Taiwan,[1] ofizialki Txinako Errepublika (txinera tradizionalez: 中華民國; txinera sinplifikatuz: 中华民国; pinyinez: Zhōnghuá Mínguó; Wade–Giles: Chung-hua Min-kuo) , Asian kokatutako Onarpen mugatuko estatua da. Konkretuki, Taiwan edo Formosa uhartean eta haren inguruan dauden uharte txikietan kokatzen da, Txinako Herri Errepublikako hego-ekialden, Japoniako hego-mendebaldean eta Filipinetako iparraldean dagoen uhartea alegia.[2]

Txinako Errepublika
中華民國
(Zhōnghuá Mínguó)
Bandera Armarria
Ereserkia: Txinako Errepublikako Ereserki Nazioanala
HiriburuaNankin de iure
Taipei de facto
Hiri handiena Taipei
Hizkuntza ofiziala(k) Mandarin txinera
Herritarra taiwandar
Gobernua Alderdi askotako demokrazia
 -  Presidentea Tsai Ing-wen
 -  Lehen ministroa Su Tseng-chang
Xinhai Iraultza
Geografia
 -  Guztira 35,980 km2 (135.)
 -  Ura (%) 2,8
Biztanleria
 -  Zenbatespena  (2006) 23.036.087 (47.)
 -  Dentsitatea 640 bizt./km2 (9.)
Dirua Taiwandar dolar berria (TWD)
Ordu-eremua (UTC+8)
Aurrezenbakia 886
Internet domeinua tw

Hiriburua Taipei da, nahiz eta legezko hiriburua Nanjing izan, Txinako Herri Errepublikan kokatua dagoena eta beste hiri garrantzitsu batzuk Kaohsiung, Taichung, Tainan eta Taoyuang dira. 23,7 milioi biztanlerekin, Taiwan estatu populatuenen artean dago, eta Nazio Batuen kide ez den estatu populatuena eta ekonomiarik handiena da.

HistoriaAldatu

Taiwan uhartea, jatorriz, malayo-polinesiar jatorriko herriek populatua izan zen, herri hauek, sekula ez zuten idazketa garatu, eta, beraz, gutxi ezagutzen da Taiwanen zegoen gizarte motari buruz XVII. mendean atzerriko potentziak iritsi ziren arte. Portugaldarrek Formosa izena eman zioten, Espainiak koloniak sortu zituen eta 16 urtez uhartearen iparraldea menderatu zuen, holandarrek, lehenik hegoaldean finkatuak, espainiarrak kanporatu zituzten arte, eta, hauek, 1624 eta 1662 arteanizan zuten kontrolpean.

Zheng Chenggongen 25.000 soldaduko armadak kanporatu zituen holandarrak, mendebaldean Koxinga bezala ezagutuagoa, Ming dinastiaren agindupean zegoen antzinako pirata bat zen. Koxingak Tungningeko Erresuma independentea sortu zuen baina Mingentzat Txina kontinentala birkonkistatzen saiatzen hari zela, 1683an Qing dinastiak garaitu zuen, horrela, Taiwan Txinaren esku geratu zen lehen aldiz.

1895ean, Lehen Gerra Sino-japoniarraren ondoren, Txina, Shimonosekiko Itunaren ondorioz, Taiwan Japoniari betirako uztera behartua izan zen. 50 urtez, japoniak, Taiwanen garapen handia bultzatu zuen arlo guztietan, produktu guztien monopolio zorrotza ezartzearen eta edozein erresistentzia militarki zapaltzearen kontura.

Taiwan japoniarren mende zegoen bitartean, Txinako Errepublika sortu zen 1912ko urtarrilaren 1ean, Xinhai Iraultzaren ondoren, 1911ko urriaren 10ean Wuchangen altxamenduarekin hasi zena, Qing dinastia ordezkatuz eta Txinan bi mila urte baino gehiagoko nagusitasun inperiala amaituz. Sortu zenetik 1949ra arte Txina kontinentalean oinarritu zen.[3]

1945eko urriaren 25ean Japoniak amore eman ondoren, Estatu Batuetako Armadak Txinako Errepublikako tropak Taiwanera eraman zituen indar militar japoniarren amore emate formala onartzeko Taipein, potentzia aliatuen izenean. Rikichi Andō jeneralak, Taiwango gobernadore nagusia eta japoniar indar guztien buru zena, ordainagiria sinatu eta Txinako Errepublikako armadako Chen Yi jeneralari eman zion txandakatze ofiziala osatzeko. Chen Yik, egun hori "Taiwango atzeraegitearen eguna" zela aldarrikatu zuen, baina aliatuek, Taiwan eta Penghu uharteak okupazio militarraren pean zeudela uste izan zuten, oraindik japoniarren subiranotasunaren pean 1952ra arte, San Frantziskoko Ituna indarrean sartu zen arte.[4]

Txinako errepublikaren hasiera eta gerra hotzaAldatu

Txinako Errepublikak Taiwanen Chen Yi menpean zuen administrazioa laister izan zituen arazoak, Taiwanen jaiotako pertsonen eta iritsi berri ziren kontinentalen arteko tentsioak handiak ziren, arazo ekonomikoen ondorioz larriagotu zirenak. Gainera, bi taldeen arteko kultura- eta hizkuntza-gatazken ondorioz, gobernu berriak, herritarren laguntasuna galdu zuen. 1947ko otsailak 28an zibil baten tiroketak uharte osoan istiluak sortu zituen, gaur egun otsailaren 28ko gertakaria deritzonean indar militarrez ezabatua izan zirenak. Hildakoen kopuruaren estimazio nagusiak 18.000tik 30.000ra artean dago eta hildakoak nagusiki taiwandar eliteko kideak ziren.

Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Txinako Gerra Zibila berriz hasi zen Chiang Kai-shek buru zuten nazionalista txinatarren (Kuomintang) eta Mao Zedongek zuzendutako Txinako Alderdi Komunistaren artean. 1949ko hilabeteetan zehar, Txinako eraso komunista batzuek Nanjing hiriburua haratzea eragin zuten, apirilaren 23an, eta Txinako Herri Errepublika sortu zuten urriaren 1ean.[5]

1949ko abenduaren 7an,  Chiangek haren gobernu nazionalista Taiwanera ebakuatu zuen eta Taipei Txinako Errepublikaren hiriburua bihurtuz. Kuomintangek "Txina" guztiaren gaineko subiranotasuna aldarrikatzen jarraitu zueneta aldi berean, Txina kontinentalean, komunista garaileek, Txina bakarra gobernatzen zutela esan zuten (euren arabera, Taiwan barne ere), eta Txinako Errepublika jada ez zela existitzen.[6]

 
Taiwan 1950

Hasiera batean, Estatu Batuek Taiwan komunisten aurrean erortzea espero zuten. Hala ere, Gerra Hotzaren testuinguruan, Estatu Batuetako presidenteak, Harry S. Trumanek, berriz esku hartu zuen, eta Estatu Batuetako Itsas Armadaren zazpigarren flota Taiwango itsasartera bidali zuen, Taiwan eta Txina kontinentalaren arteko liskarrak saihesteko. Estatu Batuen esku-hartzeak legedi nabarmena ekarri zuen, baina gerra zibilak ez zuen etenik izan. Izu Zurian, garai hau ezagutzen den bezala, gobernuak gotorleku militarrak eraiki zituen Taiwan osoan, adibidez, orain ospetsua den Uharteko Autopista Zentrala eraikiz eta horrez gain, 140 000 pertsonak enkartzelatu eta hil zituen komunistak edo anti-KMT zirela baieztatzen baitzuen.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, ekonomia industrializatu eta teknologiara bideratu zuten. Hazkunde ekonomiko azkar hau, "Taiwango miraria" bezala ezagutua, Estatu Batuetako funtsen babesaren eta Txina kontinentaletik independentea zen erregimen fiskal baten emaitza izan zen. Taiwan, Hong Kong, Hego Korea eta Singapurrekin batera, "Asiako lau tigreetako bat" bezala ezagutua izan zen. Urte horietan,Txinako Errepublikak alderdi bakarreko gobernu autoritarioa izan zuen. Hala ere, gerra Hotzaren ondorioz, mendebaldeko nazio gehienek eta Nazio Batuek Txinako Errepublikaren goberna, gobernu legitimo bakartzat jo zuten 1970eko hamarkadara arte. Baina laguntza hau gutxi iraundu zuen, beranduago, nazio gehienek Txinako Herri Errepublika aitortu baitzuten gobernu legitimotzat Taiwanen gobernuaren izaera diktatoriala zela eta.[7]

Demokraziarako bideaAldatu

1970eko hamarkadaren amaieratik 1990eko hamarkadara arte, Taiwanek erreforma eta aldaketa sozialak jasan zituen, estatu autoritario batetik demokrazia batera aldaketa emateko. 1979an, Kaohsiungeko gertakaria bezala ezagutzen den demokraziaren aldeko protesta bat egin zen Kaohsiungen, Giza Eskubideen Eguna ospatzeko. Agintariek protesta azkar zapaldu zuten arren, gaur egun Taiwango oposizioa batu zuen ekitaldi nagusitzat hartzen da.[8]

 
Lee Teng-hui presidentea

Chiang Ching-kuo presidenteak, sistema politikoaren erreformak hasi zituen 1980ko hamarkadaren erdialdean. 1986an, Alderdi Demokratiko Progresista (DPP) sortu zen, Txinako Errepublikan KMTri aurre egin zion lehen oposizio-alderdia. Urte bete beranduago, Chiang Ching-kuok Taiwanen zegoen gerra-legea altxatu zuen. 1988ko urtarrilean Chiang Ching-kuo hil ondoren, Lee Teng-hui izan zen Taiwanen jaiotako lehen presidentea. Leek gobernuari erreforma demokratikoak egiten jarraitu zuen eta txinatar kontinentalen eskuetan zegoen gobernu-agintaritzaren kontzentrazioa murriztu zuen. Leeren gobernuan, Taiwanek lokalizazio-prozesu bat egin zuen, non taiwandar kultura eta historia sustatu ziren ikuspuntu pan-txinatar batetik, Txinako nortasuna sustatu zuten KMTren aurreko politikekin kontrastean. 2000. urtean, politika polarizatua sortu zen Taiwanen, KMTk zuzendutako Koalizio pan-urdina (Txinarekin bateratzeko alde egiten duena) eta DPk zuzendutako Koalizio pan-berdea (Taiwango independentziaren aldekoa) osatuz. Hauteskundeetan, alderdi Progresista Demokratikoko Chen Shui-bian aukeratu zuten Kuomintang ez zen(KMT) lehen presidentea eta 2007ko irailak 30ean,, Txinatik bereizitako nortasun bat baieztatzen zuen ebazpen bat onartu zuen.[9][10]

Banaketa administratiboaAldatu

Taiwan probintzianAldatu

 
Txinako Errepublikaren banaketa administratiboaren mapa.

Taiwango konstituzioak Txina kontinentala lurralde nazionalaren zati bezala sartzeak, paradoxa bat eragiten du, non lurralde errealaren zati bakarra, Taiwango probintzia den, Taiwango probintziaren menpe dauden bost hiriak eta Taiwango uharteko 15 barrutiak hartzen dituena, baita Penghu edo Arrantzale Uharteen barrutia ere. Gainera, uharteko bi hiri nagusiak, Taipei eta Kaohsiung, gobernu zentralaren zuzeneko administraziopean dauden hiriak dira, probintziaren antzeko maila izanez.

Konderriak
Pinyinerazko izena Txineraz
Chiayi konderria 嘉義縣
Changhua konderria 彰化縣
Hsinchu konderria 新竹縣
Hualien konderria 花蓮縣
Miaoli konderria 苗栗縣
Nantou konderria 南投縣
Penghu konderria 澎湖縣
Pingtung konderria 屏東縣
Taitung konderria 台東縣
Yilan konderria 宜兰縣
Yunlin konderria 雲林縣
Udal-probintziak
Pinyinerazko izena Txineraz
Chiayi 嘉義市
Hsinchu 新竹市
Keelung 基隆市
Udal-probintzia bereziak
Pinyinerazko izena Txineraz
Taipei 台北市
Taipei Berria 新北市
Kaohsiung 高雄市
Taichung 臺中市
Tainan 台南市
Taoyuang 桃园市

Fujian probintzianAldatu

Txinako Errepublika 1949an sortzean, Fujian probintziatik gertu dauden uharteak Taiwanen esku geratu ziren eta gaur egun bi konderriok osatzen dute probintzia:

Probintziaren azalera txikia da, 182,66 kilometro koadro baino ez, eta 2001eko erroldaren arabera, 71.000 biztanle zeuzkaten Txinako Herri Errepublikaren ondoko uharte horiek.

GeografiaAldatu

Taiwan, irla estatu bat da, uharte nagusia, historikoki Formosa bezala ezaguna, Txinako Errepublikak kontrolatzen duen eremuaren %99 da, 35.808 kilometro karratu neurtzen dituena eta Taiwango itsasartetik 180 kilometro inguru hedatzen dena Txina kontinentaleko hego-ekialdeko kostaldetik. Ekialdeko Txinako itsasoa iparraldean dauka, Filipinetako itsasoa ekialdean, Luzongo itsasartea zuzenean hegoaldean eta Txinako hegoaldeko itsasoa hego-mendebaldean. Uharte txikienak Penghu uhartedia, Kinmen eta Matsu uharteak, Txinako kostaldetik gertu, eta Txina hegoaldeko itsasoko uharte batzuk dira.

Uharte nagusia, faila inklinatuko bloke bat da, nagusiki, ekialdeko kostaldearekiko paraleloak diren bost mendilerroz osatutako ekialdeko bi herenen eta lautada batez osatutako mendebaldeko hereneko kontrasteak ezaugarritzen duena. 3 500 metrotik gorako zenbait tontor daude, altuena Yu Shan da 3 952 metrora, Taiwan munduko laugarren uharterik altuena bihurtzen duena. Maila hauek sortu zuten muga tektonikoa oraindik aktibo dago, eta uharteak lurrikara asko jasaten ditu, horietako batzuk oso suntsitzaileak. Itsaspeko sumendi aktibo asko ere badaude Taiwango itsasartean.

Ekialdeko mendiak oso basotsuak dira eta bizimodu basati zabala dute, mendebaldeko eta iparraldeko behe-lurretan, Taiwango biztanle gehienak bizi dira eta berta lurraren erabilera intentsiboa egiten da.

KlimaAldatu

Taiwan Kantzer tropikoan dago, eta bere klima orokorra itsas tropikala da. Iparraldeko eta erdialdeko eskualdeak subtropikalak dira, hegoaldekoak tropikalak eta mendialdekoak epelak. Batez besteko prezipitazioa urteko 2.600 milimetrokoa da uhartean bertan; euri-sasoia batera gertatzen da Asiako ekialdeko montzoiaren uda maiatzean eta ekainean hasi zenean. Uharte osoak klima epel eta hezea bizi du ekainetik irailera. Neguan zehar (azarotik martxora), ipar-ekialdeak etengabeko euriak jasaten ditu, uhartearen erdialdea eta hegoaldea, nagusiki, eguzkitsuak diren bitartean.

KulturaAldatu

HizkuntzaAldatu

Taiwan eleanitza da ofizialki. Hizkuntza ofiziala mandarin txinatarra da, baina taiwandar gehienek, gainera, hokkien taiwanera hitz egiten dute, taiwanera ere deitua.

Hizkuntza formosanoak ere badaude, nagusiki, Taiwango herri indigenek hitz egiten dituzte, uharteko jatorrizko biztanleak, Txina kontinentaletik migratu aurretik, gaur egun gutxiengo bat direnak. Hizkuntza hauek ez dira txineraren hizkuntza familiakoak (sino-tibetar hizkuntzak), hizkuntza austronesiarren familiakoak baizik, eta latinezko alfabetoan idazten dira. Gaur egun dauden 14 hizkuntza formosanoetatik bost hildakotzat jotzen dira.[11]

ErligioaAldatu

Txinako Errepublikako Konstituzioak pertsonen erlijio askatasuna eta sinesmen praktikak babesten ditu. Taiwango erlijio askatasuna indartsua da eta sendotuta dago. 2005ean, erroldak jakinarazi zuen bost erlijiorik handienak honako hauek zirela: budismoa, taoismoa, yiguandaoa, protestantismoa eta katolizismoa. Hui herriaren komunitate musulman txiki bat ere egon da Taiwanen XVII. mendetik. Konfuzianismoa etika moral sekularraz arduratzen den filosofia bat da, eta txinatar eta taiwandar kulturaren oinarri bezala balio du. Taiwandar gehienek konfuzianismoaren irakaskuntza moral sekularrak eta afiliatuta dauden erlijioak konbinatzen dituzte.

GastronomiaAldatu

Japoniar eragin nabarmena dago, Taiwan japoniarren menpe zegoen garaiagatik. Taiwango sukaldaritza, berez, sarri, Txinako erdialdeko eta hegoaldeko probintzien eraginekin lotzen da, nagusiki Fujian probintziarena, baina Txina osoaren eraginak erraz aurki daitezke, Txinako Gerra Zibilaren amaieran eta Taiwan Txinaren mende zegoenean Taiwanera emigratu zuten txinatar ugarien ondorioz. Prozesuan, Taiwanek sukaldaritza estilo bereizgarri bat garatu zuen.

 
Burbuilazko tea

Bestalde, Taiwanke tearen kultura garrantzitsua de,honek, te artea, te zeremonia eta tea gozatzeko modu oso soziala barne hartzen ditu. Terik ohikoenak oolongak dira, bereziki Iron Goddess eta Alpine Oolong taiwandarrak. Hala ere, te beltzak eta te berdeak ere herrikoiak dira. Arte klasiko asko tearen kulturan ikus daitezke, hala nola kaligrafia, loreak edo intsentsua. Perla esnearekin egindako tea (burbuilazko tea edo boba bezala ere ezaguna), Taiwanen asmatu zen eta gaur egun oso famatua egin da mundu osotik.

ErreferentziakAldatu

  1. Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. Noiz kontsultatua: 2013-02-11.
  2. «Taiwán no es Hong Kong | Internacional | EL PAÍS» archive.ph 2020-04-08 Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  3. (Ingelesez) Kong, The Editorial Committee of Chinese Civilization: A. Source Book, City University of Hong. (2007-04-01). China: Five Thousand Years of History and Civilization. City University of HK Press ISBN 978-962-937-140-1. Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  4. Roy, Denny. (2003). Taiwan : a political history. Ithaca : Cornell University Press ISBN 978-0-8014-4070-0. Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  5. Kubek, Anthony. (1971). How the Far East was lost : American policy and the creation of Communist China, 1941-1949. Intercontex Publishers (England) Ltd ISBN 0-85622-000-0. PMC 16205842. Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  6. «BBC News | Asia Pacific | Taiwan Elections 2000» news.bbc.co.uk Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  7. «BBC News | Asia Pacific | Taiwan Elections 2000» news.bbc.co.uk Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  8. (Ingelesez) Chao, Linda; Myers, Ramon Hawley. (1997). Democracy's new leaders in the Republic of China on Taiwan. Hoover Press ISBN 978-0-8179-3803-1. Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  9. «BBC News | Asia Pacific | Taiwan Elections 2000» news.bbc.co.uk Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  10. «Taiwan party asserts separate identity from China - USATODAY.com» usatoday30.usatoday.com Noiz kontsultatua: 2021-05-07.
  11. «Language» web.archive.org 2009-10-25 Noiz kontsultatua: 2021-05-07.

Kanpo estekakAldatu


Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)

Erdialdeko Asia
 

AfganistanErrusiaKazakhstanKirgizistanUzbekistanTadjikistanTurkmenistan

Asiako Ekialdea
(Asia-Pazifikoa)

 

Hego KoreaIpar KoreaJaponiaMongoliaTxina

Hego-mendebaldeko Asia
Ekialde Hurbila
 

Arabiar Emirerri BatuakArmeniaAzerbaijanBahrainEgiptoGeorgiaIranIrakIsraelJordaniaKuwaitLibanoOmanQatarSaudi ArabiaSiriaTurkiaYemen

Hego-ekialdeko Asia
 

BruneiEkialdeko TimorFilipinakIndonesiaKanbodiaLaosMalaysiaMyanmarSingapurThailandiaVietnam

Hegoaldeko Asia
 

BangladeshBhutanIndiaMaldivakNepalPakistanSri Lanka

Beste entitate
politiko batzuk

PalestinaTaiwan