Artikulu hau Bizkaiko eskualdeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Meatzaldea (argipena)».

Meatzaldea Ezkerraldeko (Bizkaia) azpieskualde ez-ofiziala da, Espainia. Trapagaran, Abanto-Zierbena, Zierbena, Ortuella eta Muskiz udalerriak hartzen ditu. Bere biztanleria 39.337 biztanlekoa da (EIN 2014) .[1]

Meatzaldea
 Euskal Herria
Administrazioa
Herrialdea Bizkaia
Geografia
Koordenatuak43°19′09″N 3°05′06″W / 43.3190696°N 3.0849393°W / 43.3190696; -3.0849393
Azalerakm²
Demografia
Biztanleria39.337 (2023:  −851)
DentsitateaERROREA: ezin izan da automatikoki kalkulatu, arazoa konpontzeko egin klik hemen biztanle/km²

Ofizialki Ezkerraldeko eskualdean integratuta dago, beste 12 udalerrirekin batera (Alonsotegi, Barakaldo, Sestao, Portugalete, Santurtzi eta Zierbena -Ezkerraldeko eskualdea- eta Etxebarri, Basauri, Galdakao, Zaratamo eta Arrigorriaga - Goi Nerbioia-),[2] nahiz eta, hedadura txikia duenez, eskuarki Bilbo Handiko azpieskualde gisa sartua izan, nahiz eta benetan Bilbo Handia ez egon eskualde gisa.

Oro har, Barakaldo, Alonsotegi, Gueñes, Galdames eta Sopuerta udalerriak (azken hiru horiek Enkarterrietako eskualdean) ere sartu ohi dira azpieskualde horretan; izan ere, horietan ere meatzaritza-jarduera gertatu zen, baina lehenengoetan baino maila txikiagoan.[3]

Geografia aldatu

Mugak aldatu

Alde batetik, Muskiz udalerria aztertzen badugu, Bizkaiko kostaldearen mendebaldeko muturrean dago. Iparraldean Bizkaiko golkoa; hegoaldean Galdames; ekialdean Abanto-Zierbena eta Zierbena eta mendebaldean Kantabriako Urdialaitz ditu mugakideak.[4]

Bestaldetik, Ortuella aztertzerakoan hauek dira udalerriaren mugakideak: Abanto ipar-mendebaldean, Santurtzi iparraldean, Portugalete ipar-ekialdean, Trapagaran ekialdean, eta Galdames hegoaldean.[5]

 
Portugalete

Horrez gain, Trapagaran Galdames udalerriarekin egiten du muga, hego-mendebaldean. Ortuella udalarekin ipar-mendebaldean egiten du muga. Portugalete eta Sestaorekin ipar-ekialdean egiten du muga, eta Barakaldorekin hego-ekialdeko aldean. Hegoaldean muga naturala Galindo ibaia da, horrek Trapagran Barakaldotik banatzen du.[6]

Bestalde, Zierbena udala honako mugak ditu: iparraldeko aldean Kantauri itsasoa aurkitzen dugu, mendebaldean Muskiz udalarekin egiten du muga, ekialdean Santurtzi, eta hegoaldean Abanto udalerria. [7]

Eta Galdames, azkenik, hurrengoko mugakideak ditu: Iparraldean Muskiz, Abanto-Zierbena, Ortuella eta Trapagaran, ekialdean Santurtzi eta Barakaldo, hegoaldean Gueñes eta Zalla eta mendebaldean Sopuerta mugakide ditu.[8]

Ingurune naturala aldatu

Abanto udalaren Trianoko mendiak udalerriaren hegoaldean kokatuta daude. Abantoren historian zehar garrantzi handia izan dute, bertako herriak meategiak aberastu zuten eta. Euren artean, Bodovalle meategia aurkitzen da, Euskal Herriko sakonena da. Izan ere, meategiaren erdigunea itsasotik 100 metrora dago.[9]

Mendilerro honetan dagoen Argalario mendian Telefonicaren telekomunikazio antena bat dago, 120 metroko altuera duena. Bilbo Handiko mota horretako egiturarik garrantzitsuenetakoa da.

Horrez gain, Galindo ibaiak herriaren erdigunea zeharkatzen ez badu ere, Trapagarango ibairik garrantzitsuena da. Granada erreka txikiak, Trapagaran erdigunearen albo batetik igaro eta Galindo ibaian isurtzen ditu bere urak, Bilboko itsasadarrean amaitu aurretik. Trapagarango mendi garrantzitsuenak honakoak dira: Bitarratxu (435m), Burzako (435m), Tejera (408m) eta Larreineta (428m).

Ganeran (822 m) udalerriko tontorrik altuena da, Trianoko mendietan dagoena. Beste gailur batzuk Pico de la Cruz (803 m), Pico Mayor (746 m), Mello (633 m) eta Zipar/Ubieta (632 m) ditugu.

Galdames erreka igarotzen da udalerritik eta Aranaga erreka hurbil dago. [10]

Udalerriak aldatu

Herria Biztanleria (2013) Lurraldea km² Alkatea Alderdi politikoa
  Abanto-Zierbena 9.758 18,03 Manuel Tejada Lanbarri EAJ
  Muskiz 7.620 22 Borja Liaño Abarrategi EAJ
  Ortuella 8.397 7,7 Oskar Martínez Zamora EAJ
  Trapagaran 12.100 13,06 Xabier Cuellar Cuadra EAJ
  Zierbena 1479 10,5 Marcelino Elorza Talledo EAJ
Galdames 834 44,50 Carlos Avellanal Villanueva EAJ


 
Meatzaldeko mapa

Historia aldatu

Antzinaroa aldatu

Muskiz udalaren antzinaroari dagokionez, antzinaroan autrigoiak bizi ziren. Hala ere, arkeologia da gure bide bakarra Muskiz kokatzen den harana nolakoa zen ikertzeko. Horretarako Ramos haitzean ikertutako aztarnak bakarrik aurkitu dira.

 
Plinio Zaharra

I. mendean Plinio Zaharrak Naturalis Historia liburuan adierazi zuen Kantabriako itsas parteak hainbeste burdina zutela, eta burdinazko mendi malkartsu eta garaia bazegoen. Adituen ustez, horrek esan nahi zuen erromatarrek gertuko Trianon meategiak zituztela. Hala ere, Flaviobriga ondoan izanda ere ez da erromatar aztarnarik aurkitu Muskizen.[11]

Erdi Aroa aldatu

Muskiz udalaren Erdi Aroa aztertuta, IX. mendera arte ez zen egon Muskizi buruzko testurik. Alfontso III.a Asturiaskoaren kronikan, 880. urte ingurukoa, esaten da Alfontso I.a Asturiaskoak Karrantza eta Sopuerta birpopulatu zituela.

Kristautasuna hedatu ahala, elementu berri bat agertu zen: eliza. Eskualdeko herrien antzinakoenak Pobeñako Andra Mari eta Cardeokoa dira. XIII. mendean Haroko Diego Lopez II.ak, Bizkaiko Jaunak, 1212an Antso Ortiz Marrokin Montehermosokoari Somorrostro Haranean zenbait eliza (tartean San Juliangoa) eta Barbadun ibaitik itsasoratzen zen mea guztia zergapetzeko eskubidea eman zion.

Horrez gain, Erdi Aroari dagokionez, San Juliango parrokiaren ondoan, kontzejua sortu zen. Somorrostro Harana bi aldetan banatuta zegoen: alde batetik, Hiru Kontzejuak, eta bestetik, Lau Kontzejuak.[12]

Aro Modernoa aldatu

Muskizen, Aro Modernoaren garaian, XVI. mendea industriaren mendea izan zen. Indar hidraulikoak eta gabiak siderurgia aurreratu zuten, beraz, muskiztar askok ontzigintzan eta itsas arloko jardueretan lan egin zuten: itsasgizonak, pilotuak eta beste. Mende hartan San Nikolas kofradia sortu zen.

Honekin batera, XVII. mendean, siderurgia-ri esker herriko jauntxoak aberastu ziren. Kontzejuko aberatsena Simon de la Quadra izan zen, El Pobalren eta Bilotxiko burdinolen jabea. Hala, botere-zentroa Muñatoizetik San Juanera aldatu zen. Kontzejua bost kuadrillatan banatuta zegoen: (Rigada, El Valle, Memerea, San Julian eta Pobeña), eta gobernua Cruceron ezarri zen. [13]

XX. Mendea aldatu

Gaur egunera urbiltzen bagara, XIX. mendean Muskiz Enkarterriko beste herriak bezala, eta ideologia berriek bultzatuta, Enkarterriko Autonomia estatuaren proposamen batzarrean egon zen. Beste alde batetik, abertzaletasuna ere hedatu zen udalerrian.

1901. urtean hartan Santurtziko udalerria Ortuellatik banandu zen. Banaketa gertatu zenean Ortuellak Santurtzik baino 3 bider biztanle gehiago zituen arren, Santurtzik gaur egun 45.000 biztanle inguru dauzka, Ortuellak baino ia lau bider gehiago. Arrazoia meatzeen gorakadan eta horrek erakarritako etorkinak izan ziren.

1980ko hamarkadan, ofizialki Santurtzi hitza izenetik kendu zuten, Ortuella soilik izateko, bertokoek erabiltzen duten toponimoa; ebazpena Eusko Jaurlaritzak 1981eko martxoaren 27an egin eta maiatzaren 29ko EHAAn argitaratu zuen.[14]

 
La Arena

Herriaren historiako gertakaririk latzenetako bat 1980ko urriaren 23an gertatu zen, gas leherketa batek Marcelino Ugalde ikastetxean 52 lagun hil zituenean: 49 haur, 2 irakasle eta sukaldari bat.

Mearen ateratzea gutxituz joan zenean, gune metropolitarreko beste herriek Trapagarani aurrea hartu zioten. 1926ko irailaren 15ean, herriko gune nagusia eta Zugaztieta auzo banandua batzeko, Larreinetako Funikularra inauguratu zuten. Udalerriaren oraingo izena 1983an ezarri zen, aurretik Trapagaranek San Salvador del Valle zeukan izena.[15]

Zierbenan Historiaurreko hainbat aztarna aurkitu dira Cardeo eta La Arena hondartzen artean. Horrez gain, Ranes inguruetan erromatarren garaiko hainbat tresna eta arrasto aurkitu dira. Duela mende askotako Zierbena hartan, bizilagunak itsasoko lanetan aritzen ziren gehienbat, eta nekazaritzan.[16]

Ondasun nabarmenak aldatu

 
Muñatoizko San Martin gaztelua
 
Barco dorrea
 
San Joan Bataiatzailearen eliza (Muskiz)

Beste ondasun batzuk: aldatu

Kultura aldatu

Pertsonaia ezagunak aldatu

Beste pertsona ezagunak aldatu

Musika eta bertoko gizartea aldatu

Musikak eta kantuak duen papera meatzaldeko gizartearen eremu herrikoian. Sasoi, inguru eta gizarte baten egoera kantuan islatuta agertu ohi da, horregatik, gizarte horren ezaugarriak ezagutzeko musikari erreparatzea oso garrantzitsua da[25]. Kantu horiek motaren eta edukiaren arabera sailka daitezke. Sailkapen hori egin baino lehen baina, bereizpen bat egin beharko genuke: lehenengo "kantu zahar" herrikoia legoke, non Azkueren abesti bilduma dugun adierazgarri. Bigarrenez, "kantu berria", XIX. mendean burdin meatzeen ustiapen handiaren abiagunetik, eta metalurgiaren eta ontzigintzaren garapenetik ondorio moduan sortua. Gainera, azkenengo hamarkadetako egoera politiko gatazkatsuen ondorioz ere, kantuetan eduki berriak agertzeak suposatu zuen[26].

Beraz, hona hemen lehenago aipatutako sailkapena:

Motaren arabera:

  1. Antzinako landa inguruari lotutako kantu tradizionalak: Jai tradizionalei eta erromeriei lotuta, hau da, egutegi tradizionalari lotuta.[26] Adibidez, Karraskoliendak.
  2. Lan kantuak: Lan fisikoak egin bitartean erabiltzen diren erritmodun kantuak. Adibidez, Karrantzako harri-zulatzaileen kantuak.[26]
     
    Harrizulatzaileen kantu bat.
  3. Kantu herrikoiak: Beti kantatu izan direnak, zuzenki jaiekin espezifikoki lotuta egon gabe[26]. Adibidez, jotak eta Bilbainadak.
  4. Erlijio ereserkiak: Santuei, ama birjinari eta Kristori lotutako kantuak[26].

Edukiaren arabera:

  1. Lan bizitzari buruzko kantuak: Jada aipatutako harri-zulatzaileen kantua esanguratsuena dela esan dezakegu. Langileari bai erritmoan laguntzeko, baita animatzeko ere balio du. Horretaz gain, mineralaren garbiketari buruzkoak, artzaintzari buruzkoak, segalariei buruzkoak eta fabrikei buruzkoak ere badira[26].
  2. Meatzarien borrokari buruzko kantuak: Bizitza baldintzei eta meatzarien borrokari buruzkoak, bereziko greben ingurukoak. Kantu hauei esker, grebalarien determinazioa eta gizartearen nortasuna edota loturak indartzeko balio zuten[26].
     

  3. Antolakundeei eta alderdi politikoei buruzko kantuak: Horien artean Alderdi Komunistaren eta Sozialistaren kantuak eta Guda Zibilari buruzko kantuak ageri dira[26].
  4. Herri bati eskainitako kantuak: Gehienak herri bati egindako agurrak dira[26]. Adibidez, "Canción al pueblo de El Valle" (geroago letra) edo "La Arboleda yo no olvido".


    "El Valle pueblo querido y galante
. Tiene comodidades de una ciudad grande. Hay comercios de buena y de mucha importancia. Tiene buena vigilancia y hermosa electricidad. En el Valle hay muchachas bonitas
. Una botica, dos cafés, hermosas aceras
. Y buenos paseos, y el funicular al pié".

Argazki galeria aldatu

 
Guillermo Olmok harriz eta burdinez egindako Albizuri izeneko eskultura
 
Basori Urtuella Nestor Basterretxea Artzadun
 
Minako 2. Kontxa


Bibliografia aldatu

  • ADARRAKOAK TALDEA (1980): Euskal Herriko Abestiak. Canciones de Euskal Herria. Vitoria-Gasteiz: Adarrakoak Taldea editor.
  • ETXEBARRIA MIRONES, Jesús y ETXEBARRIA MIRONES, Txomin (1997). Tradiciones y costumbres de Las Encartaciones. Bilbao: Ediciones Beitia S.L. Capítulo XVI: Poemas y canciones, sección 3: La mina y los mineros, págs. 332-335.
  • HOMOBONO, José Ignacio (et al.) (1994). La cuenca minera vizcaína: trabajo, patrimonio y cultura popular. Madrid: FEVE, Dirección de Comunicación.
  • KUSCHICK, Ingrid y PAREJO-COUDERT, Raphaël (2009). Etnografía de la zona minera vizcaína, fuentes orales y tradiciones musicales. KOBIE, Bizkaiko Foru Aldundia - Diputación Foral de Bizkaia.

Erreferentziak aldatu

  1. (Gaztelaniaz) «Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)» INE (Noiz kontsultatua: 2024-02-25).
  2. «Mapa - Bizkaia.eus» www.bizkaia.eus (Noiz kontsultatua: 2024-02-25).
  3. «Museo de la Minería del País Vasco. Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa Fundazioa.» www.meatzaldea.eus (Noiz kontsultatua: 2024-02-25).
  4. Muskiz. 2022-09-12 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  5. Ortuella. 2023-03-20 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  6. Trapagaran. 2023-02-10 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  7. Zierbena. 2024-02-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  8. Galdames. 2021-03-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  9. Abanto. 2022-11-18 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  10. Galdames. 2021-03-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  11. Muskiz. 2022-09-12 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  12. Muskiz. 2022-09-12 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  13. Muskiz. 2022-09-12 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  14. Ortuella. 2023-03-20 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  15. Trapagaran. 2023-02-10 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  16. Zierbena. 2024-02-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-28).
  17. Muñatoizko San Martin gaztelua. 2023-04-16 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  18. Sanchez-Famoso, Valeriano; Maseda García, Amaia; Iturralde Jainaga, Txomin. (2015-03-05). «Familiaren kapital sozialaren eta berrikuntzaren azterketa: «Familiaren efektua» kapital sozialean» Uztaro. Giza eta gizarte-zientzien aldizkaria (92): 27–39.  doi:10.26876/uztaro.92.2015.2. ISSN 1130-5738. (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  19. Carter, Joan M.. (2021-07-18). «Postcard Art by Joan M. Carter» San Antonio Review  doi:10.21428/9b43cd98.26db7c40. (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  20. Loizaga dorrea. 2019-12-17 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  21. Dolores Ibarruri. 2024-01-20 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  22. José Antonio Pastor. 2021-03-31 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  23. Juan Antonio Ipiña. 2023-11-23 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  24. Vera Hernáez. 2021-06-23 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
  25. Etxebarria Mirones, Jesús eta Txomin. (1997). Tradiciones y costumbres de Las Encartaciones. Bilbao: Ediciones Beitia.
  26. a b c d e f g h i Kuschick, Parejo-Coudert, Ingrid eta Raphaël. (2009). Etnografía de la zona minera vizcaína, fuentes orales y tradiciones musicales. KOBIE, Bizkaiko Foru Aldundia.

Ikus, gainera aldatu

Kanpo estekak aldatu