Kaspiar itsasoa

Kaspiar itsasoa[1] (azerbaijaneraz: Xəzər Dənizi, errusieraz: Каспийское море, Kaspískoie more, kazakheraz: Каспий теңізі, Kaspij teñizi, turkmeneraz: Hazar deňzi, persieraz: دریای مازندران یا دریایخزر , Daryâ-ye Mâzandarân) Asia eta Europa artean, Kaukaso mendien ekialdean eta Erdialdeko Asiako estepa zabalaren mendebaldean dagoen ur masa itxi bat da. Azaleraz munduko ur masa itxirik handiena da, 371.000 km² baititu, Garabogazköleko laguna kenduta eta 78.200 kiometro kubo ur. Bere salinitatea %1,2 da (12 g/l), itsasoen batezbestekoaren herena. Kazakhstanekin inguratzen du bere iparreko erditik ekialdeko erdira, Errusiak iparralde-erditik mendebalde erdira, Azerbaijanek hego-mendebaldean, Iran hegoaldean eta Turkmenistanek hegoaldeko eta ekialdeko kostaldean.

Kaspiar itsasoa
Caspian Sea from orbit.jpg
Datu orokorrak
Garaiera−28 m
Luzera1.200 km
Zabalera435 km
Azalera386.400 km²
Sakonera1.025 m
211 m
Bolumena78.700 km³
EponimoaKasita
Geografia
KaspischeZeeLocatie.png
Koordenatuak42°N 51°E / 42°N 51°E / 42; 5142°N 51°E / 42°N 51°E / 42; 51
Leku geografikoaAral-kaspiar sakonunea
Hidrografia
Ibaiadarrak
Betebidea
HustubideaLurrunketa
Arroaren azalera3.500.000 km²
Arro hidrografikoaQ82268699 Itzuli

1.200 kilometroko luzera du iparraldetik hegoaldera eta 320 kilometroko zabalera bataz beste. Bere gainazala itsasoaren maila baino 27 metro beherago dago. Ur geza Europako ibairik luzeenak ematen dio, Volgak, iparraldean itsasoratzen dena, sakonera eskaseko uretan. Bere erdialdean eta hegoaldean sakonune handiak ditu eta, horregatik, tenperatura, salinitatea eta ekologia oso aldakorrak dira maila horizontalean. Hegoaldeko punturik sakonena itsasoaren maila baino 1.023 metro beherago dago, itsasoetatik kanpo dagoen bigarren sakonunerik handiena, Baikal lakuak dituen 1.180 metroen atzetik. Antzina inguruan bizi ziren biztanleek idatziz utzi zuten Kaspiar itsasoa ozeanotzat zutela, ziurrenik tamainagatik eta ur gazia izateagatik.

Kaspiar itsasoan hainbat arrain espezie bizi dira, eta famatua da bai bere kabiarragatik zein petrolioaren industriagatik. Industria horrek, eta, maila txikiagoan, bertara ura isurtzen duten ibaiek, kutsadura maila altuak eragin dituzte.

Arroko herrialdeakAldatu

Kosta duten herrialdeakAldatu

Kostarik ez duten arroko herrialdeakAldatu

Ezaugarri fisikoakAldatu

SorreraAldatu

 
Tetis ozeanoa eta Paratetis itsasoen hedapena, Rupeliar garaian.

Kaspiar itsasoa, Itsaso Beltza bezala, antzinako Paratetis itsasoaren zatia da. Bere itsas hondoa, beraz, ez da granito kontinentala, baizik eta basalto ozeanikoa. Orain dela 5,5 milioi urte guztiz itxita geratu zen esfortzu tektonikoen eta itsas mailaren jaitsieraren ondorioz. Denboraldi epel eta lehorretan, itsaso hau ia osorik lehortu zen, ebaporitazko sedimentu geruza lodiak utziz, halitazkoak bezala. Deposito hauek haizeak eramandako hautsak estali zituen eta, berriro klima hezeagoa etortzerakoan, arroa bete zen. Gaur egun sartzen den ur gehiena iparraldetik Volgaren bidez sartzen denez, Kaspiar itsasoa ia ur geza da iparraldean, baina gaziagoa egiten da hegoalderantz. Irango kostaldean dago gatz kontzentraziorik altuena, bertatik ia ez delako ur gezarik iristen[2]. Gaur egun, Kaspiar itsasoaren gatz kontzentrazioa ozeanoaren batezbestekoaren herena da. Garabogazkölen dagoen badia 1980ko hamarkadan lehortu zen Kaspiarretik ur gehiago ez zelako etortzen, baina beranduago berreskuratu da; bere gatz kontzentrazioa ozeanoaren batezbestekoaren halako 10 da[3].

GeografiaAldatu

Kaspiar itsasoak, aspaldiko denboretan Caspium Mare edo Hyrcanium Mare deitua, 371.000 km²ko azalera (1.200 km luze, eta 320 km zabal) eta 78.200 km³ko bolumena[4] ditu. Itsas maila baino 28 m beherago dago. Sakontasun handiena 1.025 metrokoa du.

Mendebaldean Errusia du, Azerbaijan hego-mendebaldean, Iran hegoaldean, Turkmenistan ekialdean eta Kazakhstan ipar zein ekialdean. Iparraldeko eta ekialdeko ertzak apalak dira; hegoaldekoak eta mendebaldekoak berriz garaiak eta labartsuak, hego-mendebaldean Kaukaso mendilerroa eta hegoaldean Elburz mendiak baitaude. Ekialdeko bazterrean, Turkmenistanen, Kara-Bogaz-Gol itsas aintzira dago, oso handia eta sakontasun gutxikoa.

Volga, Ural eta Terek ibaiek ematen diote ura. Kuma-Manitx ubideak Kaspiar eta Azov itsasoak lotzen ditu.

HistoriaAldatu

Kostan dauden hiriakAldatu

EkonomiaAldatu

Ekonomiari dagokionez, garrantzi handia dute petrolio hobiek eta nekazaritzak. Itsasoak berak garrantzi handia du, orobat, inguruko herrialdeen arteko merkatari bide gisa.

Ikus, gaineraAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. Euskaltzaindia. Europako toponimia fisikoa. .
  2. «Sea facts - Caspian Sea facts - Caspian Info» www.caspinfo.net (Noiz kontsultatua: 2021-07-04).
  3. «Caspian Sea Environment» archive.is 2013-07-03 (Noiz kontsultatua: 2021-07-04).
  4. «Lake Profile: Caspian Sea» Worldlakes.org

Kanpo estekakAldatu