Artikulu hau Espainiako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Burgos (argipena)».

Burgos[1] izen bereko Espainiako probintziaren hiriburua da. Gaztela eta Leon Autonomia Erkidegoaren barnean dago kokaturik, lurraldeko iparraldean. 2014an ia 180.000 biztanle zituen, Erkidego osoko bigarren populatuena izanda Valladolid eta gero, eta Salamanca baino lehen.

Burgos
Espainiako udalerria
Burgos city view facing south east.jpg
Bandera de la ciudad de Burgos (España).svg Escudo de Burgos.svg
Administrazioa
Estatu burujabe Espainia
Autonomia Gaztela eta Leon
ProbintziaBurgosko probintzia
Alkatea Daniel de la Rosa (en) Itzuli
Izen ofiziala Burgos
Posta kodea 09001–09007
INEk ezarritako kodea 09059
Herriburua Burgos
Geografia
Koordenatuak 42° 20′ 27″ N, 3° 41′ 59″ W / 42.3408°N,3.6997°W / 42.3408; -3.6997Koordenatuak: 42° 20′ 27″ N, 3° 41′ 59″ W / 42.3408°N,3.6997°W / 42.3408; -3.6997
Burgos OSM 01.png
Azalera 107.08 km²
Altuera 859 m
Mugakideak Villagonzalo Pedernales, Villalbilla de Burgos, Tardajos, Alfoz de Quintanadueñas, Quintanilla Vivar, Villayerno Morquillas, Hurones, Rubena, Orbaneja Riopico, Cardeñajimeno, Cardeñadijo, Saldaña de Burgos eta Villariezo
Demografia
Biztanleria 175.821 bizt. (2019)
Dentsitatea 1.641,96 bizt/km²
Informazio gehigarria
Telefono aurrizkia 947
Ordu eremua UTC+01:00
Hiri senidetuak Loudun, San Juan de los Lagos (udalerria), Pessac, Brujas, Vicenza eta Settat
Matrikula BU
turismo.aytoburgos.es eta aytoburgos.es

Gaztelako Erresumako hiriburua izan zen, baita Gaztelako koroakoa ere tarteka, 1230etik Errege Katolikoen garaia arte. XIX. mendean Gaztela Zaharra lurralde historikoko hiriburua izan zen halaber. Eta XX. mendean idustrializazio prozesu handia izan zuen, batez ere automobilgintzan eta elikadura arloan.

Monumentu multzo zabala dauka, UNESCOk gizateria ondaretzat hartutako Katedrala eta Done Jakue bidea barne. 2010ean Giza Eboluzioaren Museoa ireki zuten, Atapuercako aurkikuntza arkeologikoek osatutakoa.

GeografiaAldatu

Mugakideei dagokienez ipar-mendebaldean Tardajos eta Alfoz de Quintanadueñas, iparraldean Alfoz de Quintanadueñas, Quintanilla Vivar, Villayerno Morquillas eta Hurones, ipar-ekialdean Hurones eta Rubena, mendebaldean Tardajos eta Villalbilla, ekialdean Rubena, Orbaneja Riopico eta Cardeñajimeno, hego-mendebaldean Villagonzalo Pedernales, hegoaldean Villagonzalo Pedernales, Villariezo, Modúbar de la Emparedada eta Cardeñadijo eta hego-ekialdean Cardeñajimeno eta Cardeñadijo ditu.

Itsaso mailatik 856 metrotara kokatuta dago eta Arlanzón ibaiak hiria zeharkatzen du.

      Datu klimatikoak (Burgos (1971–2000))      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 6.7 8.9 12.0 13.3 17.2 22.0 26.4 26.7 22.9 16.5 10.7 7.6 15.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.7 4.1 6.3 7.8 11.4 15.2 18.7 18.9 15.7 10.9 6.2 3.9 10.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.2 -0.6 0.6 2.2 5.6 8.4 11.0 11.1 8.5 5.3 1.6 0.3 4.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 46 42 31 65 69 46 30 27 36 50 56 57 555
Euri egunak (≥ 1 mm) 8 8 6 9 10 6 4 4 5 8 8 9 85
Elur egunak (≥ 1 mm) 5 4 3 2 0 0 0 0 0 0 2 3 19
Eguzki orduak 90 113 171 173 213 270 312 291 218 150 108 74 2183
Iturria: AEMET[2]

HistoriaAldatu

 
XVI. mendeko ilustrazioa, harresiak oraindik oagertzen direlarik.

Neolito eta Burdin Aroaren garaietako aztarnak daude Gazteluaren muinoan, hiriaren gainaldean dagoena.

Hala ere, Diego Rodríguez "Porcelos" kontea hiriaren sortzailetzat hartzen dute, 884. urtean. 930 inguruan, Gaztelako konderriaren hiriburu bihurtu zen, Leongo Erresumaren menpe lehenik eta independiente geroago Fernán González konteari esker. Halaber, Gaztelako Erresumaren hiribura izan zen eta, tarteka, baita Gaztelako Koroarena ere, 1230etik Errege-erregina Katolikoen agintaldia arte. Hauek 1512an Burgosko Legeak diktatu zituzten, Ameriketan aplikatzekoak. XVI. mende haren amaieran, oraingo azaleraz gain probintziak hartzen zuen Soria eta Kantabriako zati handi bana, Trebiñuko Konderriaz gain.

Gaztela Zaharraren eskualde historikoaren hiriburua izan zen XIX. mendean zehar. Eta XX. mendean idustrializazio prozesu handia izan zuen, batez ere automobilgintzan eta elikadura arloan, hazkunde demografikoa edukiz: 1900ean 30.000 biztanle, 1940an 60.000 eta 1970ean ia 120.000.

XX. mendearen azken herenean, Frankismoaren azken urteetan hain zuzen ere, historia garaikidearen garrantzi handia izan zuen Burgosko prozesua izenekoa, hiriko Gobernu Militarrean burututakoa.

XXI. mendean, azkenik, 2014ko Gamonalgo gatazka aipagarria da, Udaleko plan urbanistiko baten aurkako herri ekimen erraldoia izan zena, helburua lortu zuena.

AuzoakAldatu

Historian zehar, Burgosko alde zaharretik banandutako hainbat herri egon dira. XX. mendeko hirigintza hazkundeak herri hauetako batzuk hiriko auzo bihurtu ditu eta gaur egun hirigunearen zati dira, Las Huelgas, Hospital del Rey, Villargámar eta Gamonal de Riopico.

Urrutiago zeuden herriak, Burgosen menpe egon arren, fisikoki banaturik jarraitzen dute Castañares, Cortes, Cótar, Villafría de Burgos, Villagonzalo-Arenas, Villalonquéjar, Villatoro, Villayuda, La Ventilla eta Villímar.

KulturaAldatu

MonumentuakAldatu

Burgosko katedrala estilo gotikoaren adibiderik ederrenetakoa da, hala Iberiar penintsulan nola Europa osoan ere. XIII. mendekoa, XV. eta XVI. mendeetan aldaketa garrantzitsuak egin zizkioten. UNESCOk 1984an Gizateria Ondare izendatu zuen, eta 10 urte geroago berriztatze lanei ekin zieten. 300.000-400.000 bisitari jasotzen ditu urtero.

Ondare erlijiosoan Las Huelgas monasterioa eta Mirafloreseko kartusia nabarmentzen dira, eta beste monumentuen artean Santa Clara komentua, San Lesmes eliza, San Esteban eliza eta Iglesia de la Antigua (Gamonal).

Ondare zibilean, Erregearen Ospitalea eta Santa Mariaren arkua, baita Kondestableen Jauregia (Casa del Cordón), Iñigo Anguloren etxea, Itsasoaren Kontsulatua, Gaztelua eta harresiaren aztarnak.

MuseoakAldatu

2010ean zabaldu zuten Giza Eboluzioaren Museoa ireki zuten, batez ere 1976tik aurrera Atapuercako aurkikuntza arkeologikoek osatutakoa. Izan ere, Europako hominidorik zaharrena bertan topatu dute, zehazki hiru hominido mota daudelarik: Homo antecessor, Homo heidelbergensis eta Homo sapiens. Juan Luis Arsuaga, Eudald Carbonell eta José María Bermúdez de Castro dira ikerlari nagusiak 1991tik. Museoan aztarnategian aurkitutako hezurrak eta bestelako objektuak ikus daitezke, eta Charles Darwini dedikatutako atalean HMS Beagle bere itsasontziaren zati baten erreplika dago.

Beste museoen artean, Probintziako Arkeologia museoa (Burgosko Museoa), Erdi Aroko oihalena, Liburuarena (Fadrique de Basilea) eta Gazteluarena aipatzekoak dira.

KirolakAldatu

Burgos Club de Fútbol 1922an sortu eta 1994an birsortutako hiriko futbol talde nagusia da, Espainiako ligaren klub historikoen artean dagoena. Izan ere Lehen Mailan 6 denboralditan jardun zuen 1970eko hamarkadan. Hala ere, arazo ekonomiko larriak pairatu zituenez, Real Burgos Club de Fútbol sortu zuten, taldearen birsorketa gertatu arte. Gaur egun Hirugarren Mailan dabil. El Plantio-ko udal estadioa (12.200 ikusle) taldearen zelaia da.

Club Baloncesto Tizona hiriko saskibaloi talde nagusia izan zen, hiru aldiz lortu zuena Urrezko LEB Ligara igotzea 2012/13, 2013/14 eta 2014/15eko denboraldietan. 2015ean Club Baloncesto Miraflores profesional bilakatu eta 2017an ACB Ligara igo zen.

Bestela, kirol ekitaldirik aipagarrienak Burgosko Itzulia txirrindularitzan eta Hiri Milia atletismoan ditugu.

HedabideakAldatu

"Diario de Burgos" hiriko egunkaririk irakurriena da, eta Radio Castilla (SER) irrati-katerik entzunena. Beste batzuk Radio Arlanzón, Cope Burgos, Punto Radio Burgos eta Radio Evolución Burgos dira.

Telebista kateen artean Canal 54 eta CyL8 daude.

AlkateakAldatu

Burgosko alkateak 1979tik
1979-1983 José María Peña San Martín (UCD)
1983-1987 José María Peña San Martín (AP-PDP-UL)
1987-1991 José María Peña San Martín (Alianza Popular)
1991-1995 José María Peña San Martín (1992 arte) / Valentín Niño Aragón (PP)
1995-1999 Valentín Niño Aragón (PP)
1999-2003 Ángel Olivares Ramírez (PSOE)
2003-2007 Juan Carlos Aparicio Pérez (PP)
2007-2011 Juan Carlos Aparicio Pérez (PP)
2011-... Fco. Javier Lacalle Lacalle (PP)

ArgazkiakAldatu

DemografiaAldatu

Biztanleriaren bilakaera
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 1995 1999 2003 2009
30.167 31.489 32.301 40.061 60.425 74.063 82.177 119.915 156.449 169.111 166.251 161.984 167.962 178.966

Burgostar ezagunakAldatu

Herri eta hiri senidetuakAldatu

ErreferentziakAldatu

Kanpo estekakAldatu