Ireki menu nagusia

Enkarterri[1] (gaztelaniaz La Encartación, Las Encartaciones) Bizkaiko mendebaldeko eskualde bat da. Bizkaiko Batzar Nagusien osaera aukeratzeko foru hauteskundeetan Bizkaia banatzeko hauteskunde-barruti beraren izena da, eskualde historiko eta geografikoari dagokionez.

Picto infobox map.png
Enkarterri
Bizkaia, Euskal Herria

Longitas mendia.JPG

Longitas mendia
Kokapena

Enkarterri armarria

Bizkaia - Enkarterrien kokapena.svg
Ezaugarriak
Azalera 430,32 km²
Biztanleria 31.984 (2016)
Dentsitatea 74 biztanle/km²
Udalerriak Artzentales, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta, Turtzioz eta Zalla
Herririk handiena Zalla (8.376 biztanle)
Webgunea http://www.enkarterri.org

Eduki-taula

MugakideakAldatu

Mugakide hauek ditu: iparraldera eta mendebaldera Kantabria (Castro Urdiales, Guriezo, Soba, Rasines, Ramales eta Villaverde Turtzioz); hegoaldera Aiaraldea (Aiara eta Okondo) eta Burgos (Mena Harana); eta ekialdera Bilboaldea.

UdalerriakAldatu

Armarria Udalerria Alkatea Alderdi Politikoa Biztanleria (2016) % Biztanleria Lurraldea km²
  Artzentales José María Ignacio Iglesias Aldana EAJ 732 2,29 36,70
  Balmaseda Alvaro Parro Betanzos EAJ 7.619 23,82 22,30
  Galdames Asier Larruzea Garagorri EAJ 819 2,56 44,50
  Gordexola Angela Maria Egia Liñero EAJ 1.702 5,32 41,50
  Gueñes Imanol Zuluaga Zamalloa EAJ 6.607 20,66 41,49
  Karrantza Raúl Palacio Portillo Karrantza Zabala 2.745 8,58 137,66
  Lanestosa José Angel Ranero Santisteban EH Bildu 280 0,88 1,25
  Sopuerta Emilio Reina Laiseca Agrupación Electoral Independiente (AEI) 2.584 8,08 42,90
  Turtzioz Jose Manuel Coteron Fernandez EAJ 520 1,63 30,99
  Zalla Juanra Urkijo Etxeguren EAJ 8.376 26,19 31,03
GUZTIRA 31.984 %100 430,32 km²

HistoriaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Enkarterriko historia»

Historiaurrean hasita, 37.000 urte dute Karrantzako giza aztarna zaharrenek. Orain 2.200 urte inguru autrigoiak agertu omen ziren, VI. mendetik aurrera haiei buruz idazteari uzten zaio. Erdi Aroan kokatzen dira lurralde honekin lotura duten gertaera nagusiak, Avellanedako Batzarretxearen sorrera, ia 500 urtetako bizimodu kuasi independentea bertako foruari esker, bandoen arteko liskarrak, meatzen jabetza eta ustiapenagatiko gorabeherak, geroko diputazioaren presio ekonomikoak, bigarren gerra karlista, bertako sozialismoaren sorrera, euskal abertzaletasunaren sorreran eragina eta 109 urtetako enkartazionismoaren aldarrikapena. Foruaren lehenengo idazkera 1394koa da, Gernikakoa baino 58 urte lehenago. Bigarrena 1503an, Abandoko Naxa kaleko etxe batean sinatua. 1804. urtetik aurrera Gernikako Juntetxean dago ordezkatuta Enkarterri, berezko barrutian. 1836tik aurrera denok, kantabroak, enkartauak, bizkaitarrak, euskaldunak... espainol egin nahi gaituzte legez. Egun, Bizkaiko eskualdeetako da Enkarterri.

HedaduraAldatu

 
Turtziozko San Roke auzoaren ikuspegia.

Historikoki, Enkarterri hamar errepublikatan osatuta zegoen:

Gainera, lurraldean hiru hiribildu daude, politikoki Bizkaiko hiribilduekin batera zeudela:

Badaude beste leku batzuk historian zehar Enkarterrirekin lotura izan dutenak: Barakaldoko elizatea; Castro Urdiales 1394 eta 1471 artean Bizkaiko Jaurerriaren parte zenean; Mena Harana eta baita Burgosko probintziako leku batzuk Bizkaiko Jaunek konkistatuta. Villaverde Turtzioz, kantabriar enklabea, Antonio Truebaren aburu, "haran hau, fisiko eta Historikoki Enkarterriek propioa dute".

Enkarterriko Autonomia Estatutuetarako egitasmoakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «El Liberal (Bilbo)»

1931ko ekainaren 14an, Lizarran (Nafarroa Garaia) Hego Euskal Herriko Estatuaren Estatutu Orokorraren aurreproiektua onetsi zuen Hego Euskal Herriko udalen batzarrak. Eusko abertzaleen eta tradizionalisten babesa izan zuen. Estatutu horri aurre egiteko, 1931ko uztailaren 18an, Portugaleteko Federico Sanchez-Vallejo alkate errepublikazaleak mozioa aurkeztu zuen Enkarterriko Autonomia Estatutuaren alde. Udalbatzak mozioa onartu zuen, XVII. mendean Bizkaira batutako Enkarterriren "nortasuna berrezartzeko" asmoz, "tradizio, historia eta geografia arrazoiak medio", Enkarterriri bere burua gobernatzeko eskubidea aitortuta, eta gaia jorratzeko udalen biltzar bat deituta. PSOEkoek estatu berriaren aurkako udal guztiak batzeko modua ikusi zuten ekimenean. PSOEko buruzagi Indalecio Prietok «vatikanoar Gibraltar bat» sortu nahia egotzi zien euskal estatutistei. Bilboko El Liberal egunkaria izan zen gaiari oihartzuna eman zion ia bakarra.

Udalen biltzar hori Sopuertan egin zen, 1931ko abuztuaren 9an, Avellanedako Batzarretxean. Ondoko herri hauek izan zuten ordezkaritza: Turtzioz, Artzentales, Galdames, Sopuerta, Barakaldo, Sestao, Portugalete, Trapagaran, Abanto-Zierbena, Santurtzi, Ortuella eta Muskizek; bai eta Basaurik ere, Enkarterriko herria izan ez arren. Balmaseda, Zalla eta Gueñesek Hego Euskal Herriko Estatuaren Estatuturako prozesuaren emaitzaren zain egotea hobetsi zuten, ekimenari «interes handiko» iritzi arren. Udalen biltzar hartan Enkarterriko Autonomia Estatutuaren aurreproiektua onartu zen, oinarrietan banatuta; haren bitartez, Espainiako Bigarren Errepublikaren barruan Enkarterriren autonomia aurreikusi zen.

Aurreproiektuaren lehen oinarriak erregimen politiko erabat demokratikoa aurreikusten du, nahia adierazten duten udalerriei Enkarterriko autonomiaren parte izateko eskubide aitortuta, bai eta haien herrikideei ere, gaztelania izanik hizkuntza ofiziala, herri erabilera duen beste edozein hizkuntza gutxietsi gabe. Eskualdearen botere politikoa Errepublikaren Konstituzioan oinarritzen du.

Bigarren oinarriak autonomiaren erregimena finkatzen zuen, gobernu bat (Kontseilu Exekutiboa) eta parlamentu batekin (Ordezkarien Batzarra), biak Gobernu zentralak onetsiak. Hirugarren oinarrian udal administrazioa eta udalen antolaketa jorratzen da. Laugarren oinarrian justizia administrazioa, Errepublikako Gobernuari dagokiona eta bosgarren oinarrian Ogasuna, zerga erregimen berri bat ezarri artean. Seigarren oinarria erregimen sozialaz jardun zen, zazpigarrena hezkuntzaz eta zortzigarrena Espainiako Estatuarekiko harremanez. Oinarri gehigarri batean jorratzen dira eskualdearen etorkizuneko atxikipenak.

Felix Cintora izan zen ekitaldi politikoan hizlari.

Abuztuaren 30ean Portugaleten beste batzar bat burutu zuen mugimendu autonomistak. Han izan ziren, besteak beste, Eduardo Ortega Gasset eta Bilboko alkate Ernesto Erkoreka.

1931ko irailaren 22an Lizarrako Hego Euskal Herriko Estatutua Madrila eraman zuten, eta irailaren 25-26an Espainiako Gorteek atzera bota zuten. Abenduaren 9an Espainiako Bigarren Errepublikaren Konstituzioa onetsi zen. Horrek Enkarterriren autonomiaren aldeko mugimendua desagertzea ekarri zuen.

1988an, Enkarterriren II. Egunaren barruan, eskualderako Autonomia Estatuturako aurreproiektua aurkezten da, Gordexolako Berbikizen, 11 pertsonen aurrean.

Hausteskunde-barrutiaAldatu

1979. urtetik aurrera Bizkaiko Batzar Nagusien osaera aukeratzeko foru hauteskundeetan Bizkaia lau hausteskunde-barrutitan banatuta dago, horien artean bat Enkarterria da, Batzar Nagusien 51 batzarkidetik 13 aukeratuz.

Barrutia 20 udalerrik osatzen dute: Abanto, Alontsotegi, Artzentales, Balmaseda, Barakaldo, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Muskiz, Portugalete, Santurtzi, Sestao, Sopuerta, Trapagaran, Turtzioz, Urtuella, Zalla eta Zierbena, Enkarterri historiko osoa eratuz.

Enkarterriko MankomunitateaAldatu

Enkarterriko Udal Mankomunitearen kideak hauek dira: Artzentales, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta, Turtzioz eta Zalla.

Mankomunitatearen egoitza Zalla udalerriko Aranguren herrian dago, La Inmaculada auzoko 15. zenbakian, eta haren presidentea Ester Lasa da, Zallako zinegotzia ere dena.

GeografiaAldatu

Enkarterriko nekazaritza oso emankorra da: frutak, artoa, patata, indaba, tomatea, piperra eta txakolina. Lurraldea menditsua da oso, larrez beteta abeltzaintza aurrera eraman dezan. Eskualdea Txakolinaren ekoizle nagusietakoa da, Zalla eta Balmaseda egiten dute batez ere.

Harrobi eta meatoki asko ditu, (burdinazkoak Erromatar Inperiotik xurgatuak). Ipar partean, Triano mendilerroa (Muskizen hasita eta ekialdeko Barakaldora joaten dena, Kadagua ibaiaren ipar ertzean) hain burdin aberatsa dauka, non Plinio Zaharrak ia duela bi mila urte , Kantabriako itsas partean hainbeste burdina zuen non burdinazkoa zen mendi malkartsu eta garaia bazegoela esan baitzuen.

Karrantza aldean, Armañon ingurua parke naturala izendatua izan da 2006ko irailean. Horrez gain, Ordunteko mendilerroa ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenak.

Eskualdeko mendirik nabarmenenak hauek ditugu: Ordunteko mendilerroan, Zalama (1.336 m, Bizkaiko hirugarren tontorrik altuena), Balgerri (1.106 m), Burgueno (1.043 m), Ilso de Estacas (1.037 m), Maza del Pando (1.021 m) eta Kolitza (879 m). Bestela, Gallarraga (902 m), Eretza (887 m), Armañon (854 m), Peña´l Moru (821 m), Peña´l Mazu (821 m), Picu la Len (803 m) ditugu.

Hizkuntzak eta nortasunaAldatu

Toponimiaren arabera, Enkarterrik hizkuntza aldetik bi gune dauzkala esan daiteke, gutxi gora-behera Castro Urdialesera zihoan erromatar galtzadak banatuta. Mendebaldeko aldean, hau da, Lanestosa, Karrantza, Turtzioz eta Artzentalesen euskaraz ez da inoiz jatorriz egin, bai bestela kantabro edo menditarra, toponimia, hiztegia eta arkitekturari ondo begiratu ezkero. Eremu honek bat egiten du mendebaldean dituen Kantabriako lurrekin. Balmaseda hirian ere ziur aski kantabrua izan da jatorrizko hizkuntza, baina bereziagoa izan da Erdi Aroko hiri izaeragatik. Balizko marra horren ekialdean, ostera, Zalla, Gueñes, Gordexola, Galdames, Alonsotegi, Barakaldo, Sesto, Trapagaran, Portugalete herrietan euskararen presentzia historikoa argia da, zenbat eta ekialderago, argiagoa. Gordexolako eta Galdameseko azken euskaldun zaharrak XIX. mendean galdu zirela aipatzen da, hain zuzen ere azken euskal hiztun enkarterritarra Simona Unanue izan zela esan eta idatzi izan da ere, Gordexola eta Okondo arteko Dubalza (Idubaltza) baserrian bizi izandakoa, 1850ean hil zena.

Gaur egun, bestela, egoera horrelakoa da:

Euskaldunak Elebidun pasiboak Elebakar erdaldunak
Enkarterri %4,2 %12,9 %82,9
Hizkuntzen erabilera Euskara Gaztelania
Enkarterri %4,2 %95,8
Euskararen jakintza
%17,1

Fauna eta floraAldatu

Eskualdean berezko etxabereen arraza ugari eta aipagarriak daude: Ekidoen artean Lautzako zaldia, zaldi montxinoa eta Enkarterriko astoa ditugu. Bestela, azienda zurian Karrantzako ardi muturbeltz eta Karrantzako ardi muturgorriak ditugu, eta azienda gorrian behi montxina. Azkenik, Enkarterriko billanoak ere aipatzekoak dira.

Zuhaitzei dagokienez, Enkarterrin ez dago beste zonalde batzuetan dauden konifera kopurua, bertako haritz, pago eta gaztainondoak ugariagoak izanda, batik bat mendebaldean.

ErreferentziakAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Enkarterri  

Kanpo loturakAldatu