Berotze globala

1850.etik 2006.era bitarteko tenperatura globalaren grafikoa
Nola aldatu diren tenperaturak 1880tik 2017ra bitartean, 1951-1980ko batez bestekoarekin alderatuta. Kolore urdinak freskoagoak dira eta gorriak beroagoak.

Berotze globala lurrazaleko, aireko eta ozeanoetako batez besteko tenperaturaren aldaketa da, azken hamarkadetan nabarmen areagotu dena berotegi efektuaren ondorioz, batik bat. Klima-aldaketarekin nahasten den terminoa da berotze globala, baina berez hau, klima-aldaketaren ondorio bat da[1].

Lurrazaletik hurbil, batez besteko aireko tenperatura orokorra 0,74 ± 0,18 º C igo da azken mendean[2]. Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldea edo IPCCren arabera “XIX. mende erdialdetik antzemandako tenperaturaren gehienezko igoera gizakiak isuritako berotegi-gasetan oinarrituta bide dago”[3]. Honek lurrazala eta behe atmosfera berotzea eragiten du, eta berotegi-efektua handitzen du. Bereziki, eta beste ondorio batzuen artean, gizakiak igortzen dituen berotegi-efektuko gasen (karbono dioxidoa (CO2), metanoa (CH4), oxido nitrosoa (N2O) eta klorofluorokarbonoak (CFC)) ondorioz, Lurra berotu da 1830tik hona, iparburutik hegobururaino, batez ere poloetan, sentsibilitate termino altua duten lurraldeak direlako.[4].  Honen ondorioz, itsas maila igotzen ari da, glaziarrak urtzen ari dira eta animalien kopurua murrizten ari da[5].

Historian zehar zenbait gertakarik efektu arinak eragin dituzte tenperatura igotzean, sumendiek eta eguzki-izpien noranzko aldaketek, alegia. Nahiz eta elkarte zientifiko gehienak eta zientzia akademia bat etorri berotze globalarekin eta bere kausekin, zientzialari eta politikari gutxi batzuk (negazionistak deritzonak) ez datoz bat behaturiko berotzearen arrazoi garrantzitsuenekin. IPCC-ek aipaturiko modeloek tenperatura orokorrak, 1990tik 2100ra, 1,1 eta 6,4 °C bitartean igo daitezkeela aurreikusten dute[6].

Balio-eremuek berotegi-gasen isuriak zein klimaren sentiberatasuna adierazten dituzte. Nahiz eta ikerketa gehienak 2100. urtera arte oinarrituta izan, berotzeak eta itsas mailaren igoerak milurteko batean baino gehiago jarraitzea espero da, berotegi-gas gehiagorik isuri ez arren. Karbono dioxidoaren bizitza luzea eguratsean islatzen da.Tenperaturaren igoeraren ondorioz, itsas-maila igoko da, eta euriaren maiztasuna aldatuko da eta basamortuak gehiago hedatuko dira. Era berean, klimak muturretara joko du. Uztak aldatu, glaziarrak urtu, flora eta fauna baldintzatu eta espezie ugari desagertuko dira [7]. Nicolas Stern Munduko Bankuko ekonomista ohiaren ustez klima-aldaketaren kostu ekonomikoa munduko BPGaren %5-%20 artekoa izango da 2050ean[8]. Etorkizunerako klimaren benetako aldaketak jakiteke daude, eta batez ere aldaketak nolakoak izango diren leku batetik bestera. Debate politikoa eta publikoa eskatzen ari dira hainbat eragile, berotzea gorantza joan ez dadin, edo behintzat ondorioekin bizitzen ikasteko. Nazioarteko gobernu gehienek sinatu dute Kiotoko Protokoloa, non berotegiko gas isurketak murrizteko plangintza azaltzen den.

Parisko hitzarmenaAldatu

2016ko apirilaren 22an, Parisko 21. konferentzian, akordio historiko bat lortu zen: Parisko Hitzarmena. Mende honetako tenperaturaren igoera industriaurreko mailekin alderatuta, 2 ºC azpitik mantentzea da bere helburu nagusia, eta 1,5 ºC-ra are gehiago mugatzea. Munduko 175 liderrek egun berean sinatu zuten akordioa.

Bost urtean behin (2023an hasita), herrialde guztiek jakinarazi eta mantendu behar dituzte emisioak murrizteko helburu nazionalak (emisioak murrizteko garapen-planak). Gainera, herrialde guztiek abian jarri behar dituzte helburu horiek lortzeko politikak eta neurri nazionalak. Hala, klima-aldaketaren aurka borrokatzeko 190 plan aurkeztu dira, Konbentzioaren alderdi guztien isurketen% 99 inguru estaltzen dituztenak.

Parisko Akordioak gero eta helburu handiagoak dituzten konpromisoen anbizioa gehitzearen garrantzia aitortzen du, hau da, 5 urtetik behin herrialdeen konpromisoak gero eta handiagoak izango dira.

Era berean, akordioak ekosistemek karbono-hustutegi gisa duten garrantzia aitortzen du, bereziki basoek, akordioan esplizituki jasotzen baitira, eta herrialdeek ezarritako helburuak betetzeko merkatu-mekanismoak erabiltzeko aukera aitortzen du, herrialdeek beren ekarpenetan hala erabakitzen badute.

Estatu Batuak, Parisko Hitzarmenan parte hartzen ez duen herrialde bakarra. Donald Trump AEBko presidenteak, ordea, bere herrialdea konpromiso klimatikotik kentzea erabaki zuen duela 2016an, eta neurri hori hilabete honen hasieran jakinarazi zuen ofizialki.

Izenaren inguruanAldatu

"Berotze globala" hitzak harremana dauka hozte globalarekin, eta klima-aldaketaren eremuan kokatzen da. Berotze globala neutroa da aro eta zergatiei begira, baina erabilera arrunt eta zientifikoan, duela gutxiko berotzea gizakiak eragin duela adierazi nahi du. Horrela UNFCCCek erabiltzen du klima-aldaketa gisa izendatzen duena klima-aldakortasuna da, eta ez gizakiek eragindako aldaketa.

Berotzearen historiaAldatu

 
Lurrazaleko batez besteko tenperatura azken 2000 urteetan

Berotze globala 1830ean nabaritzen hasi zen, industria-iraultzaren azken pausoekin batera [9][10]. Honen aurretik, berotze globala eta tenperaturen aldaketak gertatzen ziren, kausa naturalek eraginda: ozeanotako itsaslasterrek eramaten duten tenperaturak edo Lurraren orbitaren aldaketak, besteak beste.

Ozeanoen korronteek paper handi bat jokatu dute tenperaturen aldaketetan. Hori ageri da Bostoneko (Amerikako Estatu Batuak) eta A Coruñako (Galizia) tenperatura desberdintasunen datuetan. Latitude berean dauden hiriak dira, baina itsaslasterren ondorioz, tenperatura guztiz desberdinak dituzte. AEBko ekialdeko hiriek negu hotzak dituzte Labrador itsaslasterrarengatik. Mendebaldeko Europako hiriek negu epelagoak dituzte, Golkoko itsaslasterraren ondorioz.


Planetaren orbitaren birak oso garrantzitsuak izan dira korronte ozeaniko hauei eragiten dietelako. Hotzagoak diren korronteak, beroekin nahasten dira, eta munduko hainbat lekutara iristen dira. Hau da, korronteak nahasten direnean, leku bakoitzeko batez besteko tenperaturak aldatzen dira.


 
Tenperaturen aldaketak azken mendeetan

Aro Modernotik gaur egunera arte, 1700tik aurrera, tenperatura aldaketa handiak egon dira:

  • 1700 eta 1795 artean tenperatura igoerak erregistratu ziren mundu osoan, ozeanoetako korronteek eramaten zituzten tenperatura desberdinengatik, eta lurreko orbitaren aldaketengatik.
  • 1795 eta 1825 artean, tenperaturen beherakadak gertatu ziren. Aurreko urteetan erregistratutako kausa berdinengatik.
  • 1825tik 1940ra tenperatura igo zen. Lehen urteetan kausa naturalengatik, baina 1830tik aurrera tenperaturen aldaketak gizakien erruz izaten hasi ziren. Industria-iraultzak ingurumenaren eta biodibertsitatearen suntsiketa (atmosferara isurtzen ziren berotegi efektuko gasen ondorioz) eragin zuen.
  • 1940 eta 1975 urteen artean batez besteko tenperaturak behera egin zuen. Karbono dioxidoaren igoera mantendu arren, tenperaturak jaitsi ziren.
  • 1975tik gaur egunera arte tenperaturak gora egin du. Industria ez da gelditzen eta naturari eragiten dizkion ondorioak ere ez. [11]
 
CO2 kopurua azken mendeetan

Berotze globala baino lehen, atmosferaren berotegi efektuko gasak (CO2 bezala) proportzio nahiko baxuetan aurkitzen ziren, baina industrializazioarekin, gas hauen kantitateak esponentzialki igo ziren (gizakiak industria iraultzarekin berotze globalean parte hartu duela frogatzen du horrek). Tenperaturen igoerak Artikoan eta ozeanoetako eremu tropikaletan nabaritzen hasi ziren, eta geroago Europan, Asian eta Ipar Amerikan. 50 urte pasa ondoren, berotze globala hego hemisferioan nabaritzen hasi zen, itsaslasterrek eramaten duten uraren eta haizearen tenperatura desberdinengatik.

1988ean IPCCa (Euskaraz Klima Aldaketari Bururzko Gobernu Arteko Taldea, eta ingelesez Intergovernmental Panel on Climate Change) sortu zen, berotze globala eta berotegi efektuaren datuak munduari erakusteko. Honen lehen artikuluak (1990ean), hamarkada bakoitzean 0'3ºko tenperatura igoera zegoela adierazten zuen. Bigarrenean, bost urte geroago, 2100erako tenperatura 2 graduz igoko dela eta ozeanoetako ur maila 50 zentimetro igoko dela azaltzen zuen.

Berotze globalari eta klima aldaketei aurre egiteko hiru bilera garrantzitsuenak Estokolmokoa (1972, NBEko konferentzia), Rio de Janeirokoa (1992, NBEko bigarren konferentzia) eta Kyotokoa (2005, Kyotoko Protokoloa) izan dira.

Garrantzitsuena 2005ekoa izan zen. 1992an Rio de Janeiron munduko gobernu batzuek ezinbestekoak ikusten zituzten ideiak eta neurri batzuk, Kyotoko protokoloan sinatu zirenak. Ameriketako Estatu Batuak sinatu gabe geratu ziren. Hala eta guztiz ere, herrialde gehienek ez dituzte protokoloaren arauak bete.

Tenperatura aldaketak ez dira berotze globalaren arazo bakarrak. Planetan dagoen ura errazago lurruntzea eragin du. Ondorioz, prezipitazio gehiago gertatu da azken mendean, aurrekoekin alderatuta (%5-%10 artean). Bero gehiago egiten badu, ur gehiago lurruntzen da. Lurrunak laino gehiago sortuko ditu, eta hauek oraindik prezipitazio gehiago.

Munduko tenperatura 0,75 °C igo da, 1860tik 1900era, bai lurrean bai itsasoan. Hiriak handitu badira ere, hiriko bero-uharteak ez dauka, ordea, garrantzia handirik neurtutako tenperaturarekin. 1979. urtetik lurreko tenperaturak ozeanokoak baino bi aldiz azkarrago igo dira (0,25 °C/hamarkadako eta 0,13 °C/hamarkadako). Behe troposferako tenperaturak igo dira 0,12 eta 0,22 °C bitartean hamarkadako. 1850. urtea baino lehenagoko tenperatura egonkorra izan bide da, azken mila edo 2.000 urteetan, ingurumenean gorabehera batzuk izanik ere: Erdi Aroko Beroaldia (800-1300) edo Izotz Aro Txikia[12].


Gaur egungo datuak [13]Aldatu

Azken urteetan munduaren tenperaturak gora egin du. Urtero 0,2 gradu egiten du gora batazbeste munduaren tenperaturak eta horrek urteetako bilakaera bat dakar. Honek, horrela jarraitzen badu, 2040. urterako tenperaturak 1,5 gradu egingo du gora, eta Parisen egin zen hitzarmenean agertzen den neurrietako bat hautsiko dugu. Mapa eta grafiko ugari daude non hilabetero tenperatura aldaketen berri ematen duten.

Berotze globalaren kausakAldatu

 
CO2ren kontzentrazioa atmosferan duela 650.000 urtetik 2014ra arte. Izotz-guneak aztertuz eta neurketa zuzena eginez lortutako informazioa

Lurrean XX. mendean zehar hautemandako berotzeak bi kausa motatan sailkatzen dira: kausa artifizialak eta kausa naturalak.[14]

Gizakiak eragindakoak: Kausa artifizialakAldatu

Berotegi-efektuko gasen igorpenaAldatu

Zientzialari eszeptiko gutxi batzuek izan ezik, aditu gehienek uste dute Lurreko tenperaturen igoera estuki lotuta dagoela CO2 isurketekin. Konposatu hau erregai fosilen erreketarekin sortzen da, esate baterako, autoek egunero kontsumitzen duten gasolinaren bidez edo elektrizitatea ekoiztuz.[15] Karbono dioxidoak, industriatik eratorritako beste gas batzuekin batera {metanoa (CH4), oxido nitrosoa (N2O) , klorofluorokarbonoak (CFC)}, ozono geruzaren partikulak desintegratzen ditu. Ondorioz, lurrak eguzki izpien indarra zuzenean jasaten du.[16] Hala uste du IPCCk ere, bere hirugarren txostenean (2001ean): "azken 50 urteotan antzemandako berotze globala giza-jardueraren ondorio zuzena da". Bosgarren txostenean (2015ean), erakunde berak baieztatu zuen berotze globala berotegi-gasen isurketen eta giza-jardueraren ondorio izateko probabilitatea %95ekoa dela [17]. Ikatza erabiltzen duten energia-instalazioek, ibilgailu eta lantegien isurketek eta beste giza-jarduera batzuek 22.000 milioi tona CO2 sortzen dute. 1750etik, CO2 eta CH4 isuriak %31z eta %149z areagotu dira, hurrenez hurren. Jakina denez, bi gas horiek, ur-lurrunarekin batera, berotegi-gas nagusiak izaten dira.[18]

 
Hondar erlojua, lur planetaren metafora azaltzen duena.

BasogabetzeaAldatu

Zuhaitzek ingurumeneko orekako zeregina betetzen dute, karbono dioxidoa oxigeno bihurtzen dutelako fotosintesi prozesuan. Zuhaitzak moztean, atmosferako CO2-maila areagotu egiten da. Hori da ozono geruza hondatzearen kausa handiena.[19]

Ongarrien eta pestiziden erabileraAldatu

Elikagaien industriako enpresa gehienek ongarriak eta pestizidak erabiltzen dituzte elikagaien produkzioa areagotzeko. Ongarri horiek nitrogeno oxidoak dira. Karbono dioxidoak baino kaltegarriagoak dira, eta kalte gehigarriak sortzen dituzte laborantza eremuetan. [20] Aldi berean, nekazaritzak eta abeltzaintzak, gas naturalak eta arroz soroek 250 milioi tona metano ekoizten dute. [21]

Kausa naturalakAldatu

Iraganean ere klima-aldaketa garaiak izan dira, baina oraingoaren aldean faktore naturalek eragindakoak, ez giza-jardueraren ondorioz sortutakoak.

Orbita aldaketakAldatu

Lurraren orbita ez da zirkularra, baizik eta elipse bat, formaz eta orientazioz denboran zehar poliki-poliki aldatzen dena. Orbita aldaketak hiru dira, baina bakarrik lehena hartzen da kontuan kausa bezala. Lurraren eta Eguzkiaren arteko batez besteko distantzia handitu eta txikitu egiten da (10.000 urtez behin ziklo bat). Mugimendu honek aldatu egiten du Lurrera iristen den eguzki-energia kopurua, eta horrek klima aldatzen du.[22]

Jarduera tektonikoakAldatu

Jarduera tektonikoak epe-luzera begiratuta daude (milioika urte). Kontinenteen eta mendien kokapenean izandako aldaketek hainbat modutan alda dezakete klima. Adibidez, kontinenteen kokapenak erabakitzen du lurraren zenbateko azalera estaltzen duen elurrak edo zenbat euri isurtzen den. Halaber, haize nagusien mugimenduak alda ditzake.[23]

SumendiakAldatu

Sumendien erupzioek atmosferara hautsa eta errautsa jaurtitzen dute. Hautsak eta errautsak blokatu egiten dute eguzkitik datorren argia. Ondorioz, erupzio nagusi baten ondoren, hurrengo urteetan hozten egiten du Lurra. [24]

Eguzkiaren aldakortasunaAldatu

Eguzkiaren argia, klima gidatzen duen energia-iturria da. Eguzkitik lurrazalera iristen den argi kantitatean aldaketak izanez gero, aldatu egingo luke klima. Adibidez, 1650 eta 1850. urteen artean eguzki jardueraren gainbehera bat gertatu zen eta izotz aro txiki bat sortu zuen planetan. Groenlandia bakartuta geratu zen partzialki eta glaziarrek Alpeetan aurrera egin zuten.[25] Berotegi-gasek berotze globalean duten eragina oso txikia dela uste duten zientzialariek (hots, klima-aldaketari garrantzia kentzen dioten eszeptikoek) azken urteotako tenperaturen igoera eguzkiaren jardueraren ondorioz dela proposatu dute (eguzkiaren mantxak ugariagoak direnean eguzkiak erradiazio gehiago igortzen du).[26]

Beste eszeptiko batzuen ustez XX. mendean zehar izandako beroketa globala garai hotz baten (Izotz Aro Txikia) bukaeraren ondorioa besterik ez da. Gaur egun nahiko onartuta dago Erdi Aroan, orokorrean, tenperaturak orain baino altuagoak izan zirela, eta XVI. mendetik aurrera hotzaldi bat agertu zela, XIX. mendearen bukaera arte luzatu zena. [27]

Baina XX. mendearen azken hamarraldietako berotze bizkorrari dagokionez, giza igorpenak dira bai berotzearen tamainaren eta bai haren erritmoan eta banaketan izandako hainbat xehetasunen erantzule; izan ere, proposaturiko beste edozein kausa naturalek ez dauka gizakiak duen bezainbesteko erantzukizunik.

OndorioakAldatu

 
Urteetan zehar, izotz kantitatea gutxitu egin da. Grafiko honetan, urte bakoitzean dagoen itzotz kontitate minimoa ageri da.

Berotze globalak, klima aldaketa areagotzen du, eta honek, hainbat ondorio eragiten ditu:

  • Tenperatura igoeraren ondorioz ekosistema aldatzen ari dira, izotza urtzen ari da: ipar eta hego poloak eta Groenlandia dira kaltetuenak[29] Ondorioz, itsas-mailaren gorakada azkartu egin da, eta horrek uholde arriskua areagotzen du. Mende amaierarako, ur mailaren 18-59cm-ko igoera aurreikusten dute (20cm-ko igoera antzematen da poloek urtaldian jarraitzen badute).[30]
  • Planeta guztian, euri eta elurteak esponentzialki igo dira. Klima aldaketa bortitzak jasan behar dira. 1970tik aurrera, urakanen indarra handitzen joan da.[33]
  • Zientzialariek, klima aldaketak aurrera egiten duen heinean, bero boladak sarritu egingo direla diote. Bero boladen maiztasunak osasun arazo ugari eragingo ditu, eta beroaren ondoriozko nekea, bero kolpea eta beste sintomak larriagotu.[34]
  • Gaixotasunak zabaltzea. Tenperatura zenbait gradutan aldatzen bada, baliteke eremu epela erosoagoa izatea gaixotasun jakin batzuk zabaltzeko. Horrela, herrialde garatuetan eta tradizionalki hotzagoak izan diren guneetan ahaztuta dauden chagas, dengea, malaria edo beste gaixotasun batzuen kasuak gertatzen has daitezke.
  • Zikloi tropikalak arriskutsuagoak. Itsasoko tenperaturak gora egin duenez, zikloiak bortitzagoak dira. Zergatik? Izan ere, zikloi tropikala da planetak eremu beroetatik hotzenetara gehiegizko beroa banatzeko duen bitartekoa. Eta tenperatura handiagoan, urakan gehiago, arazo guztiekin: hiriak suntsitzea, laboreak suntsitzea, gaixotasunak...
  • Elikagai garestiagoak. Klima-aldaketak arriskuan jartzen du garia bezain oinarrizkoak diren elikagaiak ekoiztea, eta horrek esan nahi du haien laboreen mende dauden ehunka mila pertsona dena galtzeko arriskuan daudela. Eta ez hori bakarrik: laboreak eskasak badira, prezioek gora egiten dute. Horrek guztioi eragiten digu, baina pobrezia-indize oso altuak dituzten herrialde ez hain garatuetan, ondorioak suntsitzaileak izan daitezke. Gainera, elikagai falta horrek pertsonen eguneroko bizitzan eragiten duen berotze globalaren ondorioz, herri osoen gerrak eta migrazioak sortzen dira, eta horiek janaria aurkitzeko helmuga desberdina bilatu behar dute.
  • Aseguruen sektoreak betiko izango du eragina. Hondamendi naturalen indizea gero eta handiagoa izanik, sektoreak ikusten du arriskuak etengabe handitzen ari direla eta, beraz, kostuak ere bai. Aseguratzaile Britainiarren Elkartea 2019tik ari da klima-aldaketaren finantza-arriskua lantzen, eta, bertan, fenomeno horren kostuak ebaluatzen dituzte, baina gero eta herrialde gehiago ari dira beren txostenak egiten errealitate horren ondorioak arintzeko.
  • Animalien migrazio-ereduak aldatzen dira. Lehorreko zein itsasoko uraren tenperatura-aldaketen ondorioz, animalia migratzaileek beren zikloak aldatzen ari dira eta, beraz, ekosistema asko suntsitzen ari dira: batzuk gainpopulazioagatik eta beste batzuk beren oreka ahularen parte ziren espezieak galtzeagatik.
  • Berotze globalak eragina izaten ari da haurdunaldien iraupenean. Munduko Bankua Taldeak (Nazio Batuen mendeko finantzetan espezializatutako nazioarteko erakundeak) Kolonbian egindako ikerketa baten arabera, muturreko beroak erditze goiztiar gehiago eragiten ditu; oraingoz, aldeak ez dira kezkagarriak, baina tenperaturak gero eta gehiago igotzen jarraitzen badu zer gertatuko den aztertzen hasi beharko da.
  • Depresioen kopuruak gora egiten du. Muturreko klimatologiak estres-mailan, antsietatean eta biztanleriaren depresioetan eragiten du.
  • Kutsatutako hiri batean bizitzeak estresa eragiten digu, airean esekitako partikulek proteinen eta lipidoen oxidazioa eragiten dutelako, eta horrek organismoaren metabolismoa murrizten du. Gainera, estresaren eta kutsaduraren arteko konbinazioak ohikoago bihurtzen ditu gaixotasun gastrointestinalak eta arnas gaixotasunak, besteak beste, organismoaren inmunitate-sistema murrizten laguntzen baitu.

Neurriak eta IrtenbideakAldatu

Fitxategi:Ura eta Kontinenteak.jpg
Ur botila bat kontinenteak eta ozeanoetako eta glaziarreko ura botatzen


Robotak berotze globalaren aurkaAldatu

Aspalditik, meteorologiako agentziek adimen artifizialaz hornitzen du bere iragarpenak doitzeko, Europako herrialde batzuetako estazioetatik datozen datuekin.

Gaur egun, duela bost urte baino zehatzagoak direla diote datu horiek. Momentuero eredu batzuk sortzen dira tenperaturaren, poluzioaren, ozono geruzaren proportzioen, hezetasunaren balioekin… Balio horiek jasotzen dituzten sentsoreetatik abiatu daitezke iragarpenak doitzeko.

Horri guztiari esker, inoiz baino zehaztasun handiagoz uler dezakegu zer egoeratan gauden eta, batez ere, nola jokatu behar dugun.

Gure inguruan gertatzen dena hautemateko milioika radar, sentsore, ganbera eta gailuz inguratuta bizi gara. Atmosferako eta inguruneko karbono dioxidoaren eta oxido nitrosoaren mailak igotzetik hasi eta itsas mailaren igoerara arte, kutsadura akustikoa edo biodibertsitatearen galera barne.

Oso makina sofistikatuak dira, baina ez dira autosufizienteak isolatzen baditugu. Horregatik, hainbat programatzaileek eta zientzialariek giza garun baten abiadura eta ahalmena gainditzeko gai diren softwareak garatu dituzte. Jonathan Gregory horietako bat da. Gregory-ren zenbakizko ereduei esker, aldagai guztiak integratu eta eskuragarri dauden datuak doitu ahal izan dira, sistema klimatikoaren etorkizuneko bilakaera aurresan ahal izateko.

Gainera, datuak adimen artifizialaren bidez interpretatzeko sistema horri esker, 2100 urte bitarteko patroi nahiko zehatza ezarri ahal izango da. Baina eredu hori, CO2 gasen emisioei eusteko gai garen neurriaren araberakoa izango da.

Badira irtenbide eta neurri nagusi batzuk politikariek proposatu dituztenak berotze globalaren arazoa konpontzeko: moteltzea (igorpenak murriztea), moldatzea eta geoingeniaritza.[35]

MoteltzeaAldatu

Egungo eztabaida eta gaur egun politikagintzan den geldialdia moteltzeari dagozkio ia oso-osorik: ea epe laburreko politikari ekin behar zaion igorpenak murrizteko, eta hala eginez gero, zenbateko zorroztasunez eta nola.[36] Karbono-emisioak murrizteko politika adimentsuak, teknologia berrikuntzak eta negozioen lidergoa eskatzen dute.[37]

Berreskuratze Soluzioak/MoldatzeaAldatu

 
Geoingeniaritzaren proposamenak

Etorkizunean inpaktu okerragoa saihesteko, sektore publikoek eta pribatuek planetako erresistentzia sendotzea dute helburu, berotze eragina saihestezina izan ez dadin.[38] Teknologia berritzaileen erabilera ezinbestekoa da moldatze prozesu honetan, besteak beste, energia berriztagarriak, ibilgailu alternatiboak, energia nuklearraren aurrerapena eta karbonoaren harrapaketa, erabilera eta biltegiratzea.[39]

GeoingenieritzaAldatu

Azken aukera bezala, geoingenieritza proposatzen da. Klima aktiboki manipulatzea eskatzen duen bidea, berotegi-gasak atmosferan ugaltzearen ondorioak ezabatzeko eta askotariko proposamen sorta biltzen ditu: Eguzkitiko argiari trabak jartzea, munduko karbono-zikloa manipulatzea…[40] Baina Lurra horrela aktiboki manipulatzeak arrisku handiak ekar ditzake Lurrarentzat. Gainera, halako proiektuak arazo legal, diplomatiko eta politiko larriak azaleratuko lituzkete.[41]

Zer egin dezakete enpresek berotze-globalaren aurka jarduteko?Aldatu

Onena da enpresa horiek produktuak garatzeko eta zerbitzuak emateko modua aldatzen hastea.

1. Karbono-aztarna neurtzea: lehenik eta behin, jakin behar da zure enpresak zenbat berotegi-efektuko gas isurtzen dituen urtero. Hortik aurrera, aholkularitzak egin ahal izango dira kanpoko enpresen bitartez, emisio horiek nola murriztu daitezkeen zehazteko.

2.Ekintza klimatikoko plan bat garatzea: plan bat gauzatu ahal izateko eta zure enpresak isurtzen duen karbono-kantitatea murrizteko, argi izan behar duzu aldaketa horiek zein funtsezko arlotan garatu behar diren. Garrantzitsuenak honako hauek dira: hornidura-katea, hau da, materialen eta hornidura-katea; energian, elektrizitatean, konpainiaren eta instalazioen berokuntzan; garraioan, hau da, logistikan eta produktuek egiten dituzten ibilbideetan; eta, adibidez, gutxiago kutsatzen duten garraioak erabiltzea, hala nola itsasontziak, hegazkinen ordez. Enpresaren ibilgailuak ere alda daitezke ibilgailu elektrikoekin, edo garraio ekologikoa sustatu, bizikletak eta garraio publikoa adibidez.

3. Isurketak murrizteko helburuak ezartzea: ekintza-planen prezioak ezartzea eta enpresari izango dion kostua ezagutzea funtsezkoa da ekintza klimatikoko plana gauzatzeko.

4. Aurrerabidea gainbegiratzea: beharrezkoa da emisioen murrizketaren hobekuntza ebaluatzea, eta hirugarrenen aholkularitza kontratatzea ezinbestekoa izan daiteke erantzukizuna ez galtzeko eta karbono-aztarna neurtzeko. Horrela, ekintza-plana non hobetu daitekeen jakiteko datuak lor daitezke.

5. Klima-kontzientzia duten politikak babestea: Oso garrantzitsua da klima-aldaketaren aurkako ekintzak ezartzen dituzten politikak babestea eta laguntzea. Ibilgailu elektrikoentzako diru-itzulketek eta energia berriztagarrientzako pizgarriek epe luzeko negozioen kostua murrizten dute.

Agenda 21Aldatu

Agenda 21 ingurumen- hezkuntza programa bat da, eta bere helburu nagusia ingurumen arazoei konponbidea emateko bideak ezagutaraztea eta motibazioa eta konpromisoa sortzea da.

Eremu ezberdinak garatzen ditu, eskola eta udalerri edo eskualdea. Hezkuntza-komunitatea lantzen du batezere, eta ikasleei eman nahi die protagonismo gehien. 5 fasetan banatzen da:

  1. Antolamendua eta planifikazioa: antolamenduaren oinarriak (koordinatzailea, talde sustatzailea...) eta hasierako planifikazioa zehazten dira.
  2. Sentsibilizazioa eta motibazioa: behar-beharrezkoa da hezkuntza-komunitatearen partaidetza lortzeko. Egitamu berezi baten bidez egitea komeni da.
  3. Diagnostikoa: ikastetxearen hasierako argazkia edukitzeko balio du. Horretarako programaren hiru ardatzak hartzen dira kontuan. Bestalde, udalerriaren egoeraren azterketa egiteko une aproposa da.
  4. Ekintza-plana: fase honetan definitzen eta planifikatzen da ikastetxea eta haren inguru hurbila jasangarriago egiteko ekintzen multzoa. Plana garatzeko hobekuntza-helburuak eta horiek lortzeko ekintzak zehazten dira; gainera, lorpenak neurtzeko adierazle batzuk azaltzen dira.
  5. Komunikazioa eta Ebaluazioa: prozesu osoan egiten direnez, eta izaeraz eta ezaugarriz ezberdinak direnez, fase berezia osatzen dute.

Agenda 30Aldatu

2030 Agenda Garapen Jasangarrirako ekintza-plan bat da, Nazio Batuetako estatu kideen konpromisotik sortua. Haren helburu nagusia pertsonak, planeta eta oparotasuna babesten direla zaintzea da.

2000. urtean, Nazio Batuetako kide ziren herrialdeek Milurtekoaren Garapen Helburuak (MGH) 2015. urterako lortzea adostu zuten. MGH horiek betetzeko epea amaitzean, 2015eko irailaren 25ean, NBEren Batzar Nagusiak klima-aldaketari buruzko mundu-mailako akordio berri bat ezarri zuen. Egun horretan gertaera historiko bat gertatu zen, eta mundu osoko 193 estatu kideek 2030 Agenda onartzeko konpromisoa hartu zuten. Nazio Batuen Garapenerako Programaren barruan dago NBEk sustatutako programa hori, eta Garapen Jasangarrirako 17 Helburu (GJH) jorratzen ditu. Helburu horiek, aldi berean, lortu beharreko 169 helburutan banatzen dira.

Klima Aldaketari eta Trantsizio Energetikoari buruzko Legea EspainianAldatu

Neutraltasun klimatikorako bide-orria:

2020/02/10

Nahitaezkoa izango da 50.000 baino gehiagoko udalerriek eta uharte-lurraldeek emisio gutxiko eremuak ezartzea, beranduenez 2023 baino lehen, eta eremu horietan atzera egitea dakarren edozein udal-neurrik administrazio zentral edo autonomiko eskudunaren aldeko txostena izan beharko du.

Handitu egiten ditu bere jardueraren klima-arriskua ebaluatu behar duten erakundeak

Titulu berri bat sartu da, gobernantzari eta parte-hartze publikoari buruzkoa, eta klima-aldaketara egokitzeko neurriak indartu dira, besteak beste.

Zer egiten du EBk klima-aldaketaren alde?Aldatu

02/12/2019

Europar Batasunaren lehentasunetako bat da klima-aldaketa geldiaraztea eta ingurumen-fenomeno horrek planetan dituen ondorioetara hobeto egokitzea.

Horretarako, Europar Batasunak Europa ekonomia jasangarri bihurtzeko neurriak proposatzen ditu, isurketak murrizteari - Helburu oso zorrotzekin - Eta energia-eraginkortasuna hobetzeari esker, besteak beste.

Helburuak

Helburuak lortzeko, Europar Batasunak 2050erako berotegi-efektuko gasen isurketa% 80 eta% 95 artean murrizteko helburua ezarri du.

2008. urtean ezarri ziren lehen neurriak, 2020. urteari begira, eta urte horretarako lortu nahi zen:

  • Isurketak% 20 murriztea
  • Energia berriztagarrien erabileraren proportzioa% 20 handitzea
  • Energia-eraginkortasuna% 20 handitzea

Gainera, Europako Parlamentuak larrialdi klimatikoa ezarri du eta 2030erako EBk isurketak% 55 murriztu behar izan ditu.

Hurrengo urratsa emisioak murriztea ekarriko lukeen neutraltasun klimatikoa lortzea da, eta Parisko Hitzarmenaren helburu nagusia lortzea: tenperatura globala 1,5 gradutan igotzea.

Kopuru horiek lortzeko, EBk ekonomia hipokarboniko bat sortzea proposatzen du, hau da, emisio gutxiko ekonomia bat, eta ingurumena errespetatzen duen gizarte bat, honako hauekin:

  • Enplegu ekologikoagoak, energia berriztagarrien erabilera eta hondakinei buruzko Europako araudiaren aplikazioa.
  • Garraio garbia, ibilgailu hibridoak edo elektrikoak eta garraio publikoaren erabilera handiagoa, 2050erako emisioak% 50 murriztu ditzakeena.
  • Eraikin eta sistema energetiko eraginkorrak.

Egoera hobetzeko ekintzak/proposamenak:Aldatu

1.Klimaren Gailurra:

Nazio Batuetako Konbentzioen Alderdien COP edo Klima Aldaketari buruzko bilerak eta konferentziak dira, eta urtero biltzen dituzte munduko liderrak, bizi dugun krisi klimatikoa geldiarazteko behar diren emisioak murrizteko konpromisoak bete ahal izateko beharrezko diren erabakiak hartzen dituzten. Alderdien konferentzia New Yorken onartu zen, 1992ko maiatzaren 9an. Mundu mailan klima aldaketarekin lotutako arazoen kontzientzia publikoa indartzeko aukera ematen du.

Alderdien Konferentziako CP edo COP (Conference of the Parties) da Konbentzioaren "organo gorena", hau da, erabakitzeko ahalmena duen agintari gorena. Konbentzioan parte hartzen duten herrialde guztien elkartea da.

CP arduratzen da klima-aldaketaren arazoak konpontzeko nazioarteko ahaleginei eusteaz. Konbentzioaren aplikazioa eta alderdien konpromisoak aztertzen ditu, Konbentzioaren helburuen, aurkikuntza zientifiko berrien eta klima-aldaketari buruzko politikak aplikatzean lortutako esperientziaren arabera. CPren funtsezko zeregin bat aldeek aurkeztutako komunikazio nazionalak eta emisioen inbentarioak aztertzea da. Informazio hori oinarri hartuta, CPk alderdiek hartutako neurrien ondorioak eta Konbentzioaren azken helburua lortzeko egindako aurrerapenak ebaluatzen ditu.

CP urtero biltzen da 1995etik. CP Bonnen biltzen da, Idazkaritzaren egoitzan, salbu eta alderdi batek bere burua eskaintzen duenean saioaren anfitrioi gisa (hori da ohikoa). Komunikabideek normalean COP bakoitzari "klimaren gailurra" esaten diote.

Gailurrak

I. Konferentzia (Alemaniako Bandera Berlin, 1995).

II. Konferentzia (Suitzako Bandera Ginebra, 1996).

III. Konferentzia (Japoniako Bandera Kioto, 1997) - Kyotoko Protokoloa.

IV. Hitzaldia (Argentinako Bandera Buenos Aires, 1998).

V. Biltzarra (Bonn Alemaniako Bandera, 1999).

VI. Konferentzia (Hagako Herbehereetako Bandera, 2000).

VII. Hitzaldia (Marokoko Bandera Marrakech, 2001).

VIII. Hitzaldia (Indiako Bandera Nueva Delhi, 2002).

IX. Konferentzia (Milango Italiako Bandera, 2003).

X. Hitzaldia (Argentinako Bandera Buenos Aires, 2004).

XI. Konferentzia (Kanadako Bandera Montreal, 2005).

XII. Hitzaldia (Kenyako Bandera Nairobi, 2006).

XIII. Hitzaldia (Indonesiako Bandera Bali, 2007).

XIV. Konferentzia (Poloniako Bandera PoznaÉ, 2008).

XV. Hitzaldia (Danimarkako Bandera Kopenhage, 2009).

XVI. Hitzaldia (Mexikoko Bandera Cancún, 2010).

XVII. Hitzaldia (Hegoafrikako Bandera Durban, 2011).

XVIII. Konferentzia (Qatarreko Bandera Doha, 2012) .

XIX. Konferentzia (Poloniako Bandera Varsovia, 2013).

XX. Hitzaldia (Peru Limako Bandera, 2014).

XXI. Konferentzia (Frantziako Bandera Paris, 2015).

XXII. Konferentzia (Marokoko Bandera Marrakech, 2016).

XXIII. Konferentzia (Bonn Alemaniako Bandera, 2017).

XXIV. Hitzaldia (Katowice Poloniako Bandera, 2018).

XXV. Konferentzia (Txileko Bandera Txile, 2019) (bertan behera).

XXVI. Hitzaldia (Glasgow, Eskozia, 2021). Bertan behera?

1972an Nazio Batuen Giza Ingurumenari buruzko Konferentzia egin zen Stockholmen. Lehen aldiz, ingurumenaren degradazioaren gaia munduko gobernu nagusien agendan agertzen da. Nazio Batuen Erakundeak planetaren degradazioa geldiarazteko irtenbideak aurkitu nahi zituztenen nazioen ordezkari nagusiak bildu zituen. Nazio Batuen Ingurumenari buruzko Programa (UNEP) sortu zen, herrietan kontzientzia ekologiko berri bat sortzeko asmoz. Onartu zen gazteak eta helduak hezi behar zirela planetaren iraunkortasuna arriskuan jartzen zuten ingurumen-arazoak aurreikusteko eta konpontzeko. Antolatu ziren jarduerek esparru nagusiak ezarri zituzten: klima-aldaketa, lurzoruaren degradazioa, itsasertzaren eta ozeanoen narriadura, pobretze biologikoa, hondakin toxikoak, edateko uraren baliabide partekatuen kudeaketa eta pertsonen bizi-kalitatearen narriadura.

Bi hamarkada geroago Rio de Janeiron Ingurumenari eta Garapenari buruzko Lurraren Goi Bilera (1992) egin zen, planetaren garapen iraunkorra ahalbidetuko zuen politika global baten oinarriak ezarri nahi zituena. Bilera honetan funtsezko bost testu onartzen dira: Rioko Adierazpena edo Lurraren Gutuna, Basoari buruzko Adierazpena, Biodibertsitateari buruzko Hitzarmena, Klimari buruzko Hitzarmena, Desertifikazioaren Aurkako Hitzarmena eta Agenda 21 edo XXI. menderako Programa, non hurrengo hamarkadan gauzatuko ziren ekintzak zerrendatzen ziren.

2002an Johannesburgon Garapen Iraunkorraren Munduko Goi Bilera antolatu zen. Bertan, uraren eskuragarritasuna eta estres hidrikoa bezalako gaiak eztabaidatu ziren. Animalien gehiegizko energia-kontsumoa, nekazaritza-ekoizpena eta biodibertsitatea. Helburu sinboliko gisa, arazo globalen aurrean gaitasun kolektiboa erakutsi nahi zen, ingurumenarekin bat etorriz hazteko beharra adieraziz, osasuna, hezkuntza eta justizia helburu. Batzuen ustez, goi-bilera honetan gizarte garapenaren inguruko gaiak azpimarratzea lortu zen, hala nola pobrezia errotik kentzea, ura eta saneamendu zerbitzuak eskuratzea eta osasuna.

Hainbat goi-bilera egiten jarraitu dira 2002tik, hau da, berrogei urte baino gehiagoz klima-aldaketaren eta garapen iraunkorraren problematikari buruzko mundu osoko eztabaidari eutsi zaio. Bi gai horiek arazo nagusi bihurtu dira guztiontzat etorkizunari begira. Baina munduko aktoreen jarrerak aurrez aurre daude oraindik.

Estatu alderdiak

2019tik aurrera, CPk 197 zati ditu, Nazio Batuetako estatu kide guztiak barne, baita Niue, Cook uharteak eta Europar Batasuna ere. Gainera, Egoitza Santua eta Palestina estatu behatzaileak dira.

1. Alemania 65. Fiyi 129. Nikaragua
2. Andorra 66. Frantzia 130. Niger
3. Angola 67. Gabon 131. Nigeria
4. Antigua eta Barbuda 68. Gambia 132. Niue
5. Arabia Saudita 69. Georgia 133. Noruega
6. Argelia 70. Ghana 134. Zelanda Berria
7. Argentina 71. Granada 135. Oman
8. Espainia 72. Grecia 136. Herbehereak
9. Armenia 73. Guatemala 137. Pakistan
10. Australia 74. Guinea 138. Palaos
11. Austria 75. Guinea-ekuatoriala 139. Panama
12. Azerbaiyan 76. Guinea-Bisau 140. Papua Guinea Berria
13. Bahamak 77. Guyana 141. Paraguay
14. Baréin 78. Haití 142. Peru
15. Bangladés 79. Honduras 143. Polonia
16. Barbados 80. Hungria 144. Portugal
17. Belgika 81. India 145. Katar
18. Belice 82. Indonesia 146. Britania Handia
19. Benín 83. Irak 147. Afrika Zentroko errepublika
20. Bieloerrusia 84. Iran 148. Dominikar errepublika
21. Birmania 85. Irlanda 149. Rumania
22. Bolivia 86. Islandia 150. Errusia
23. Bosnia eta Herzegovina 87. Cook irlak 151. Ruanda
24. Botsuana 88. Marshall Irlak 152. Samoa
25. Brasil 89. Salomon Irlak 153. San Kristobal eta Nieves
26. Brúnei 90. Italia 154. San Marino
27. Bulgaria 91. Israel 155. San Vicente eta Granadinak
28. Burkina Faso 92. Jamaica 156. Santa Lucia
29. Bután 93. Japonia 157. Santo Tomé eta Príncipe
30. Burundi 94. Jordania 158. Senegal
31. Camboya 95. Kazajistan 159. Serbia
32. Camerun 96. Kenia 160. Seychelles
33. Cabo verde 97. Kiribati 161. Sierra Leona
34. Kanada 98. Kirguistan 162. SIngapur
35. Chao 99. Kuwait 163. Siria
36. Txile 100. Laos 164. Somalia
37. Txina 101. Lesoto 165. Sri lanka
38. Colombia 102. Letonia 166. Suazilandia
39. Comoras 103. Libano 167. Hegoafrika
40. Ipar korea 104. Liberia 168. Sudan
41. Hego Korea 105. Libia 169. Suetzia
42. Kongoko errepublika demokratikoa 106. Liechtenstein 170. Suitza
43. Kongoko errepublika 107. Lituania 171. Surilam
44. Costa Rica 108. Luxemburgo 172. Tailandia
45. Kosta de Marfil 109. Ipar Mazedonia 173. Tanzania
46. Kroatzia 110. Madagascar 174. Tayikistan
47. Kuba 111. Malaui 175. Timor Orientala
48. Txipre 112. Malasia 176. Togo
49. Txekiar errepublika 113. Maldibak 177. Tonga
50. Danimarka 114. Mali 178. Trinidad eta Tobago
51. Dominika 115. Malta 179. Tunez
52. Ekuador 116. Mauritania 180. Turmekistan
53. Egipto 117. Maurizio 181. Turkia
54. Salbadorea 118. Mexiko 182. Tubalo
55. Arabiar Emirerri Batuak 119. Mikronesiako estatu federalak 183. Ukrania
56. Eritrea 120. Moldabia 184. Uganda
57. Eslobakia 121. Monako 185. Uruguay
58. Eslobenia 122. Mongolia 186. Uzbekistan
59. AEB 123. Montenegro 187. Banuatu
60. Estonia 124. Maroko 188. Venezuela
61. Etiopia 125. Mozanbike 189. Vietnam
62. Europar Batasuna 126. Namibia 190. Yemen
63. Filipinak 127. Nauru 191. Yibuti
64. Finlandia 128. Nepal 192. Zanbia
193. Zinbaue

Behatzaileak:

• Palestina




ErreferentziakAldatu

  1. (Gaztelaniaz) «¿El cambio climático en qué se diferencia del calentamiento global?» ECOticias.com . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  2. Intergovernmental Panel in Climate Change (IPCC). Springer-Verlag . Noiz kontsultatua: 2019-03-15.
  3. AR5 Climate Change 2013: The Physical Science Basis — IPCC. . Noiz kontsultatua: 2019-03-15.
  4. «Global Warming Effects» National Geographic 2019-01-14 . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  5. «What Is Global Warming?» National Geographic 2019-01-22 . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  6. Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Intergovernmental Panel on Climate Change, 05-02-2007
  7. Lu Jian, Gabriel A. Vecchi, Thomas Reichler: "Expansion of the Hadley cell under global warming" Geophysical Research Letters, 34-2007
  8. François, Ludovic; Rebut, Élise. Après le pétrole. La nouvelle économie écologique (frantsesez). Ellipses, p. 9. ISBN 978-2-7298-5212-2
  9. (Gaztelaniaz) EFEverde, +Redacción. «Estudio desvela que el calentamiento global se inició hace 180 años» EFE Verde . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  10. (Gaztelaniaz) Tiempo, Casa Editorial El. (2016-08-23). «Revelan la fecha en la que comenzó el calentamiento global» El Tiempo . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  11. 1944-, Toharia, Manuel,. (2006). El clima : el calentamietno global y el futuro del planeta. (1. ed. argitaraldia) Debate ISBN 8483066831 PMC 77559118 . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  12. 1944-, Toharia, Manuel,. (2006). El clima : el calentamietno global y el futuro del planeta. (1. ed. argitaraldia) Debate ISBN 8483066831 PMC 77559118 . Noiz kontsultatua: 2019-03-01.
  13. Artola, Marta; Larrea, Iñaki; Barandiaran, Alexander. (2017-06-14). «Berrikuntza Haur Hezkuntzako kanpo espazioan: diseinuaren kalitatea eta haurraren jolasa» Tantak (1): 123–146 doi:10.1387/tantak.17868 ISSN 0214-9753 . Noiz kontsultatua: 2020-05-19.
  14. «Climate change causes: A blanket around the Earth» Climate Change: Vital Signs of the Planet . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  15. DiMento, Joseph F. C.; Doughman, Pamela M. (2007). Climate Change: What It Means for Us, Our Children, and Our Grandchildren (ingelesez). The MIT Press. p. 68. ISBN 978-0-262-54193-0
  16. «Climate change causes: A blanket around the Earth» Climate Change: Vital Signs of the Planet . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  17. Climate Change 2014 Synthesis Report Summary for Policymakers (ingelesez)
  18. Climate Change Science Program (ingelesez). United States Environmental Protection Agency (2007) (Recente Climate Change: Atmosphere Changes)
  19. (Gaztelaniaz) «¿Cuáles son las causas del calentamiento global?» ACNUR 2016-02-28 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  20. (Gaztelaniaz) «¿Cuáles son las causas del calentamiento global?» ACNUR 2016-02-28 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  21. Tian, Xiaohui; Sohngen, Brent; Kim, John B; Ohrel, Sara; Cole, Jefferson. (2016-03-01). «Global climate change impacts on forests and markets» Environmental Research Letters (3): 035011 doi:10.1088/1748-9326/11/3/035011 ISSN 1748-9326 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  22. E., Dessler, Andrew. (2009). Klima-aldaketa globalaren zientzia eta politika : eztabaidarako gida. Ehupress ISBN 9788498602111 PMC 863180508 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  23. E., Dessler, Andrew. (2009). Klima-aldaketa globalaren zientzia eta politika : eztabaidarako gida. Ehupress ISBN 9788498602111 PMC 863180508 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  24. (Gaztelaniaz) @NatGeoES. «Ciencia» Ciencia | National Geographic . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  25. «Climate change causes: A blanket around the Earth» Climate Change: Vital Signs of the Planet . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  26. Review of the Draft Fourth National Climate Assessment. 2018-05-18 doi:10.17226/25013 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  27. Understanding and responding to the Climate Change Board on Atmospheric Sciences and Climate, US National Academy of Sciences. p. 2.
  28. (Ingelesez) «Homepage» U.S. Department of Commerce . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  29. (Gaztelaniaz) @NatGeoES. (2017-11-09). «Efectos del calentamiento global» Efectos del calentamiento global | National Geographic . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  30. (Gaztelaniaz) @NatGeoES. (2017-11-09). «Efectos del calentamiento global» Efectos del calentamiento global | National Geographic . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  31. (Gaztelaniaz) «Las principales consecuencias del calentamiento global en diferentes ámbitos» Recursos de Autoayuda 2017-12-08 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  32. (Gaztelaniaz) «Las principales consecuencias del calentamiento global en diferentes ámbitos» Recursos de Autoayuda 2017-12-08 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  33. (Gaztelaniaz) @NatGeoES. (2017-11-09). «Efectos del calentamiento global» Efectos del calentamiento global | National Geographic . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  34. (Gaztelaniaz) «Las principales consecuencias del calentamiento global en diferentes ámbitos» Recursos de Autoayuda 2017-12-08 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  35. E., Dessler, Andrew. (2009). Klima-aldaketa globalaren zientzia eta politika : eztabaidarako gida. Ehupress ISBN 9788498602111 PMC 863180508 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  36. E., Dessler, Andrew. (2009). Klima-aldaketa globalaren zientzia eta politika : eztabaidarako gida. Ehupress ISBN 9788498602111 PMC 863180508 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  37. «Climate Solutions» Center for Climate and Energy Solutions . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  38. website, NASA's Global Climate Change. «Global climate change adaptation and mitigation» Climate Change: Vital Signs of the Planet . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  39. «Climate Solutions» Center for Climate and Energy Solutions . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  40. «Stop emitting CO2 or geoengineering could be our only hope - Science News | Royal Society» web.archive.org 2011-06-24 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.
  41. E., Dessler, Andrew. (2009). Klima-aldaketa globalaren zientzia eta politika : eztabaidarako gida. Ehupress ISBN 9788498602111 PMC 863180508 . Noiz kontsultatua: 2019-02-28.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu Scholian
  • https://www.climate.gov/maps-data/data-snapshots/tempanomaly-monthly-nnvl-2019-12-00?theme=Temperature (mapa)