Espartza (Zaraitzu)

Nafarroako udalerria
Artikulu hau Zaraitzuko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Espartza (argipena)».

Espartza ([es̺paɾts̻a]; Zaraitzueraz Esparza [es̺paɾs̻a]) edo -izen bereko beste herriengandik bereizteko- Espartza Zaraitzu[4] ([es̺paɾts̻a s̻aɾaits̻u]) Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerria da. 82 biztanle zituen 2014. urteko erroldaren arabera.

Espartza
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Espartza ikuspegia.jpg
Herriaren ikuspegia.
Flag of None.svg
Bandera

Espartza Zaraitzuko armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaEscudo de Sangüesa.svg Zangoza
EskualdeaZaraitzu
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofizialaZaraitzu armarria.svg Esparza de Salazar <> Espartza Zaraitzu[1]
AlkateaGregorio Beaumont Esandi
(Lisisoa)
Posta kodea31453
INE kodea31095
Herritarraespartzar, espartzazaraitzuar
Geografia
Koordenatuak42°51′18″N 1°5′55″W
Azalera26,39 km²
Garaiera697 metro
Distantzia78 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria72 (2020: Red Arrow Down.svg −2)
Dentsitatea3,11 biztanle/km²
Zahartzea[2]% 34,73
Ugalkortasuna[2]‰ 0
Ekonomia
Jarduera[2]% 0 (2011)
Desberdintasuna[2]% 0 (2011)
Langabezia[2]% 0,8 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 34,00 (2018)[3]
% 9 (2010)[2]

Eska-Zaraitzu Hondakin Solidoen Mankomunitatea zaborra biltzeaz arduratzen da Espartzan eta eskualdeko beste hainbat herritan.

GeografiaAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

 
Herriko eliza eta frontoia.

Nafarroako hiriburutik 78 kilometrora kokatzen da Zangozako merindadearen ipar-ekialdeko muturrean eta Zaraitzuko haranean, Pirinioetatik gertu. Herria NA-178 errepideak zeharkatzen du bai eta, iparraldetik hegoaldera, Zaraitzu ibaiak ere. Aretako mendilerroak herria mugatzen du mendebaldean, Erremendia eta Beiegu tontorrak tartean.

MugakideakAldatu

Espartza Zaraitzuren udalerri mugakideak honakoak dira: Iparraldean Orontze, ipar-mendebaldean Jaurrieta, hegoaldean Sartze eta ekialdean Bidankoze (Erronkariko ibarra).

KlimaAldatu

Espartza Zaraitzun, itsasoaren mailatik 695 metrora, Nafarroako gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologiko bat dago.[5]

DemografiaAldatu

Espartzako biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko bi etorkin baino ez ziren bizi herrian, biztanleriaren %1,94 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

HistoriaAldatu

Lehendabiziko aipamen idatziak 1072koak dira, Leireko monasterioari herriko 17 bizilagunek egindako dohaintza bat zela-eta. Urte batzuk lehenago, Gartzia Espartzakoaren berria jaso zuten monastegi berean. 1238an, bestela, Lope Espartzakoa JJakue I.a Aragoikoaren alde borrokatu zuen, Valentziako Erresuma konkistatzeko.

1469an, Charles Artiedakoak, Espartzako jauregiaren jauna, zaraitzuar guztiendako kaperatasun pribilegio kolektiboa lortu zuen, Joan II.a Aragoikoaren eskutik. Jauregia gaur egun oraindik zutik dago, errepidearen ondoan, eta Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian herriaren eskuetara igari zen.

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

2007an Arrola Zaraitzuarrak (AZ) herri ekimeneko Maria Idoia Elarre Elizondo aukeratu zuten alkate eta herriko zinegotzi bakarra. AEIES izenekoa ere aurkeztu zen, hautatua izan gabe. Ez zen baliogabeko botorik izan eta boto zuriak bi izan ziren (%2,35). Abstentzioa %22,02koa izan zen.

Espartzako Udala (2007)
Alderdia Botoak Aukeratua?
Maria Idoia Elarre Elizondo (AZ) 59 Bai
Santiago Galtxabarra Moso (AEIES) 34 Ez

2011n zerrenda bakarra aurkeztu zen, Lisisoa; alkate hautatu zuten Gregorio Beaumont Esandirekin batera beste bi lagun ere zinegotzi bihurtu ziren[6].

AlkateakAldatu

2007-2011 Idoia Elarre Elizondo Arrola Zaraitzuarrak
2011- Gregorio Beaumont Esandi Lisisoa

UdaletxeaAldatu

Espartzako udaletxeko idazkaria Galoze, Gorza eta Sartzeko idazkari ere bada.

  • HELBIDEA: Maiatzaldea, 16

Azpiegitura eta garraioakAldatu

 
Murkuzuria kanpina.

Herrigunetik oso gertu Murkuzuria Campinga[Betiko hautsitako esteka] dago eta bertan kanpin batean ohikoak diren zerbitzuak aurkitu ditzakegu: Bungalowak, igerilekua...

Conda autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Kultura ondarean, ekialdeko nafarreraren barruan dagoen zaraitzuera izan da herriko hizkera belaunaldiz belaunaldi, eta horren testigantzak XXI. mendea arte ailegatu dira. Besteak beste, 2000. urtean Aitor Arana hizkuntzalariak hainbat datu jaso zuen Espartzako Antonia Gartziarekin egindako elkarrizketei esker.

Jaiak eta ospakizunakAldatu

Herriko jaiak abuztuko lehen asteburuan ospatzen dira, eta herriko patroi den San Andresen omenezko jaia, berriz, azaroaren 30ean.

SorginakAldatu

XVI. mendean sorginkeriaren aurkako jazarpenak herria astindu zuen. San Tirso baselizaren inguruan ospatzen omen zituzten euren ekitaldiak, eta 1539an espainiar Inkisizioak parte hartu zuen, Lope de Esparza alkatea auzipetuz[7].

Ondasun nabarmenakAldatu

San Andres apostoluaren elizak XVII. mende hasierako erretaula erromanista dauka barruan, Herako Juan eta Gaspar Ramosek egina. San Tirso baselizaren eta Santa Engrazia baselizaren arrastoak ere aipagarriak dira.

Zaraitzu ibaiaren gainean, antzinako zubi erromanikoa gordetzen da, erdi puntuko hiru arkurekin. Zubiak, zaharberritze eta eraldaketa ugari izan ditu mendeetan zehar. Halaber, ibaiaren ertzean errota baten aztarnak daude gaur egun ere.

Espartzar ezagunakAldatu

  • Fray Fortuño Espartzakoa: 1500ean jaio eta 18 urterekin Merced-eko ordenean sartu zen. 1538an ordeneko Parisko komendadore izendatu zuten, eta Iruñekoan 1544an.
  • Diego de Artieda y Chirino: 1577an Costa Rican Esparza hiria fundatu zuen, ordurarteko "Ciudad de Espíritu Santo" izena ordezkatuz. Eskualde hartan gobernadore izan zen eta sorterriko izena erabili zuen.
  • Simeón de Guinda y Apezteguía: Eliz-agintaria, Urgellen apezpikua eta Andorran koprintzea (1714-1737) izan zen.

ErreferentziakAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa


Zaraitzu
 
Espartza | Ezkaroze | Galoze: Galoze (kontzejua)ItzalleIzizeUskartze | Gorza: Gorza (kontzejua)ErripaldaIgari
Itzaltzu | Jaurrieta | Orontze | Otsagabia | Sartze: Sartze (kontzejua)Ibiltzieta