Erromantzatua

Nafarroa Garaiko udalerria eta ibarra

Erromantzatua[3][a] (zaraitzueraz: Romanzadue)[b] —izen alternatiboa: Urraul Ekialdekoa[c] Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 46,0 kilometrora. Altuera 433 eta 1 361 metro artekoa da, eta 91,69 km²-ko azalera hartzen du. 2021 urtea 187 biztanle zituen.

Erromantzatua
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
NFA - Domeñu.jpg
Domeñu kontzejua, atzealdean Idokorri mendia
Erromantzatua bandera
Bandera

Erromantzatua armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaEscudo de Sangüesa.svg Zangoza
EskualdeaPirinioaurrea
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaAgoitz
MankomunitateaZangozerria
Izen ofizialaErromantzatuko bandera.svg Romanzado
Alkatea
(2019-2023)
Aitor Sola Otxotea
(Euskal Herria Bildu)
Posta kodea31454
INE kodea31209
Herritarraerromantzatuar, romanzaduear
Geografia
Koordenatuak42°41′27″N 1°11′31″W
Azalera91,69 km²
Garaiera433-1361 metro
Distantzia46,0 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria187 (2021: Green Arrow Up.svg 16)
Dentsitatea2,04 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 16,33
Ugalkortasuna[1]‰ 0
Ekonomia
Jarduera[1]% 76,19 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 7,51 (2013)
Euskara
Eremuaeremu ez-euskalduna
Euskaldunak% 16,60 (2018)[2]
% 9,93 (2010)[1]
Datu gehigarriak
Sorrera1845 (independentzia)
Webguneawww.romanzado.es

Urraul ibarretakoak da. Lurralde laua da, nagusiki mendebaldeko nekazaritzakoa, eta ekialdeko zati menditsu eta malkartsua. Zaraitzu ibaiak zeharkatzen du eta Leire eta Ugarra/Idokorri-Illon mendilerroen artean dago. Hainbat arroila ditu, garrantzitsuena Arbaiungoa, Nafarroa osoko handiena. Bertako arkitektura Pirinioaurrekoa da, harri marroizko blokez osatutako etxeekin. Zaraitzu ibarrarako eta Nabaskozeko almiradiarako ate naturala da.

Bertako biztanleak erromantzatuarrak (zaraitzueraz: romanzaduearrak) dira. Herriburua Domeñu kontzejua da, non udaletxea da.

IzenaAldatu

Erromantzatua beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]

  • Valle Arromanzada (1715)
  • Romanzado de Urraul (1726)
  • Romanzado (1802)
  • El Romanzado (1969)
  • Urraul Ekialdekoa (1979)
  • Erromantzatua (1998)

EtimologiaAldatu

Erromantzatua izena, tradizioz, Nafarroa euskaldunaren eta Nafarroa erdaldunaren arteko muga linguistikoarekin lotu izan da. Erromantzatua izena latinezko Romaniceatus hitzetik dator (erromanizatua). Termino kontrajarria "Euskalduntzatua" izango litzateke. Hala ere, Erromantzatua terminoa nahiko berria da eta XVI. mendea Urraul ibarraren azpiatal gisa agertzen da.

XVI. mendetik aurrera, hainbat mendetan zehar, Erromantzatuak lurralde euskaldunaren arteko erromantze-ziri linguistiko moduko bat osatu behar izan zuen. Ramón Menéndez Pidalek uste zuen erromantzea nahikoa berandu sartu zela Erromantzatuan, inguruko lurraldeak, hegoalderago zeudenak, bere erromanizazioaz ahaztuta, horrela deitzeko. Egia esan, Aro Modernoan, Erromantzatua lurralde erdalduna izan zen, eta Urraul ibarraren gainerakoa, berriz, euskalduna.

Julio Caro Barojak, ordea, ez zuen uste ibarraren izenak hizkuntza-bereizketarik adierazten zuenik, baizik eta Urraul ibarraren gainerakoarekiko bereizketa juridikoa, zeinaren bidez Erromantzatua izeneko lurreko biztanleak ingurukoez bestelako arauen mende egongo baitziren.

Urraul ibarraren zati denez (gaur egungo Urraulgoiti, Urraulbeiti, Erromantzatua, Irunberri eta Ledea) geografikoki, baina administratiboki 1845ean desegin zen arte; zatitu ondoren, Urraul Ekialdekoa deitu zitzaion, gainerako lurraldeekiko zuen egoerari dagokionez.

Julio Caro Baroja da Urraul izena asko eskaintzen dion ikertzaile bakarra: «Baliteke izena "r"-tik "l"-ra (hango izenetan ematen da) pasabide edo alternantzia baten argitan azaltzea, eta horrela izatea Urraun (Eraul Eraun litzateke)». Eta beste batean idazten du: «Menturaz, Zaraitzu bezala, fitonimo bat da, "urra" (hurra) izenarekin erlaziona daitekeena». Amaiera Nafarroako beste izen batzuetan ematen da (adibidez, Eraul, Bidaul, Biaul...). Etimologia herrikoia "hurritz zuritua" da.

EzaugarriakAldatu

ArmarriaAldatu

Erromantzatuko armarriak honako blasoi hau du:[5]

« Hondo gorri batez eta aurrean pieza biribil batek zulatutako urrezko hiruki batez osatuta dago, bi gari-galbururen artean kokatua »

BanderaAldatu

Erromantzatuko banderak Erromantzatuko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

GeografiaAldatu

Erdialdeko Pirinioaurrean kokatua, Urraulgoiti, Urraulbeiti ibarren eta Nabaskoze almiradioaren artean. Zaraitzu ibaiak ibarra sortu zuen.

MugakideakAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

Erromantzatua Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 46 kilometrora dago. Udaletxea Domeñun dago. Erliebe handiko ibarra da. Mendebaldeko tarteak lautada bat osatzen du, Longida, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

KlimaAldatu

Erromantzatuko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira udalerriko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

Estazio meteorologikoakAldatu

Erromantzatuan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]


      Datu klimatikoak (Artieda, 1891-2020)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 17.0 21.5 27.0 29.5 36.0 39.0 42.0 40.0 38.0 30.0 21.0 18.0 42.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.9 10.4 14.3 16.6 20.6 26.4 29.4 28.6 24.1 18.9 12.3 8.9 18.3
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.8 5.5 8.4 10.5 14.3 19.1 21.6 21.3 17.4 13.4 8.1 4.9 12.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 0.6 0.5 2.4 4.4 8.0 11.8 13.9 14.1 10.7 7.9 3.9 0.9 6.6
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -8.0 -12.0 -12.0 -4.0 0.0 0.0 6.0 6.0 0.0 -2.0 -9.0 -13.0 -13.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 57.6 54.0 56.1 68.5 61.8 40.6 32.9 34.1 50.9 71.9 72.5 74.4 675.3
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 32.0 34.0 35.5 47.0 39.5 37.0 44.5 46.0 71.0 82.0 31.5 48.5 82.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 10.0 9.4 9.2 11.7 12.0 6.8 4.9 5.2 7.0 10.4 11.9 12.2 110.4
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.6 1.5 1.2 0.3 0.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 1.1 6.1
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7]

BanaketaAldatu

Erromantzatuko herrien mapa

Erromantzatuak 3 kontzeju ditu:

Gainera, beste 3 leku batzuk ere badaude, hala nola:

Bestalde, etxalde bakarra da ibarran:

Azkenik, udalerrian 7 herri hustu daude:

HistoriaAldatu

XVI. mendearen lehen erdian Nafarroa Gaztelako koroan sartu ondoren, Erromantzatua ibarra gaur egun dituen mugekin geratu zen.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarrak berezko berezitasun administratiboak izateaz gain, lotura administratibo berezia izan zuen ibar konfinatzaileekin, Urraulgoiti eta Urraulbeitirekin batera "Urraul" udalerria osatzen baitzuten. Hirurek beste hainbeste diputatuk osatutako taldea osatzen zuten, urtero bailara bakoitzeko erregidoreek izendatuak. Urraulbeitikoa lehendakaria zen, eta batzarrak Puiuko San Gregorio baselizan egiten ziren, Artieda kontzejuari dagokionez. Jurisdikzio zibil eta kriminala Irunberri hiribilduarena zen, eta hiribilduari ere oso lotuta zeuden.[8]

1847an, ibarran garia biltzen zen nagusiki, eta mahastia, behi-azienda eta artilezko zerbait zeuden.

DemografiaAldatu

2021 urteko erroldaren arabera 187 biztanle zituen Erromantzatuak.[9]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
718 956 972 866 841 838 856 884 826 746 724 637 519 297 177 158 157 179 187

EkonomiaAldatu

Erromantzatuko biztanleria batez ere adinekoa da, eta horregatik gehienak erretiratuta daude. Gainerako biztanleek nekazaritzan lan egiten dute ia erabat, batez ere mendebalderago dagoen ibarrean, non landu daitekeen azalera handiagoa den.

PolitikaAldatu

Erromantzatuko udaletxea Domeñu kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Irunberriko Udalako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Aitor Sola Otxotea da, Euskal Herria Bildu hautagai gisa aurkeztu zena.

HauteskundeakAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Euskal Herria Bildu 3
Erromantzatuko Ibarkide Independenteen Elkartea 4 2
Erromantzatuko Ibarkideak-Arbaiun 4
Ekialde 2 1
Erromantzatuko Elkarte Independentea 3 0
San Pedro 5 5 5 5 4
Erromantzatuko Ibarkideak 1 1
Erromantzatuko Elkartea 4

Foru hauteskundeakAldatu

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Navarra Suma 30 25,42 -
 Euskal Herria Bildu 29 24,58 5
 Geroa Bai 28 23,73 14
 Ahal Dugu 14 11,86 13
 Nafarroako Alderdi Sozialista 10 8,47 3
 Izquierda-Ezkerra 4 3,39 1
 Vox 3 2,54 -
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Ahal Dugu 27 25,23 ?
 Nafar Herriaren Batasuna 24 22,43 ?
 Euskal Herria Bildu 24 22,43 ?
 Geroa Bai 14 13,08 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 7 6,54 ?
  Nafarroako Alderdi Popularra 4 3,74 ?
 Izquierda-Ezkerra 3 2,80 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 0,93 ?
 Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 1 0,93 ?

UdalaAldatu

Udalaren egoitza eta udaletxea Domeñu herriburuan dago.

Egungo banaketaAldatu

Erromantzatuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Aitor Sola Otxotea da, Euskal Herria Bildukoa. Zinegotziak 4 daude:

  • Iñigo Puncel Arandigoien (Euskal Herria Bildu)
  • Ibai Moreno Ibañez (Euskal Herria Bildu)
  • Beatriz Garcia Hernandez (Erromantzatuko Ibarkide Independenteen Elkartea)
  • Jesus Maria Albisu Garcia (Erromantzatuko Ibarkide Independenteen Elkartea)

AlkateakAldatu

1979tik, Erromantzatuak 7 alkate izan ditu:

Hasiera Amaiera Alkatea Alderdia
1979 1983 Martin Alonso Zuza San Pedro
1983 1987 Carmelo Albisu Ekiza San Pedro
1987 1995 Felix Maria Zabalza Etxeberria San Pedro
1995 1999 Oscar de Carlos Zabalza Erromantzatuko Elkartea
1999 2003 Oscar de Carlos Zabalza San Pedro
2003 2007 Jose Enrique Iturri Malon San Pedro
2007 2011 Carmelo Albisu Ekiza Erromantzatuko Elkarte Independentea
2011 2015 Beatriz Garcia Hernandez Erromantzatuko Ibarkideak-Arbaiun
2015 2019 Beatriz Garcia Hernandez Erromantzatuko Ibarkide Independenteen Elkartea
2019 karguan Aitor Sola Otxotea Euskal Herria Bildu

GarraioaAldatu

Nafarroako Autobus Konpainiak Erromantzatua Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[10]

Koldo Zuazok, 2010ean, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[11]

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan Nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

JaiakAldatu

OndareaAldatu

Ondasun nabarmenakAldatu

Eremu naturalakAldatu

Erromantzatuar ospetsuakAldatu

  • Jose Areso (1797-1878), apaiz, misiolari eta idazle.

IrudiakAldatu

OharrakAldatu

  1. /erómant͡s̻àtu.a/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa laugarren silaban
  2. /romans̻áð̞ue/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza hirugarren silaban
  3. /ura.úl eki.alð̞ekó.a/ ahoskatua (laguntza)

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Nafarroako Gobernua. (2018). Nafarroako Datu Soziolinguistikoak. Euskarabidea, 50-55 or..
  3. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. «Erromantzatua - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
  5. Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  6. «Estazioko datuak - Meteo Navarra» meteoeu.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-24).
  7. Artiedako estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  8. Nafarroako Entziklopedia Handia | URRAULGOITI. (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
  9. «Erromantzatua» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  10. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  11. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu