. Norton & Co, p. 347 or. ISBN 978-0-87140-467-1.
  26. (Ingelesez) Singer, Peter. (2000). Marx a very short introduction. , p. 5 or. ISBN 0-19-285405-4.
  27. (Ingelesez) Blumenberg, Werner. (2000). Karl Marx: An Illustrated Biography. New York: Verso., p. 98 or. ISBN 978-1-85984-254-6.
  28. (Ingelesez) Sherman, Howard J.. (1995). Reinventing marxism. JHU Press, p. 5 or. ISBN 978-0-8018-5077-6.
  29. (Ingelesez) Bannerji, Himani. (2001). Inventing subjects: studies in hegemony, patriarchy and colonialism. Anthem Press, p. 27 or. ISBN 978-1-84331-072-3.
  30. (Ingelesez) de Dijn, Annelien. (2008). French Political Thought from Montesquieu to Tocqueville. Cambridge University Press, p. 152 or..
  31. (Ingelesez) Moore, Aveling, Samuel, Edward. (1906). Karl Marx. Capital: A Critique of Political Economy. New York: Modem Library, p. 440 or..
  32. (Ingelesez) Mészáros, István. (2006). Marx's Theory of Alienation. Merlin Press, p. 96 or. ISBN 978-0-85036-554-2.
  33. (Ingelesez) Stewart Clark, Barry. (1998). Political economy: a comparative approach. ABC-CLIO, pp. 57–59 or. ISBN 978-0-275-96370-5.
  34. (Ingelesez) Turner, Jonathan H. (2005). Sociology. Pearson Prentice Hall, pp. 17–18 or. ISBN 978-0-13-113496-6.
  35. (Ingelesez) Anderson, Kevin B. (2016). "Marx at the Margins: On Nationalism, Ethnicity, and Non-Western Societies". University of Chicago Press, pp. 49–239 or. ISBN 0-226-34570-X.
  36. (Ingelesez) «Chinese Marx statue adds to German angst». BBC News.
  37. (Ingelesez) «EU president Juncker defends Karl Marx’s legacy». The Independent.
  38. (Gaztelaniaz) Proudhon, Pierre Joseph. (1846). Sistema de las contradicciones económicas o Filosofía de la miseria. Mundo libertario.org, p. 381 or..

Bibliografia euskarazAldatu

Kanpo estekakAldatu