Ugaztunen taldea (Mammalia) animalia ornodunen klase bat da. Amniota endotermikoen kladoan sailkatzen dira; narrastiengandik (hegaztiak barne) desberdintzen dira neokortexa, ilea, belarrian hiru hezur txiki eta ugatzak dituztelako. Eme guztiek euren kumeak ugatzetako esnearekin elikatzen dituzte. Ugaztun lurtar gehienak koadrupedoak dira, baina batzuek moldaerak garatu dituzte ugaztun itsastar, hegalari edo bipedoak izanik.

Ugaztun
Goi Triasiko-gaur egun

Mammalia.png
Lau ugaztun ezberdin, dibertsitatea erakusten.
Commons-logo.svg Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaChordata
GoiklaseaTetrapoda
Klasea Mammalia
Linnaeus, 1758
Azpiklaseak
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuakesne, Haragi eta hide (en) Itzuli

Ugaztun-talderik handiena karenadun animalien taldea da ugaztun-talderik handiena (Placentalia), karenak umekia haurdunaldian zehar elikatzeko aukera emanez. Ugaztun gehienek erditzen dira, monotrematuen taldean sailkatzen diren bost espezie izan ezik, arrautzak erruten dituztenak. Bestalde, ugaztunen ordenarik handiena karraskariena da, eta hurrengo handienak saguzar eta Soricomorpha ordenak.

Taxoi monofiletiko bat da, hau da, taldean dauden guztiek arbaso komun bakarra dute. Arbaso hau Triasiko garaian kokatzen da, orain dela 200 milioi urte. Sinapsidoen kladoaren barruan sailkatzen dira, desagertutako pelikosaurio eta zinodontoekin batera. Sinapsidoen artean sailkatzen diren gaur egungo terapsidoak Mesozoikoaren hasieran banatu ziren. Ordena gehienak Paleogenoan eta Neogenoak sortu ziren, Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboaren ostean dinosauroak desagertu zirenean, eta Lurreko animalia dominanteak izan dira azken 66 milioi urtetan zehar.

Ugaztun gehienak inteligenteak dira, batzuek burmuin handia dute, autokontzientzia dute eta tresnak erabiltzen dituzte. Ugaztun asko komunikatzeko gai dira ultrasoinuen bidez, eremua markatzen, alarma mezuen bidez, abeste edo ekolokazio bidez. Hainbat ugaztun taldek antolaketa hierarkikoa dute, baina bakarti edo territorialak ere izan daitezke. Ugaztun gehienek poliginia praktikatzen dute, baina badira ere monogamo eta poliandrikoak.

SailkapenaAldatu

Ikus zerrenda: «Ugaztun familien zerrenda»

Gaur egun 4.100 espezie bizi direla estimatzen da, hauetatik heren bat karraskariak izanik. Tamainari dagokienez, balea urdina da Lurreko animalia-talde handiena 30m-koa eta ugaztun txikiena Craseonycteris thonglongyai 30-40mm-koa. Ugaztunak hurrengo hiru talde nagusitan sailkatzen dira:

Prototerioak (monotrematuak)Aldatu

Prototerioek narrastien berezitasun batzuk gordetzen dituzte obiparoak eta kloaka ezaugarri primitiboak izanik, besteak beste. Emeen esne-guruin tubularrek ez dute titirik eratzen, eta kumeek ez dute esnea edoskitzen, mihiztatzen baizik. Australia eta Ginea Berrian banatuta dauden ekidna eta ornitorrinkoa dira gaur egun bizi diren monotrematu bakarrak.

Metaterioak (martsupialioak)Aldatu

Kumeak garapenaren oso fase goiztiarrean jaiotzen dira, sabelaldia laburra baita, eta hazkundea amaren titietara atxikita amaitzen dute, martsupio izeneko poltsa dermikoaren barruan. 240 espezie inguru sailkatzen dira talde honetan Australian hedaturik, kanguru, walabia, wonbat eta koala, besteak beste.

Euterioak (plazentalioak)Aldatu

Ugaztun talde honen sabelaldia erlatiboki luzea da, nahikoa itxuratuta jaio direlarik. Euterioen taldea dibertsoa da ondoko ordenak bereizi direlarik: intsektiboroak (satitsua, satorra, trikua; 400 bat espezie), dermopteroak (2 espezie: lemur hegalariak), kiropteroak (1.200etik gora espezie: saguzarrak), primateak (350 espezie: lemurrak eta tximinoak), edentatuak (31 espezie: nagia, tatuna, hartz inurrijalea), folidotoak (8 espezie: pangolina), lagomorfoak (100 bat espezie: untxia eta erbia), karraskariak (2.300 espezie inguru: sagutxoa, sagua, urtxintxa, kastorea, marmota, arantzurdea), hirakoideoak (11 espezie: damana), proboszideoak (2 espezie: elefantea), sirenioak (5 espezie: manatia, dugonga), tubulidentatuak (espezie bakarra: urde inurrijalea), perisodaktiloak (16 espezie: zaldi-behorrak, zebra, tapirra, errinozeroa, astoa), artiodaktiloak (171 espezie: zerria, basurdea, gamelua, jirafa, antilopeak, oreina, behi-zezenak, ardi-ahariak, hipopotamoa), karniboroak (253 espezie: katua, zakurra, hartza, lehoia, azeria, erbinudea, panda), pinipedioak (31 espezie: mortsa, foka, otarioa), eta zetazeoak (84 espezie: izurdea, balea, kaxalotea).

Hala ere, lerro filogenetikoa bitan banatu dela pentsatzen denez, martsupialio eta plazentalioak batera sailkatzen dira terioen taldean[1].

AnatomiaAldatu

Esan bezala, ugaztunen taldea monofiletikoa da eta bertan sailkatzen diren kide guztiek hurrengo moldaera ebolutiboak partekatzen dituzte (sinapomorfiak), taldean sailkatzeko lagunduko dutenak:

  • Esnea jariatzen duten guruinak dituzte, esnearekin kumeak elikatzeko.

Barailaren artikulazioa eta belarriko hezurrakAldatu

 
Ugaztun baten (goian) eta ugaztuna ez den beste Amniota baten barailaren artikulazio eta belarriko hezurren arteko erkaketa.

Ugaztunen ezaugarri berezigarrien artean erdiko belarriko hiru hezur txiki daude: mailua, estribua (hiomandibularra jatorrian) eta ingudea.[2][3] Belarriaren barruan daude eta aurkitzen duten bibrazioa tinpanoaren aurka igarotzen dute, barne belarrira helaraziz. Hala ere, monotrematuek ez dute ezaugarri hau.

Ingudea eta mailua hezur karratutik eta hezur artikularretik datoz. Mintz tinpanikoa hezur tinpanikotik garatu da. Beste ornodunetan bi hezur hauek artikulazio tenporomandibularra osatzen dute. Ugaztunetan kumekiaren garapenean hezur dentario eta eskuamosaletik sortzen da artikulazio hau.[4]

Bestalde, barailaren artikulazioa burezurrarekin dentario eta eskamosalaren artean egiten da. Baraila hezur bakarrez osatuta dago eta bertan haginak daude.

IleaAldatu

 
Idi musketaduna, ugaztunek baino ez duten ilearen adibide.

Ilea duten animalia bakarrak dira, nahiz eta batzuek enbrioi garaian izan soilik (baleen kasuan adibidez), kanpo larrua osatuz. Ilea keratina proteinaz osatuagoa dago eta hurrengo funtzioak betetzen dituzte[5]:

  • Ileak erregulazio termikoan laguntzen du, gehienetan gorputza hotzetik isolatuz edo hainbat kasutan berotik ere. Inguruarekiko isolamendua ezinbestekoa da gorputzaren tenperatua konstante mantentzeko (homeotermia) energia aldetik modu merkeena delarik (ugaztun batek narrasti ektotermiko batek baino 30 eta 50 aldiz elikagai gehiago behar ditu tamaina eta bizi-eredu antzekoarentzat).[6]
  • Ilearen kolore eta banaketak kamuflajean laguntzen dute, bai ehiza egiterako garaian bai eta ehizatua ez izateko garaian. Horregatik ugaztun batzuek ilearen kolorea aldatzen dute urtearen sasoiaren arabera (Lepus timidusen kasuan adibidez. Batzuetan ohar gisa ere erabil daitezke, mofetek egiten duten bezala.[7]
  • Ileak ere dimorfismo sexuala jasan dezakete eta beraz bi sexuen artean bereizteko balio izan. Adibidez gizaki eta lehoietan gertatzen da.[8]
  • Ileak elkarrekin komunikatzeko ere balio dezake. Animalia batzuek ilea zutik jartzen dute ihes egin behar dutela edo eraso behar dutela adierazteko.[9]
  • Ileak ukimenean ere erabil daitezke. Hau bereziki egia da biboteetan, adibidez katuek dituztenak. Hauek giharrekin mugi daitezke eta zuntz nerbiosoak dituzte mugimendua antzemateko.[10]
  • Ugaztun batzuetan, adibidez kirikiño eta ekidnatan ileak arantza bilakatu dira eta erasoen aurrean defentsa dira.[11]
  • Ileak ere iragazten du eta sistema sentsoriala babesten du, adibidez bekain eta belarrietan. Airean dauden hainbat gai ere hartzen dituzte sudurretik sar ez daitezen.[12]

HortzeriaAldatu

 
Tigre baten hortzeria.

Ugaztun gehienak heterodontoak dira, hau da, hortz mota bat baino gehiago dituzte.[4] Lau hortz mota dituzte: ebakortzak (aurrean egoten direnak), letaginak, haginaurrekoak eta haginak. Mota bakoitzetik dauden hortz kopuruak hortzeria-formulan zehazten dira.[4] Hortzeri heterodonto hau garrantztisua da homodontak diren narrastiengandik bereizteko eta fosilen sailkapenean ere garrantzitsua da. Ugaztun gehienak, gainera difiodontoak dira, hau da, txikitan duten hortzeria gero aldatzen da.[4] Lehenengo esne-hortzak agertzen dira eta hauek betiereko hortzeriagatik aldatzen da. Haginak, hala ere, ez dira aldatzen, hauek betiko hortzeriarekin batera agertzen baitira.

  • Monotremak (Prototheria) helduek ez dute hortzik, baina kumeek narrastiek arraultzak irekitzeko duten haginaren antzeko bat dute.[13]
  • Martsupialen (Metatheria) hortzeria karedunekin alderatuta ezberdintasunak ditu.
     Hortzeri-formula    
5.1.3.4
4.1.3.4

Espezie askok goiko eta beheko hortz kopuru ezberdina dute. Antzinako martsupialek 5/4-1/1-3/3-4/4 hortzeria formula zuten, 50 bat hortzekin guztira. Gaur egun 40 eta 50 artean izaten dira gehienetan, karenadunetan baino askoz gehiago.[14]

  • Karedunek (Eutheria) antzina 3/3-1/1-4/4-3/3 hortzeria formula zuten, guztira 44 hortzekin.[15]
     Hortzeri-formula    
3.1.4.3
3.1.4.3

Horrelako formula oraindik-orain aurki daiteke hainbat espezietan baina gehienek hau murriztu dute eta hortzeria espezializatu bat dute. Pangolina bezalako espezi batzuek ez dute hortz bat bere ere.[16] Kontrako kasua, hau da, hortz gehiago edukitzea Priodontes maximus armadillo erraldoian baino ez da gertatu, 100 hortzekin. Odontozetoek kasu berezia dute, orain hagin guztiak berdinak dituztelako eta horietako batzuek, batez ere izurdeengain 260 arte dituzte.[17]

Sorrera eta eboluzioaAldatu

JatorriaAldatu

Kladograma honetan ugaztunak (letra beltzaz) agertzen dira, euren arteko erlazioa erakutsiz. Gainera beste ornodun lurtar batzuekin duten harremana ere agertzen da (letra xehez).

Tetrapoda

Amphibia


Reptiliomorpha

Diadectomorpha


Amniota

Sauropsida (apoarmatu, krokodilo, dinosauro, hegaztiak)


Synapsida

Pelycosauria*


Therapsida

Dicynodontia


Theriodontia

Cynodontia


Mammalia

Triconodonta




Monotremata (ornitorrinko, ekidnak)



Multituberculata


Theria

Marsupialia (martsupialak)




Palaeoryctoides


Eutheria (karedunak)
Atlantogenata

Afrotheria (elefante, manatiak, damanak...)



Xenarthra (armadiloak...)



Boreoeutheria

Laurasiatheria (behiak, txakurrak, txerriak, baleak...)




Euarchontoglires (karraskariak, untxiak, gizakia...)















Sailkapen molekularraAldatu

Mammalia

Monotremata  


Theria

Marsupialia  


Placentalia
Atlantogenata

Afrotheria    



Xenarthra    



Boreoeutheria
Euarchontoglires

Euarchonta   



Glires   



Laurasiatheria

Eulipotyphla  


Scrotifera

Chiroptera  



Euungulata

Cetartiodactyla   



Perissodactyla   



Ferae

Pholidota  



Carnivora   










ErreferentziakAldatu

  1. Altonaga, Kepa. «Ugaztun» ZT Hiztegi Berria (Elhuyar Fundazioa).
  2. Mammalia - Palaeos
  3. (Ingelesez) Cowen, Richard. (2013). History of Life. (4. argitaraldia) John Wiley & Sons ISBN 9781118685136.. aldatu
  4. a b c d Chapter 1: Mammalian characteristics.
  5. (Ingelesez) Hair Keratin. 2008/3/12
  6. Díaz, J. & Santos, T.. (1998). Zoología. Aproximación evolutiva a la diversidad y organización de los animales. Madril: Editorial Síntesis.
  7. doi:10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0
    Zita hau gehitzeko bi modu daude: Botaren zain egon gabe edo eskuz egin
  8. Glucksman, A.. (1981). Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology. Academic Press.
  9. The Long, the Short & the Sharp. 2008/3/16
  10. Hair, animaldiversity.ummz.umich.edu)
  11. https://web.archive.org/web/20160303212559/http://www.pro-igel.de/english/spiny-coat.html Spiny Coat. 2008-3-16]
  12. (Ingelesez) All About Your Nose, and Why It Is So Important to Keep It Clean! 2008/3/16
  13. http://www.ucmp.berkeley.edu/mammal/monotreme.html
  14. https://web.archive.org/web/20081007001849/http://ijolite.geology.uiuc.edu/02SprgClass/geo143/lectures/lect20.html
  15. Chapter 1: Mammalogy Lecture 6 - Dentition[Betiko hautsitako esteka]
  16. AWF Wildlife: Pangolins
  17. Marine Mammals

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo-estekakAldatu