Etxalar

Nafarroa Garaiko udalerria

Etxalar[2] Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Bortzirikoa. Iruñeko merindadearen iparraldeko muturrean dago. 46,34 kilometro koadro ditu, eta 819 biztanle zituen 2014. urtean.

Etxalar
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Etxalar Azkua menditik.jpg
Etxalar herriaren ikuspegia Azkua menditik.

Etxalarko armarria


Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Iruñeko merindadea
Eskualdea Bortziriak
Izen ofiziala Escudo de Vera de Bidasoa.svg Etxalar
Alkatea Migel Mari Irigoien Sanzberro
(Herri Taldea)
Posta kodea 31760
INE kodea 31082
Herritarra etxalartar
Kokapena
Koordenatuak 43° 14′ 01″ N, 1° 38′ 14″ W / 43.233611111111°N,1.6372222222222°W / 43.233611111111; -1.6372222222222Koordenatuak: 43° 14′ 01″ N, 1° 38′ 14″ W / 43.233611111111°N,1.6372222222222°W / 43.233611111111; -1.6372222222222
Azalera 46,34 km2
Garaiera 106 metro
Distantzia 65 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 813 (2019)
Green Arrow Up.svg8 (2018)
alt_left 386 (%47.5)427 (%52.5) alt_right
Dentsitatea 17,67 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 3,5
Zahartze tasa[1] % 11,29
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 60,98
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 85,05 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 8,1 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 90,26 (2010)
Euskararen erabilera % 76,6 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.etxalar.eus

Iruñeatik 63 km-tara dago kokatuta errepidez, Donostiatik 41era, Baionatik 52ra eta Donibane Garazitik bertzela 67ra.

GeografiaAldatu

Bortzirietako ekialdeko udalerria da Etxalar.

 
Etxalar horiz, Bortzirien artean.

Ingurune naturala eta klimaAldatu

Tximista errekak Etxalar zeharkatzen du ekialdetik mendebaldera, Bidasoarekin bat egin baino lehen. Udalerriaren hegoaldean, Azkua (786 m), Barda (812 m) eta Aizkolegi (841 m) mendiak kokatuta daude, Aizkolegiko mendigunekoak, Bertizaraneko mugan. Ipar-ekialdean, bestela, Sara eta Zugarramurdiko mugetan, Arxuria mendilerroa dago: Arxuria (758 m), Zentinela (662 m), Kaskoaundi (623 m), Mendibil (617 m), Madariko Gaina (588 m), Eguzkietako Gaina (526 m) eta Saiberri (505 m), bertzeak bertze.

Etxalarrek klima atlantiko epela du, aldaketa termiko txikiekin, euritsua urte osoan. Urteko batez besteko balioak (altueraren arabera aldakorrak), 13-14 °C bitarteko tenperatura eta 1.600 eta 2.000 mm arteko prezipitazioak dira. Urteko egun euritsuak 180 inguru izaten dira.

Landarediari dagokionez, udalerriaren hego-ekialdeko mendietan, pagadi batzuk geratzen dira. Iparraldean hariztiak, gaztainondoak eta hainbat espezietako zuhaixkak daude. Landatutako basoek 850 hektarea hartzen dituzte eta Etxalar mendebaldean eta iparraldean daude bereziki. Landatutako espezieen artean, Korsikako larizio pinua, intsinis pinua, Japoniatik ekarritako alertzea eta haritz gorria daude.

Estazio meteorologikoaAldatu

Etxalarren, itsas mailatik 163 metro gorago, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1988an jarritako estazio meteorologikoa dago.[3]

Udalerri mugakideakAldatu

Etxalarrek Bera eta Sararekin (Lapurdi) du muga iparraldean; Baztanekin ekialdean; Igantzi eta Lesakarekin mendebaldean; eta Bertizaranarekin hegoaldean.

AuzoakAldatu

Etxalar honako auzo hauek osatzen dute: Gorosurreta, Lakain-Apezborro, Larrapil-Sarriku, Lurriztederra, Orizki, Urritzokieta, Jauregieta, Iñarreta, Andutzeta, Antsolokueta, Bekolanda eta Goikolanda.

Metro baserri mapaAldatu

Herriko baserrietan jarri dira identifikatzaileak sakabanatuta dauden eraikinen kokapena zalantzarik gabe ezagutzeko. Larrialdi kasuetan medikuak, suhiltzaileak eta oro har zerbitzu publikoak baserrietara ahalik eta lasterren ailegatzeko arras garrantzitsua da Helpbidea proiektua. Nafarroako Gobernuak eta Babes Zibileko zerbitzuak antolatu dute udalekin lankidetzan. Udalek Metro-baserri mapa ere egin dute eta bidegurutzeetan seinalizazio horizontala jartzen ere hasiak dira. 2020ko maiatzean Zubietan, Beran, Aranon eta Beran jarrita zeuden Helpbidea mapak; eta prestatzen ari ziren Arantzan, Areson, Iturenen, Etxalarren, Lesakan eta Sunbillan.[4][5][6][7]

 
Etxalarko baserrietara heltzeko "metro-baserri-mapa".[4][6]

DemografiaAldatu

Etxalarko biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 69 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %8,61 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

2011n udalerri honetan ez zen Bildu aurkeztu. EAren izenean 2007an aukeratutako zinegotziek alderdia utzi zuten, ezker abertzalearekin batera joan nahi izan ez zutelako, eta Etxalarko Independienteak[8] zerrenda aurkeztu zuten.[9] Hala, berriro Herri Taldea izan zen irabazle (3 zinegotzi, Migel Maria Irigoien Sanzberro alkatea barne); Etxalarko Independienteek beste 3 lortu zituzten, Etxalar Aintzineratek (bere burua talde abertzale eta ezkertiartzat jo zuenak[10]) bakarra, eta ez UPNk ez PPk ez zuten hautetsirik lortu.

Etxalarko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Herri Taldea 205 3
Etxalarko Independienteak 160 3
Etxalar Aintzinerat 98 1
UPN 46 0
PP 5 0

UdaletxeaAldatu

  • HELBIDEA: Andutzeta kalea, 15

AlkateakAldatu

2007-2011 Patxiku Irisarri Elizagoien Herri Taldea
2011- Migel Mari Irigoien Sanzberro Herri Taldea

AzpiegiturakAldatu

La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez bi zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:

KulturaAldatu

Ttipi-Ttapa eskualdeko hedabideak bertan dauka egoitza nagusia. Bestalde, usategiak daude, duela 600 urteko ehiza tradizionala egiten den ehizatokiak, Iberiar penintsula osoan bakarrak.

EuskaraAldatu

Elizagoien ahizpak[11][12] (Ahotsak[13][14] eta Gazte Gara Gazte[15] proiektuetarako).

Etxalarko biztanleen % 90 euskaldunak dira. Tokiko euskara goi-nafarrera da. Nafarroako Foru Erkidegoko 1986ko Euskararen Legeari jarraituz, eremu euskaldunean dago,[16] eta 2009tik UEMA mankomunitate euskalduneko partaidea da.

JaiakAldatu

Etxalarko bestak abuztuaren 15ean ospatzen dira, Andre Mariaren Jasokundearen egunean.

PastoralaAldatu

"Karmen Etxalarkoa" pastorala interpretatu zuten 150 herritar inguruk 2017ko irailaren 16an eta 17an herriko enparantzan. Obra Gerardo Mungiak idatzi eta Pantxika Urrutik zuzendu egin zuten.[17] Bi urteren buruan herrian Karmen Etxalarkoa ibilbidea inauguratu zen eta geroztik urtean behin auzolanean egiten dituzte mantentze eta hobetze lanak.[18]

Etxalartar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  3. Nafarroako Meteorologia Agentziaren webgunea.
  4. a b «Helpbidea proiektuaren nondik norakoak azaldu eta baserrien identifikazio plakak banatuko dituzte Etxalarren urriaren 9an - Bortziriak - 2019-10-04» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2020-08-22.
  5. «Helpbidea proiektua Aranon eta Goizuetan aurkeztu dute maiatzaren 2an - Leitzaldea» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2020-08-22.
  6. a b (Gaztelaniaz) Tracasa. (2019-04-23). «Tracasa Instrumental colabora en la creación de “Metro-Baserri”» Tracasa . Noiz kontsultatua: 2020-08-22.
  7. www.noticiasdenavarra.com . Noiz kontsultatua: 2020-08-22.
  8. Euskara batuan forma zuzena independenteak den arren, zerrendak independienteak du izen.
  9. Ezkerabertzalea.info.
  10. Ttipi-ttapa.
  11. «Elizagoien Bizente, Irune - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-05.
  12. «Elizagoien Bizente, Itsaso - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-05.
  13. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-05.
  14. «Euskararen egoera Etxalarren - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-05.
  15. «Gazte gara gazte» gazteak.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-05.
  16. Lur entziklopedietatik hartua.
  17. "Jaioterrira itzuliko da Karmen" (Berria).
  18. «Karmen Etxalarkoa ibilbidea mantentzeko auzolana egin dute - Bortziriak» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-29.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa